Sorkonos plamisty (Rhynchocyon cirnei) – gatunek ssaka z rodziny ryjkonosowatych w rzędzie ryjkonosowych. Liczy 5 podgatunków. Występuje w Afryce. Żywi się stawonogami ściółki lasu bądź zarośli. Jest monogamiczny, samica rodzi 1–2, rzadziej 3 młode. Nie zagraża mu wyginięcie.

Genetyka Genetyka sorkonosa plamistego nie została dobrze poznana. Nie wiadomo, ile chromosomów liczy jego kariotyp. Badania mtDNA wskazały na introgresję z sorkonosa czarno-rdzawego i szarolicego do R. cirnei reichardi.

Budowa Heritage podaje następujące wymiary zwierzęcia. Długość głowy i tułowia wynosi od 22,9 do 27,3 cm. Ogon mierzy od 19,6 do 24,9 cm. Ucho osiąga między 2,7 a 3,1 cm, a tylna stopa od 6,3 do 7,6 cm. Masa ciała zawiera się w przedziale od 320 do 450 g. Samice i samce nie różnią się wielkością.

Badania Kaufmana et al. z 2013 wskazują, że ryjkonosowe jako grupa ogólnie mają mózg większy niż inne ssaki podobnej wielkości i podobnej diety.

Brązowa do kremowej głowa ma nieporośnięte włosiem uszy barwy płowej. Pysk jest długi i giętki. Otworów podniebiennych nie stwierdza się. W jamie ustnej znajdują się zęby, w tym niestały niewielki siekacz górny i dobrze rozwinięte górne kły, u samców dłuższe niż u samic. Wzór zębowy przedstawia się następująco: .

Grzbiet sorkonosa plamistego, płowy do ciemnobrązowego, wpadający w odcienie pomarańczu, nosi po obu bokach podłużne linie, rozpoczynające się pośrodku grzbietu, a sięgające do nasady ogona. Po obu stronach występują 3 takie linie, przy czym te wyższe są lepiej wyrażone, ciągłe, te niższe zaś rozpadają się na szereg jaśniejszych i ciemniejszych plam. Po liniach tych można rozpoznać sorkonosa plamistego, aczkolwiek u niektórych podgatunków ciemniejsze ubarwienie okolicy zadu czyni linie słabo widocznymi. Jaśniejszy, białawy czy jasnożółty jest za to brzuch. Na klatce piersiowej samicy znajdują się sutki, nieobecne u samców. Para przednia uległa redukcji i nie występuje, obserwuje się natomiast parę środkową i tylną, podobnie jak u sorkonosa złotozadego. Nie występuje gruczoł piersiowy, natomiast gruczoły odbytowe (analne) rozwinięte są dobrze.

Ogon osiąga jakieś 0,9 długości ciała. W odcinku bliższym jest dość gruby, dystalnie coraz cieńszy. Prawie nie porastają go włosy, na końcu ma biały odcinek.

Kończyny przednie i tylne kończą się czterema palcami. Liczba ta wynika z zaniku kciuka i palucha. Również i piąty palec ręki rozwija się słabo, wspierany na tylko dwóch paliczkach. Kończyny tylne sorkonosów są solidnie zbudowane.

Systematyka Sorkonos plamisty należy do rodzaju sorkonos w podrodzinie Rhynchocyoninae w rodzinie ryjkonosowatych.

Gatunek opisany zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego został przez niemieckiego zoologa Wilhelma Petersa w 1847 roku. Miejsce typowe to Quelimane w dystrykcie Bororo, w prowincji Zambezia w Mozambiku.

Wyróżnia się 5 podgatunków: Rhynchocyon cirnei cirnei W. Peters, 1847 (podgatunek nominatywny), Rhynchocyon cirnei hendersoni O. Thomas, 1902, Rhynchocyon cirnei macrurus Günther, 1881, Rhynchocyon cirnei reichardi Reichenow, 1886, Rhynchocyon cirnei shirensis Corbet & Hanks, 1968.

Podstawowe dane taksonomiczne podgatunków (oprócz nominatywnego) przedstawia poniższa tabelka: Podgatunek Oryginalna nazwa Autor i rok opisu Miejsce typowe HolotypR. c. hendersoniRhynchocyon hendersoniO. Thomas, 1902Nyika, Livingstonia, Malawi.Skóra samca (sygnatura BMNH 1902.9.8.1) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz typowy zebrany przez duchownego Jamesa Hendersona.R. c. macrurusRhynchocyon macrurusGünther, 1881Rzeka Rovuma, na granicy między Tanzanią a Mozambikem.SKóra i czaszka dorosłego osobnika (sygnatura BMNH 1863.10.12.1) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; zebrany przez Johna Kirka.R. c. reichardiRhynchocyon ReichardiReichenow, 1886Marungu, na zachód od centrum jeziora Tanganika, Demokratyczna Republika Konga.Okaz typowy (syntyp) to skóra (sygnatura RMNH.MAM.39314.b) i czaszka (sygnatura RMNH.MAM.39314.a) samicy ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Lejdzie; okaz typowy zebrany 4 sierpnia 1884 roku przez Richarda Böhma i Paula Reicharda.R. c. shirensisRhynchocyon cirnei shirensisCorbet & Hanks, 1968Lichenja Plateau (), na wysokości 1900 m n.p.m., góry Mlandżi, Malawi.Skóra i czaszka dorosłej samicy (sygnatura BMNH 1934.1.11.8) ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Londynie; okaz zebrany 3 stycznia 1932 roku przez J. Vincenta.

Badania genetyczne Lawson et al. z 2013 potwierdziły odrębność sorkonosa szarolicego od plamistego. Przeprowadzono badania z wykorzystaniem mtDNA i vWF. Geny jądrowe ujawniły odrębność gatunków, w przeciwieństwie do genów mitochondrialnych, w przypadku których u obu gatunków stwierdzono te same główne haplotypy. Lawson et al. zwracają uwagę, że jest to częsty wynik w badaniach genetycznych, jak wykazano już wcześniej. W przypadku krzyżowania się blisko spokrewnionych gatunków introgresja często przebiega nierówno, znacznie silniej w przypadku genów mitochondrialnych. Także w przypadku sorkonosów wskazuje to na pewną ograniczoną introgresję z R. c. reichardi. Otrzymano następujący kladogram:

W 2017 Carlen et al. przeprowadzili badania genetyczne, w wyniku których ponownie podnieśli status jednego z uprzednich podgatunków R. cirnei stuhlmanni do rangi osobnego gatunku. Zaprezentowali jednocześnie kladogram sorkonosów:

Etymologia Rhynchocyon: rhunkhos ‘pysk’; κυων kuōn, κυνος kunos ‘pies’. cirnei: Manuel Joaquim Mendes de Vasconcelos e Cirne (1784–1832), portugalski polityk, gubernator Mozambiku, kiedy był on kolonią portugalską. hendersoni: James Henderson (1867–1930), szkocki misjonarz w południowej Afryce. macrurus: gr. μακρος makros ‘długi’; -ουρος -ouros ‘-ogonowy’, od ουρα oura ‘ogon’. reichardi: Paul Reichard (1845–1938), niemiecki inżynier, geograf, kolekcjoner z Afryki Wschodniej w latach 1880–1884. shirensis: rzeka Shire, Malawi.

Rozmieszczenie geograficzne Sorkonos plamisty występuje w Afryce. Ma szeroki zasięg. IUCN wymienia tu następujące kraje: Demokratyczna Republika Konga (między rzekami Ubangi i Kongo), Malawi (wzgórza okolicy ryftu), Mozambik (na północ od Zambezi), Tanzania, Uganda (zachód kraju), Zambia. Ponadto gatunek może występować w Republice Środkowoafrykańskiej, pojedyncze doniesienie mówi o napotkaniu go między Bangui i Mbaiki na zachód od rzeki Ubangi, ale jako że byłoby to jedyne stwierdzenie zwierzęcia na zachód od rzeczonej rzeki, autorzy powątpiewają w to. Gatunek bytuje na wysokości od poziomu morza (Tanzania, Mozambik) do 2100 m w górach Rubehos bądź 2300 m w górach Udzungwa, oba łańcuchy w Tanzanii.

Rozmieszczenie zależy od podgatunku, obejmują one kilka niepołączonych ze sobą obszarów. Heritage podaje je następująco: Rhynchocyon cirnei cirnei żyje na północy Mozambiku, Rhynchocyon cirnei hendersoni spotyka się na północy Malawi, Heritage podaje dokładniej wzgórze Nyamkhowa w okolicy Livingstonia, Rhynchocyon cirnei macrurus występuje w południowo-wschodniej Tanzanii, Rhynchocyon cirnei reichardi zamieszkuje Tanzanię, północ Malawi, północny wschód Zambii i południowy wschód Demokratycznej Republiki Konga, Rhynchocyon cirnei shirensis żyje na południu Malawi i w przyległym do niego regionie Mozambiku.

Tryb życia Tryb życia sorkonosa plamistego nie został dobrze poznany. Wnioskuje się, że przypomina on tryb życia pokrewnych gatunków, sorkonosa złotozadego i szarolicego. Prawdopodobnie i sorkonos plamisty wiedzie samotne życie. Mimo łączenia się w pary każdy osobnik z danej pary żyje oddzielnie. Aktywność przypada na dzień. W nocy zwierzę śpi w gnieździe zbudowanym ze ściółki.

Cykl życiowy Rozród sorkonosa plamistego nie został dobrze poznany. Prawdopodobnie jest on monogamiczny, jak i inne sorkonosy, łączące się w pary na całe życie i zajmujące wspólne terytorium. Rozród przebiega prawdopodobnie przez cały rok bez wyraźnego okresu godowego. Po kopulacji samica zachodzi w ciążę, by wydać na świat 1–2 noworodki, rzadko 3.

Introgresja z sorkonosa czarno-rdzawego i szarolicego do R. cirnei reichardi wskazuje na krzyżowanie się tych gatunków, przy czym objęty nią obszar jest niewielki i leży na wschodzie gór Udzungwa.

Ekologia Sorkonos plamisty zasiedla lasy i tereny porośnięte roślinnością krzewiastą. Wymienić tu można lasy górskie i nizinne, ale też gąszcz porastający brzegi rzek. Zwierzę wymaga obfitej ściółki i piętra koron. Siedliska prawdopodobnie pofragmentowane.

Pożywienie tego ssaka stanowią bezkręgowce, najczęściej stawonogi. IUCN wnosi o tym z analogii do innych sorkonosów, ale Heritage przytacza badania żołądków osobników z Zambii. Zawierały one pozostałości chrząszczy, błonkówek, larw muchówek, jak i innych owadów. Pokarm znajduje w ściółce.

Ryjkonosowe ewoluowały prawdopodobnie w środowisku pozbawionym istotnej konkurencji. Wykształciły zespół specyficznych adaptacji, obejmujący myrmekofagię, specyficzny chód, brak gniazd. Łączą dzięki temu cechy spotykane u giętkojęzykowych i antylop.

Zagrożenia i ochrona Całkowita liczebność gatunku spada. Odpowiadać za to może niszczenie środowiska życia zwierzęcia i fragmentacja dostępnych mu siedlisk. W górskich lasach grozi mu wycinanie drzew, podobnie jak sorkonosowi złotozademu i czarno-rdzawemu. Zagrożenie takie dotyczy choćby gór Rungwe. Szczególnie zagrożony z tego powodu może też być zamieszkujący nadmorskie tereny Tanzanii R. c. macrurus. Ponadto niektóre populacje są obiektem polowań. IUCN zwraca też uwagę na zagrożenie niewielkich izolowanych populacji, wymieniając tę z okolic Mbira u wyjścia Nilu z Jeziora Wiktorii.

Uwagi

Przypisy Nazwy zwyczajowe za:

Bibliografia

Kategoria:Ryjkonosowate Kategoria:Ssaki Afryki Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1847 roku Kategoria:Taksony opisane przez Wilhelma Petersa