Eksperci na polskim rynku sztuki – osoby zajmujące się określaniem autentyczności dzieł sztuki i ich rynkowej wartości. mały|Adolf von Becker, Ekspert sztuki, 1880–1890 Status eksperta sztuki nie jest w Polsce uregulowany prawnie, a tym samym nie funkcjonuje jako samodzielny zawód ze zdefiniowanym zakresem działania i odpowiedzialności oraz wykształconą etyką zawodowąSzerzej o tym problemie, zob.: J. Miliszkiewicz, Ekspert w podziemiu, „Cenne, bezcenne, utracone”, 1998, nr 1; Jagielska A., Szafrański W., Skąpski M., Eksperci i ekspertyzy na rynku dzieł sztuki, [w:] Wokół problematyki prawnej zabytków i dzieł sztuki, T. 1, red. W. Szafrański, Poznań 2007, s. 28.. Wyjątek w tym zakresie stanowią rzeczoznawcy Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego.
W Polsce nie jest przewidziany system licencji zezwalającej na działalność ekspercką. W konsekwencji polski ustawodawca sankcjonuje nieskrępowany dostęp do branży eksperckiej osobom prywatnym, niejednokrotnie niedysponującym stosowną wiedzą. W roli eksperta najczęściej występują historycy sztuki i konserwatorzy, wydający najczęściej ekspertyzy styloznawcze, rzadziej – na podstawie badań fizykochemicznych.
Jak podkreśla Andrzej Ryszkiewicz, początków istnienia zajęcia eksperta na polskim rynku sztuki należy upatrywać w roku 1990, gdy złamany został monopol pracowników państwowej Desy na wykonywanie ekspertyzA. Ryszkiewicz, O ekspertach i ekspertyzach, „Cenne, bezcenne, utracone”, 1998, nr 1/2.; Zob. także: M. Wardzyński, Rzecz o rzeczoznawcach, „Art & Business” 1999, nr 4., s. 12–13.. Pozycja ekspertów rosła wraz z rozwojem polskiego rynku sztuki, jednocześnie ze wzrostem liczby przedsiębiorstw zajmujących się handlem dziełami sztuki uczestniczącymi w wolnej grze rynkowejA. Jagielska, W. Szafrański, M. Skąpski, Eksperci i ekspertyzy na rynku dzieł sztuki, [w:] Wokół problematyki prawnej zabytków i dzieł sztuki, T. 1, red. W. Szafrański, Poznań 2007, s. 28..
Eksperci a regulacje prawne Polskie prawo administracyjne nie reguluje wyraźnie statusu eksperta rynku sztuki, jego kwalifikacji zawodowych oraz procedur dokonywania oceny i wyceny dzieła sztuki. Nieuregulowaną pozostaje także szeroko dyskutowana kwestia odpowiedzialności ekspertów za wadliwie wykonane ekspertyzySzereg propozycji „uzdrowienia” tej sytuacji zarysowuje się w literaturze przedmiotu. Dotyczą one choćby koncepcji objęcia ekspertów obowiązkowym ubezpieczeniem od błędów w ocenie lub wycenie dzieła; zob. np. D. Markowski, Od opinii do ekspertyzy, „Cenne, bezcenne, utracone”, 2010, nr 4(65), s. 9; J. Miliszkiewicz, Ekspertyzy. Ustalanie autentyczności dzieł sztuki, https://www.rp.pl/ekonomia/art14242651-ekspertyzy-ustalanie-autentycznosci-dziel-sztuki (dostęp: 2022-01-18).. Obowiązujące przepisy odnoszą się jedynie do rzeczoznawców Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego oraz muzealników.
Pierwsze z nich zawarte są w rozporządzeniu ministra z dnia 10 maja 2004 r. dotyczącym rzeczoznawców MKiDN, które wskazuje na obowiązujący ich tryb powołania, wymogi, kwalifikacje i uprawnienia nadawane w 14 dziedzinach, w tym ocenie i wycenie zabytków ruchomychRozporządzenie Ministra Kultury z dnia 10 maja 2004 r. w sprawie rzeczoznawców Ministra Kultury w zakresie opieki nad zabytkami, Dz. U. Nr 124, poz. 1302.; zob. także: W. Szafrański, D. Wilk, Sposoby czy metody? Aspekty podmiotowe i przedmiotowe wycen dzieł sztuki w Polsce, „Santander Art and Culture Law Review” 2017, nr 1(3), s. 128; O. Jakubowski, J. Izdebski, Status prawny eksperta rynku sztuki w regulacjach prawa administracyjnego, [w:] Kultura w praktyce: zagadnienia prawne. T. 3, Muzea a rynek sztuki: aspekty prawne, red. A. Jagielska-Burduk, W. Szafrański, Poznań, 2014, s. 160–164.. Szczegółowo określone zostały treść i elementy ekspertyzy wykonywanej przez rzeczoznawców wedle ustalonego wzoruD. Markowski, Od opinii do ekspertyzy, „Cenne, bezcenne, utracone”, 2010, nr 4(65), s. 8.. Eksperci ministerialni są zobowiązani m.in. do wydania ekspertyz na rzecz organów państwowych, zdawania pisemnych sprawozdań ze swojej działalności, a także do dawania rękojmi zobowiązującej do zachowania profesjonalizmu i etyki zawodowejA. Jagielska, W. Szafrański, M. Skąpski, Eksperci i ekspertyzy na rynku dzieł sztuki, [w:] Wokół problematyki prawnej zabytków i dzieł sztuki, T. 1, red. W. Szafrański, Poznań 2007, s. 37.. Na tle polskiego rynku eksperckiego wymogi stawiane rzeczoznawcom MKiDN są zatem wysokie i klarownie zdefiniowane.
Wątpliwości nasuwa natomiast prawne uregulowanie roli eksperta-muzealnikaSzerzej o tym problemie w: S. Waltoś, Muzealnik jako ekspert na rynku sztuki, [w:] Problematyka autentyczności dzieł sztuki na polskim rynku: teoria, praktyka, prawo, red. R. Majewski, P. Ogrodzki, Warszawa 2012, s. 313–326.; P. Gwoździewicz-Matan, Ekspert muzealnik? Aspekty prawne, [w:] Kultura w praktyce: zagadnienia prawne. T. 3, Muzea a rynek sztuki: aspekty prawne, red. A. Jagielska-Burduk, W. Szafrański, Poznań, 2014, s. 147–158.; J. Miliszkiewicz, Muzealnicy na polskim rynku sztuki – obserwacje reportera, [w:] Problematyka autentyczności dzieł sztuki na polskim rynku: teoria, praktyka, prawo, red. R. Pasieczny, Warszawa 2012.. Pojawia się ono w art. 34 ustawy o muzeachUstawa z dnia 21 listopada 1996 r. o muzeach, Dz. U. z 1997 r., nr 5, poz. 24 z późn. zm., która prywatne wystawienie ekspertyzy i wycenę dzieła sztuki przez muzealnika definiuje jako zachowanie nieakceptowalne, wówczas, gdy czyn ten może powodować konflikt interesówJak wskazują badacze, trudno jednak uznać każdą opinię czy ekspertyzę wydaną przez muzealnika jako konkurencyjną wobec muzeum; Zob. np. A. Jagielska, W. Szafrański, M. Skąpski, Eksperci i ekspertyzy na rynku dzieł sztuki, [w:] Wokół problematyki prawnej zabytków i dzieł sztuki. T.1, red. W. Szafrański, Poznań 2007, s. 30. z muzeum zatrudniającym owego pracownika. Przepis ten wzorowany jest na uregulowaniach państw Europy Zachodniej. Podobne ograniczenie zawarte jest w Kodeksie etyki zawodowej Międzynarodowej Rady Muzeów ICOMhttps://icom.museum/en/resources/standards-guidelines/code-of-ethics/; Waltoś S., Wstęp i tłumaczenie z j. angielskiego i francuskiego Kodeksu Etyki ICOM, Warszawa 1993., uznawanym powszechnie przez polskie instytucje muzealne. Dokument, poddany nowelizacji w 2004 r., łagodzi jednak zapis dotyczący wydawania ekspertyz przez pracowników muzeów i – jak wskazuje m.in. Stanisław Waltoś – nie zakazuje expressis verbis muzealnikom wykonywania ekspertyz prywatnychS. Waltoś, Muzealnik jako ekspert na rynku sztuki, [w:] Problematyka autentyczności dzieł sztuki na polskim rynku: teoria, praktyka, prawo, red. R. Majewski, P. Ogrodzki, Warszawa 2012, s. 317; Zob. również: P. Gwoździewicz-Matan, Ekspert muzealnik? Aspekty prawne, [w:] Kultura w praktyce: zagadnienia prawne. T. 3, Muzea a rynek sztuki: aspekty prawne, red. A. Jagielska-Burduk, W. Szafrański, Poznań, 2014, s. 150..
Nieuregulowanie statusu eksperta wyraźnie zarysowuje się w zestawieniu z rozwiązaniami wprowadzonymi przez państwa o dłuższej niż w Polsce tradycji funkcjonowania rynku sztuki. Przykładu takowych rozwiązań dostarcza Francja, w której wprowadzono regulacje na poziomie wewnętrznej organizacji zawodowej (m.in. stowarzyszenia harmonizują warunki dostępu do profesji eksperta i tworzą kodeksy etyki) oraz poziomie państwowym, na którym eksperci rekomendowani są przez państwo wydające licencje na ich działalność (urząd aukcjonera we Francji jest państwowym)N. Fryderek, Eksperci rynku sztuki w Polsce – sytuacja prawna i praktyka,, [w:] Rynek sztuki: aspekty prawne, red. W. Kowalski, K. Zalasińska, Warszawa 2011, s. 112..
Problem ten ujawnia się również w sferze odpowiedzialności eksperta za wykonanie błędnej ekspertyzy. Jak bowiem wskazują badacze i obserwatorzy rynku, eksperci powszechnie uchylają się od odpowiedzialności, a wytaczanie procesów o odszkodowanie w ich przypadku „w praktyce nie zdarza się”Zob. np. A. Jagielska, W. Szafrański, M. Skąpski, Eksperci i ekspertyzy na rynku dzieł sztuki, [w:] Wokół problematyki prawnej zabytków i dzieł sztuki. T.1, red. W. Szafrański, Poznań 2007, s. 48; A. Ryszkiewicz, O ekspertach i ekspertyzach, „Cenne, bezcenne, utracone”, 1998, nr 1/2, s. 7.; N. Fryderek, Eksperci rynku sztuki w Polsce – sytuacja prawna i praktyka,, [w:] Rynek sztuki: aspekty prawne, red. W. Kowalski, K. Zalasińska, Warszawa 2011, s. 118..
Ekspertyzy Szeroko komentowaną, istotną rolą ekspertów na rynku sztuki jest świadczenie czynności badawczych, których efektem jest opinia mogąca mieć charakter dowodu. Ekspertyza, której przygotowaniem zajmują się eksperci, najczęściej pojawia się w kontekście ekspertyz sądowych, jednakże na rynku sztuki większość przygotowanych opinii ma formę ekspertyz pozasądowych. Dodatkowo wyróżnia się spośród nich ekspertyzy obligatoryjne (podejmowane na przykład przez muzealną komisję zakupów, czy też radę konserwatorską) oraz fakultatywne (wykonywane na zlecenie sprzedawcy dzieła sztuki). Ekspertyzy podzielić można także na podstawie kryterium rodzaju dokumentu, w którym są one zawarte. Są to w większości dokumenty prywatne, drugą grupę stanowią natomiast dokumenty urzędowe, a pośród nich pozwolenie za wywóz zabytku za granicęD. Markowski, Od opinii do ekspertyzy, „Cenne, bezcenne, utracone”, 2010, nr 4(65), s. 6–7..
Ekspert ma za zadanie przede wszystkim ustalić czy obiekt jest autentyczny oraz kiedy powstał, a także kto jest jego autorem. W Polsce w przypadku wydanej wadliwie ekspertyzy nie została przewidziana odpowiedzialność karnaA. Ryszkiewicz, O ekspertach i ekspertyzach, „Cenne, bezcenne, utracone”, 1998, nr 1, s. 7.. Adam Konopacki wyróżnia cztery formy, w których występują ekspertyzy na polskim rynku sztukiJ. Miliszkiewicz, Laurka z legendami, „Rzeczpospolita” – „Moje pieniądze”, wywiad z Adamem Konopackim, 6 października 2000., różniące się od siebie zawartością treści:
nota o przedmiocie – opis przedmiotu (analiza wizualna: na tej metodzie ekspertyzy bazują najczęściej w Polsce, są wykonywane przez historyków sztuki), potwierdzenie autentyczności, opinia o przedmiocie – nie tylko stwierdza jego autentyczność, ale też określa miejsce w okresie pracy twórczej artysty oraz reprezentatywność dla danego stylu, tzw. laurka – poza wyżej wymienionymi informacjami zawiera proweniencję przedmiotu oraz „legendy i anegdoty związane z powstaniem”.
Ekspertyzy wydają najczęściej historycy sztuki, konserwatorzy zabytków, a także rzeczoznawcy Ministra Kultury i Sztuki. Ponadto ekspertem może być także artysta lub osoba nieposiadająca wykształcenia w dziedzinie sztuki, ale będąca znawcą danej dziedziny lub twórczości wybranego artysty. Głównym celem przeprowadzanych badań jest wyeliminowanie z rynku potencjalnych falsyfikatów.
Zadania ekspertów na polskim rynku sztuki Ocena autentyczności obiektów Autentyczność konkretnego dzieła sztuki jest najistotniejszym składnikiem jego oceny. Jej ustalenie przypada na etap ekspertyzy poprzedzający wycenę pracy. Składają się na niego wszelkie badania, wymagające odpowiednich metod. Ustaleniu autentyczności obiektu służą choćby ekspertyzy pismoznawcze (badanie sygnatury autora), badania fizyko-chemiczne (przeprowadzane przez konserwatorów)M. Trzciński, Kilka uwag o znaczeniu ekspertyz dzieł sztuki i zabytków, [w:] Prawo muzeów, red. J. Włodarski, K. Zeidler, Warszawa 2008, s. 77., analiza historyczno-artystyczna, czy kwerenda archiwalna. Jakkolwiek w ostatnich latach postuluje się korzystanie z zaawansowanych badań techniczno-technologicznych przy ocenie autentyczności dzieł sztuki, w praktyce tylko nieliczne instytucje w Polsce są w stanie je przeprowadzićIbidem, s. 78..
Ocena autentyczności dzieła może funkcjonować samodzielnie, niezależnie od wyceny dzieła sztuki. W Polsce w zakresie ocen wypracowane zostały już pewne standardyPatrz szerzej: D. Markowski, Od opinii do ekspertyzy, „Cenne, bezcenne, utracone”, 2010, nr 4(65), s. 6–10..
Oceną i wyceną na gruncie polskim zajmują się m.in. Wojciech Szafrański i Dariusz Markowski.