Wachlica (Dasylirion Zucc.) – rodzaj roślin z rodziny szparagowatych (Asparagaceae). Obejmuje 23 gatunki występujące na obszarze od Arizony i Teksasu do Meksyku. Wachlice były długo głównym źródłem pożywienia rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej. Historycznie i współcześnie są wykorzystywane do produkcji napoju alkoholowego o nazwie sotol. W krajach o gorącym klimacie niektóre gatunki uprawiane są jako rośliny ozdobne, używane są też w bukieciarstwie, jako rośliny włókniste oraz do produkcji biopaliw.
Rozmieszczenie geograficzne Centrum różnorodności rodzaju leży w północno-wschodnim Meksyku, gdzie występuje 21 gatunków wachlicy, z czego 15 endemicznie. Dwa gatunki (Dasylirion lucidum i D. serratifolium) występują naturalnie w południowo-zachodnim Meksyku. Ten ostatni został introdukowany do Hiszpanii.
Morfologia thumb|left|Dasylirion acrotrichum thumb|Kwiatostan Dasylirion texanum Pokrój Wieloletnie rośliny zielne, krzewiaste lub drzewiaste, osiągające wysokość 3 metrów (bez kwiatostanu).
Pędy Większość gatunków wachlicy tworzy zdrewniały kaudeks, który wraz ze wzrostem rośliny zwiększa swoją wysokość i średnicę. U niektórych gatunków kaudeks nie wyrasta ponad poziom gruntu, u innych tworzy pień o wysokości 2 metrów, pokryty korkowicą. Jednak u większości gatunków kaudeks nie jest zbyt tęgi i u starszych roślin ma tendencję do pokładania się na ziemi. Pnie są często podtrzymywane i chronione przez sztywne, martwe liście.
Korzenie Młode rośliny tworzą dwa lub trzy duże, wrzecionowate korzenie, które są wyraźnie kurczliwe. U starszych roślin system korzeniowy jest gęsty i rozległy.
Liście Skupione skrętolegle w rozety wyrastające z wierzchołka pędu. Blaszki liściowe są bardzo włókniste i odporne na suszę, równowąskie i zwykle wzniesione, gładkie do silnie brodawkowatych, u niektórych gatunków owoszczone. Zazwyczaj u nasady są rozszerzone i u niektórych gatunków zgrubiałe w tej części, gromadząc wodę. Brzegi blaszek liściowych są nagie, drobnoząbkowate lub uzbrojone w rząd ostrych kolców, u niektórych gatunków zakrzywionych lub zredukowanych. Wierzchołki blaszek u starszych liści rozpadają się na masę włókien.
Kwiaty Rośliny dwupienne. Kwiaty jednopłciowe, zebrane są w wąską, złożoną wiechę, przypominającą kłos. Pęd kwiatostanowy jest wydłużony i osiąga wysokość od 1 do 6 metrów. Na głównej osi kwiatostanu kwiaty zebrane są w skrócone pęczki lub grona, które wsparte są podsadkami, których wielkość zmniejsza się stopniowo w górę kwiatostanu. U większości gatunków podsadki są wolne i postrzępione, ale czasami gęsto zachodzą na siebie i mają kolor zielony lub czerwonawy. Pojedyncze kwiaty ułożone są ciasno i spiralnie wzdłuż osi kwiatostanów. Każdy kwiat wsparty jest małą, błoniastą, podzieloną przysadką. Kwiaty żeńskie wyrastają na wyraźnie członowanych szypułkach. Dno kwiatowe zwykle jest bardzo małe. Okwiat składa się z sześciu wolnych, eliptycznych lub odwrotnie jajowatych listków, ze słabo rozszczepionymi wierzchołkami. Listki są zwykle białawe, zielone lub fioletowe. Naprzeciw listków położonych jest sześć zredukowanych, niefunkcjonalnych pręcików. Zalążnia jest trójgraniasta i jednokomorowa. Początkowo zalążnia zawiera od 2–3 do sześciu zalążków, jednak tylko jeden lub rzadko dwa dojrzewają do nasion. Szyjka słupka jest bardzo krótka i trójłatkowa. Łatki te tworzą otwartą rurkę, która zamyka się po zapyleniu. Kwiaty męskie osadzone są na krótkich, nieczłonowanych szypułkach i mają bardzo krótkie dno kwiatowe. Okwiat jest sześciolistkowy. Listki są wolne, odwrotnie jajowate, o słabo rozszczepionych wierzchołkach. Sześć pręcików ma nagie nitki z wystającymi ponad okwiat, grzbietowo osadzonymi i pękającymi do wewnątrz pylnikami.
Owoce Dojrzały owoc wachlicy jest trudny do sklasyfikowania. Opisywany jest jako niepękająca torebka, orzeszek, a z uwagi na obecność trzech skrzydełek także jako skrzydlak. Istnieje znaczne zróżnicowanie wielkości owoców. Nasiona są trójgraniaste, wartołkowate (odwrotnie stożkowate) i złotobrązowe.
Biologia i ekologia thumb|left|Krajobraz Kalifornii z wachlicą (drzeworyt ze Świata Roślinnego Muellera, 1867 rok) Rozwój Rośliny z tego rodzaju są kserofityczne, jednak nie są sukulentami. Kwitną wiosną i wczesnym latem. Kwiaty wachlicy odwiedzane są przez wiele rodzajów owadów. Za większość zapylania odpowiadają prawdopodobnie małe pszczoły z rodzin smuklikowatych, pszczolinkowatych i lepiarkowatych. Większe pszczoły, takie jak Apis i Bombus, są również powszechnie spotykane na wachlicach, podobnie jak różne bzygowate, chrząszcze przekraskowate i osy.
Siedlisko Skaliste zbocza górskie, wzgórza i pogórza na terenach pustynnych i półpustynnych, w tym pustynne formacje zaroślowe i trawiaste, stepy zaroślowe oraz chaparral górski. W północnym Meksyku występują w wysokich zaroślach typu matorral na terenach podgórskich w ekoregionie oraz w ciernistych zaroślach roślin rozetowych w .
Interakcje międzygatunkowe Nasiona wachlic stanowią źródło pożywienia dla piaszczyków z gatunku . Rośliny z tego rodzaju stanowią też składnik diety mulaka czarnoogonowego.
Wewnątrz pędów kwiatostanowych wachlic rozwijają się larwy chrząszczy z rodziny bogatkowatych i obumierkowatych. W pędach kwiatostanowych Dasylirion wheeleri gniazdują też zadrzechnie z gatunku .
Wachlice są roślinami żywicielskimi ryjkowcowatych z gatunku .
Cechy fitochemiczne Rośliny z tego rodzaju zawierają wysokie stężenia prostych węglowodanów (glukozy, fruktozy i sacharozy) oraz fruktanów. Obecność fruktanów stanowi prawdopodobnie cechę adaptacyjną, która umożliwia roślinom skuteczne funkcjonowanie w suchym środowisku. Jako rozpuszczalne w wodzie węglowodany zapasowe pochodzące z sacharozy fruktany mogą ulegać szybkiej polimeryzacji i depolimeryzacji w odpowiedzi na zmiany warunków środowiskowych, wspierając gromadzenie węgla oraz procesy osmoregulacji oraz tolerancję na stres, w tym suszę i niskie temperatury.
Systematyka thumb|Dasylirion acrotrichum thumb|Wachlica długa thumb|Dasylirion occidentailis Ujęcie systematyczne Rodzaj z plemienia Nolineae w podrodzinie Nolinoideae z rodziny szparagowatych.
Historycznie zaliczany do rodziny liliowatych (Liliaceae), myszopłochowatych (Ruscaceae), agawowatych lub Nolinaceae (np. system Takhtajana z 1997 roku i z 1998 roku).
Podział rodzaju sekcja Dasylirion (= Eudasylirion Trelease) o liściach silnie spłaszczonych, zwykle nieco wklęsłych, z nieregularnym, podłużnym grzbietem po spodniej stronie, brzegach kolczastych i drobnoząbkowanych, obejmująca około 9 gatunków, sekcja Quadrangulatae (Trelease) Kraus o liściach czterokanciastych, nieuzbrojonych, obejmująca około 4 gatunki, sekcja Glaucophyllum Hochstaetter o liściach owoszczonych, obejmująca około 9 gatunków.
Wykaz gatunków Dasylirion acrotrichum (Schiede) Zucc. Dasylirion berlandieri S.Watson Dasylirion cedrosanum Trel. Dasylirion durangense Trel. Dasylirion gentryi Bogler Dasylirion glaucophyllum Hook. Dasylirion graminifolium (Zucc.) Zucc. Dasylirion leiophyllum Engelm. ex Trel. Dasylirion longissimum Lem. – Dasylirion longistylum J.F.Macbr. Dasylirion lucidum Rose Dasylirion micropterum Villarreal, A.E.Estrada & Encina Dasylirion miquihuanense Bogler Dasylirion occidentalis Bogler ex Hochstätter Dasylirion palaciosii Rzed. Dasylirion parryanum Trel. Dasylirion quadrangulatum S.Watson Dasylirion sereke Bogler Dasylirion serratifolium (Karw. ex Schult. & Schult.f.) Zucc. Dasylirion simplex Trel. Dasylirion texanum Scheele Dasylirion treleasei (Bogler) Hochstätter Dasylirion wheeleri S.Watson ex Rothr.
Nazewnictwo Etymologia nazwy naukowej Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckich słów δασύς (dasis – kudłaty, krzaczasty) i λείριον (leirion – lilia).
Nazwy zwyczajowe W językach rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej, a z nimi w języku angielskim, roślina ta znana jest jako sotol.
W języku polskim rodzaj Dasylirion został wymieniony przez w wydanym w 1868 roku poradniku ogrodniczym Powszechne ogrodnictwo pod polską nazwą „lilia kosmata”. W wydanym w 1894 roku Słowniku nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich Erazm Majewski ujął rodzaj pod nazwą „wachlica”. Józef Rostafiński w wydanym w 1900 roku Słowniku polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin podał dla rodzaju Dasylirion nazwy „wachlica”, „lilia kosmata” i „bonapartka”. W Słowniku nazw roślin obcego pochodzenia pod redakcją Ludmiły Karpowiczowej z 1973 roku podana została polska nazwa gatunku Dasylirion longissimum – „wachlica długa”. W wydanym w 2008 roku Słowniku roślin zielnych łacińsko-polskim Wiesława Gawrysia rodzaj nie został ujęty.
Zagrożenie i ochrona Handel żywymi wachlicami długimi podlega od 1997 roku ograniczeniom w Unii Europejskiej. Podstawą jest Rozporządzenie Rady (WE) nr 338/97 z dnia 9 grudnia 1996 roku w sprawie ochrony gatunków dzikiej fauny i flory w drodze regulacji handlu nimi.
Znaczenie użytkowe thumb|left|Sotol Rośliny spożywcze Wachlice były długo głównym źródłem pożywienia rdzennych mieszkańców terenów zachodniego Teksasu. Na stanowisku archeologicznym na zachód od Del Rio odkryto pozostałości palenisk sprzed kilku tysięcy lat, wykorzystywanych do pieczenia sotolu. Jadalne są kaudeksy, młode pędy kwiatostanowe i nierozwinięte kwiatostany, a także nasiona, głównie gatunku Dasylirion wheeleri. w Meksyku jedzą też pieczone korzenie.
Tradycyjnie Indianie pieką wachlice w specjalnych paleniskach. Pędy umieszczane są na żarzących węglach w dołach wypełnionych kamieniami i przykrywane liśćmi i ziemią. Po 48 godzinach wypieczone wachlice stają się słodkie i miękkie. Pulpa jest żuta, aby oddzielić słodki sok od włókien. Współcześnie wachlice mogą być pieczone w folii aluminiowej w temperaturze 180 °C przez 10 godzin lub dłużej.
Pędy i nasiona wachlic zawierają 0,94%–2,74% białka oraz 18,5%–36,2% węglowodanów. Skład odżywczy roślin wykazuje znaczną zmienność, na którą wpływają takie czynniki środowiskowe, jak temperatura, wysokość, poziom opadów i parowanie.
Nahua wysoko cenią jadalne pąki kwiatowe Dasylirion serratifolium (lokalnie zwany matzitzi). Są one dostępne w porze suchej, cechującej się niedoborem płodów rolnych. Możliwość sprzedaży tego produktu na targach stanowi źródło dochodu dla zbierających go gospodarstw domowych, a jednocześnie zapewnia żywność społecznościom zamieszkującym tereny, na których roślina ta nie występuje.
Pieczone kwiatostany i pędy kwiatostanowe roślin z gatunków Dasylirion cedrosanum, D. duranguense, D. leiophyllum i D. wheeleri są, po sfermentowaniu, wykorzystywane do produkcji napoju alkoholowego o nazwie sotol. Ten tradycyjny trunek z pustyni Chihuahua jest objęty ochroną oznaczenia pochodzenia i uznawany za element dziedzictwa kulturowego meksykańskich stanów Chihuahua, Durango i Coahuila. Przekazy historyczne łączą go z „napojem wojowników Apaczów”, wykorzystywanym przede wszystkim w rytuałach religijnych przez rozmaite koczownicze i półkoczownicze ludy suchych obszarów Ameryki.
Pędy i nasady liści wykorzystywane były jako pasza dla bydła w okresach suszy.
Rośliny ozdobne Wachlica długa, Dasylirion texanum i D. wheeleri są uprawiane w krajach o ciepłym klimacie jako rośliny ogrodowe. W Polsce nie mogą być uprawiane w gruncie (strefy mrozoodporności: 8–11).
Ususzone i lakierowane nasady blaszek liściowych, zwane pustynnymi łyżkami, są stosowane w bukieciarstwie.
W środkowym regionie stanu Veracruz oraz w południowo-zachodniej części stanu Puebla w Meksyku rzemieślnicy wykorzystują nasady liści Dasylirion acrotrichum do tworzenia łuków kwiatowych. Są to dekoracje o charakterze religijnym, wznoszone przy głównych wejściach do kościołów i kaplic oraz w przestrzeni publicznej z okazji świąt ku czci patrona danej miejscowości.
Na terenach pustynnych, ze względu na odporność na ekstremalną suszę i zdegradowane gleby, wachlice nadają się do tworzenia żywych barier, które sprzyjają retencji wody i ograniczają erozję wywoływaną spływem wód podczas sporadycznych opadów.