Rybitwa maoryska (Sterna striata) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny mewowatych (Laridae), podrodziny rybitw (Sterninae). Gniazduje niemal wyłącznie u wybrzeży Nowej Zelandii (poza tym na Wyspach Furnaux w Cieśninie Basssa), zimuje u wybrzeży południowo-wschodniej Australii, w tym Tasmanii. Bliski zagrożenia wyginięciem.
Taksonomia Po raz pierwszy gatunek formalnie opisał Johann Friedrich Gmelin w 1789. Holotyp pochodził z nieokreślonego miejsca Nowej Zelandii. Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Sterna striata. Przed Gmelinem rybitwę maoryską opisał John Latham, jednak nadał jej tylko zwyczajową nazwę Striated Tern. Podobnie jak epitet gatunkowy striata, nazwa ta odnosiła się do paskowanego upierzenia młodych osobników. Oprócz informacji o zasięgu i wyglądzie rybitw maoryskich Latham w A general synopsis of birds (1785) zamieścił tablicę barwną autorstwa Josepha Banksa opatrzoną numerem XCVIII.
Obecnie (2022) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny podtrzymuje nazwę nadaną przez Gmelina i uznaje rybitwę maoryską za gatunek monotypowy, podobnie jak niektóre inne autorytety. Zasadność wyróżniania podgatunków jest kwestią sporną. Podobnie jak IOC, autorzy Howard and Moore Complete Checklist... (2014) nie wyróżniają podgatunków S. striata, podążając za sugestią autorów HANZAB. Zarówno na Clements Checklist of Birds of the World (sierpień 2021), jak i liście ptaków świata opracowywanej we współpracy BirdLife International z autorami HBW (6. wersja online: grudzień 2021) są wymienione 3 podgatunki rybitwy maoryskiej: S. s. incerta Mathews, 1912 S. s. striata Gmelin, 1789 S. s. aucklandorna Mathews, 1929
Rybitwa maoryska jest gatunkiem siostrzanym wobec rybitwy różowej (S. dougallii). Poniżej przedstawiono kladogram, który jest uproszczonym fragmentem drzewa filogenetycznego uzyskanego przez Bridge’a i innych (2005):
Morfologia Długość ciała rybitwy maoryskiej wynosi 35–42 cm, rozpiętość skrzydeł – 79–82 cm, a masa ciała – około 130 g. Wśród rybitw z grupy określanej potocznie „commic terns” – których nazwa stanowi połączenie słów Common i Arctic, a obejmuje rybitwę rzeczną (S. hirundo), popielatą (S. paradisaea) i kilka im podobnych – wyróżnia się największymi rozmiarami ciała oraz najmasywniejszą budową. Na tle rodziny rybitwy maoryskie są średniej wielkości. W ich sylwetce zwracają uwagę: długi smukły dziób, duża głowa ze stromym czołem i płaskim ciemieniem oraz długi, bardzo głęboko wcięty ogon z końcówkami zewnętrznych sterówek u siedzącego osobnika wystającymi daleko za ogon.
Upierzenie wierzchu ciała jest głównie jasnoszare, a spodu ciała – białe. Wyróżnia się sięgająca tylnej części szyi czarna czapeczka, którą od dzioba w okresie lęgowym oddziela jedynie wąski pasek, a w szacie spoczynkowej – całkowicie białe czoło. Ogon jest biały i wyraźnie rozwidlony, poza sezonem lęgowym krótszy i bardziej płytko wcięty. Chorągiewki zewnętrzne najbardziej zewnętrznych lotek I rzędu mają czarne lub brązowoczarne krawędzie. U rybitw maoryskich w szacie godowej na spodzie ciała może pojawiać się różowawy nalot. Tęczówki ciemne, dziób czarny, nogi od czarnych po czerwonobrązowe. W upierzeniu nie występuje dymorfizm płciowy, samice cechują jednak przeciętnie mniejsze rozmiary ciała. Osobniki młodociane większością upierzenia przypominają dorosłe, lecz na ciemieniu mają białe pasy, a na pokrywach skrzydłowych – brązowe plamy. Te w swojej pierwszej szacie wyróżniają się drobnym czarnym prążkowaniem na grzbiecie i pokrywach skrzydłowych.
Zasięg występowania Obszar gniazdowania Rybitwy maoryskie gniazdują wzdłuż wybrzeży Nowej Zelandii; przynajmniej jeszcze w połowie lat 90. XX wieku były najszerzej rozpowszechnionymi rybitwami tego kraju. Najbardziej wysunięte na północ tereny lęgowe znajdują się w regionie Northland (nie obejmują Wysp Trzech Króli), a najdalej na południe – na Wyspie Stewart, Wyspach Chatham i Wyspach Auckland. Nielicznie rybitwy maoryskie występują też na wyspach w Cieśninie Bassa. Przedstawiciele nie zawsze wyróżnianych podgatunków zamieszkują odpowiednio: S. s. incerta – Wyspę Flindersa i Cape Barren; S. s. striata – wybrzeża Nowej Zelandii i Wyspę Stewart; S. s. aucklandorna – Wyspy Chatham i Auckland, być może również Snares.
Rzadko rybitwy maoryskie (niegniazdujące) pojawiają się też na Norfolk (pierwsze stwierdzenie: 1978), Wyspach Snares (pierwsze stwierdzenie: 1986) oraz Wyspie Campbella i Macquarie.
W 1998 główne obszary gniazdowania (ponad 250 par) rybitw maoryskich znajdowały się w następujących miejscach: Wyspa Północna: Walker Island (region Northland), Black Rocks, Papakanui Spit (region Auckland), Miranda (region Waikato), Waiaua Estuary (okolice Opotiki, region Zatoka Obfitości, Portland Island, Waitangi Estuary (Hawke’s Bay) Wyspa Południowa: Boulder Bank (region Nelson), Oparara Estuary (okolice Karamea, region West Coast), okolice rzeki Waitaki, Tiwai Point (okolice Bluff) i Waiau Bar (okolice Tuatapere, region Southland).
Co najmniej do 1996 lęgi rybitw maoryskich w Australii odnotowano tylko na Wyspach Furneaux położonych w Cieśninie Bassa. Prawdopodobnie skolonizowały te tereny stosunkowo niedawno. W 1980 ukazał się artykuł Whinraya informujący o pierwszym potwierdzonym gniazdowaniu rybitw maoryskich na Tasmanii w 1979, kiedy odnaleziono kolonię lęgową na Battery Island. Wall (1980) próbował potem udowodnić, że ich jaja odnaleziono już w listopadzie 1885. Okazało się jednak, że data właściwie nie jest znana i podawało ją tylko jedno źródło, a jaja domniemanych rybitw maoryskich rozmiarami i wyglądem pasują jedynie do rybitw czarnogrzbietych (Onychoprion fuscatus). Wówczas wiarygodne były tylko informacje od Whinraya. Pierwsze dowody na gniazdowanie na Tasmanii (której częścią administracyjnie są Wyspy Furneaux) pozyskano jednak już w 1924. Na jaja natrafił R. H. Green podczas porządkowania zbiorów muzealnych, w których te pozostawały niezauważone aż do 1985. Przechowywano je w Queen Victoria Museum; zostały znalezione przez Franka Washbourne i trafiły do kolekcji P. B. Grubba.
Zimowiska Zasięg występowania rybitwy maoryskiej w Australii obejmuje jej południowo-wschodnie wybrzeże – od południowego Queenslandu przez większość Nowej Południowej Walii po Tasmanię (oprócz zachodniego wybrzeża). Znajdują się tam niemal wyłącznie zimowiska (wyjątki omówiono w poprzedniej sekcji); duża część rybitw maoryskich po lęgach zostaje jednak na wodach wokół Nowej Zelandii.
W Queenslandzie rybitwy maoryskie pojawiają się nieczęsto w południowo-wschodniej części stanu. Odnotowywane są głównie w okolicy wysp Bribie, Moreton i Stradbroke, czasami dalej na północ po Wielką Wyspę Piaszczystą.
W Nowej Południowej Walii występują wzdłuż większości wybrzeża, od Kingscliff na południe po region Green Coast (Northern Rivers), rozciągającymi się między Tweed Heads a Yamba. Rzadziej pojawiają się na północnym wybrzeżu.
W Wiktorii stwierdzenia pochodzą z rozproszonych miejsc u wybrzeża, szczególnie: od East Gippsland na zachód po wyspę Rotamah, od półwyspu Wilsons Promontory po przylądek Liptrap, od Phillip Island po półwysep Bellarine (w tym przez zatokę Port Phillip) oraz między Portland i Nelson. Jedyna (co najmniej do 1996) obserwacja w interiorze miała miejsce 20 września 1960 w Parku Narodowym Wyperfeld.
Na Tasmanii są szeroko rozpowszechnione, występują od Wysp Furneaux na południe wzdłuż wschodniego wybrzeża po Boat Harbour i Cockle Creek na południowym wybrzeżu (jest to najdalej wysunięty punkt Australii). W Devonport rybitwy maoryskie pojawiają się podczas większości zim. Rzadziej zapuszczają się dalej na zachód, aż po Smithton oraz Robbins Island i Albatross Island u północno-zachodniego wybrzeża wyspy.
W Australii Południowej do 1970 rybitwę maoryską stwierdzono 4 razy i były to zawsze pojedyncze osobniki. W latach 1971–1977 miało miejsce 6 stwierdzeń, a w latach 1977–1981 – 12 stwierdzeń. Kilka doniesień z czasów historycznych z północnej i zachodniej części Australii odnosi się do rybitw różowych lub popielatych (błędnie wskazano maoryskie). Do 1996 pojawiło się kilka obserwacji, lecz niektóre były albo niewystarczająco udokumentowane, albo wątpliwe w kwestii właściwego rozpoznania gatunku.
Pożywienie thumb|Rybitwa maoryska ze zdobyczą Rybitwy maoryskie żywią się głównie rybami. Przeważnie żerują głównie za dnia; obserwowano jednak oddalające się od wybrzeża wieczorem i wracające nad ranem osobniki, być może udające się właśnie na poszukiwania pokarmu. Zazwyczaj po zdobycz nurkują z wysokości 6–10 m na głębokość około 0,5 m. Czasami lecą nad powierzchnią i zanurzają pod wodą tylko głowę. Chętnie podążają za ławicami drapieżnych ryb, które przepędzają te mniejsze od siebie bliżej powierzchni, między innymi aripisów (Arripis trutta) i ostrobokowatych (Carangidae). Często rybitwom maoryskim towarzyszą wówczas ptaki morskie innych gatunków, między innymi burzyki nowozelandzkie (Puffinus gavia), szare (Ardenna grisea) i bladodziobe (P. carneipes), głuptaki australijskie (Morus serrator), rybitwy złotodziobe (Sterna bergii) i mewy różnych gatunków. Do ptaków odbierających zdobycz rybitwom maoryskim należą wydrzyki ostrosterne (Stercorarius parasiticus) i długosterne (S. longicaudus).
Brakuje badań dotyczących składu pożywienia rybitw maoryskich. Zjadają zarówno dorosłe ryby, jak i narybek. Do dokładniej wskazanych ryb wśród ich zdobyczy należą: śledziowate (Clupeidae) – Spratelloides robustus; sardelowate (Engraulididae) – sardela australijska (Engraulis australis); łososiowate (Salmonidae) – narybek czawyczy (Oncorhynchus tshawytscha); rakietniczkowate (Retropinnidae) – Retropinna anisodon; mugilowate (Mugilidae) – aldrycheta (Aldrichetta forsteri); flądrowate (Pleuronectidae) – Rhombosolea retiaria. Prócz tego stwierdzano niezidentyfikowanych bliżej przedstawicieli kilku rodzin: galaksowatych (Galaxiidae), półdziobcowatych (Hemiramphidae) oraz niebędących rybami minogowatych (Petromyzontidae). Oprócz ryb rybitwy maoryskie zjadają również krewetki i odpadki z połowów.
Ekologia i zachowanie Preferencje środowiskowe Rybitwy maoryskie występują głównie na morzu blisko strefy brzegowej oraz na samych wybrzeżach. Często są to wybrzeża skaliste, nierzadko z wysepkami i kolumnami. Pojawiają się też na piaszczystych plażach na bardziej osłoniętych odcinkach wybrzeża – na przykład w zatokach, portach, estuariach i lagunach, szczególnie jeśli znajdują się tam kosy i płaskie połacie terenu pokryte piaskiem lub żwirem. W Australii rzadziej pojawiają się w takich miejscach. Na Nowej Zelandii rybitwy maoryskie rzadziej zapuszczają się dalej niż 5–10 km w głąb lądu. Wood (1991) obserwował wybrane ptaki morskie w okolicach Wollongong (w sąsiedztwie Sydney), gdzie rybitwy maoryskie były najrzadszymi z regularnie pojawiających się tam ptaków morskich. Stosunek obserwacji wewnątrz kontynentu, na wybrzeżu i na morzu wynosił około 8:24:12. Powlesland i Robertson (1987) zliczali ptaki morskie w okolicy ujścia rzek Otaki i Ohau. Średnia liczba osobników na km² w różnych miejscach estuariów była niemal 7 razy większa niż na wybranych plażach (151,1 vs 21,6).
Tryb życia i zachowanie thumb|Rybitwy maoryskie w kolonii pingwinów małych (Eudyptula minor) w Oamaru