Janina Felicja Małecka (ur. 9 czerwca 1926 w Poznaniu, zm. 4 września 1991 w Kingston) – polska uczona, botaniczka, cytolożka i embriolożka roślin. Profesorka Uniwersytetu Jagiellońskiego, jedna z wybitniejszych specjalistek w dziedzinie badań nad krytycznym rodzajem mniszek Taraxacum.

Życiorys Urodziła się 9 czerwca 1926 roku w Poznaniu jako Janina Felicja Tarnawska, córka Marii (z domu Brzezina) oraz Aleksandra Tarnawskiego, geografa i historyka. Miała starszego brata Stanisława (1909–1924). W latach 1932–1938 uczyła się w Szkole Powszechnej Collegium Marianum w Poznaniu, następnie przez rok uczęszczała tam do Gimnazjum Ogólnokształcącego.

Na początku 1939 roku wyjechała wraz z rodzicami do Lwowa, gdzie mieszkała ich dalsza rodzina. Po wybuchu II wojny światowej udali się dalej na wschód, ale wrócili do Lwowa, w którym przez kilka miesięcy uczęszczała do II klasy gimnazjum. W listopadzie 1939 roku wyjechali do Krakowa. W czasie okupacji niemieckiej w latach 1940–1942 uczęszczała do Szkoły Handlowej w Krakowie, następnie od września do grudnia 1942 roku do Szkoły Hotelarskiej. Zagrożona wywozem na roboty przymusowe do Niemiec, przerwała naukę i podjęła pracę, by móc pozostać w Krakowie. W latach 1943–1945 kontynuowała naukę w zakresie szkoły średniej na tajnych kompletach i 31 marca 1945 roku zdała małą maturę. Od marca do czerwca 1945 r. uczęszczała do Liceum Ogólnokształcącego dla pracujących przy Gimnazjum im. Adama Mickiewicza w Krakowie, w którym ukończyła pierwszą klasę. Po zakończeniu wojny we wrześniu 1945 r. cała rodzina przeprowadziła się do Poznania. Rozpoczęła wtedy naukę w drugiej klasie Liceum im. Generałowej Zamoyskiej w Poznaniu, zdając w styczniu 1946 r. egzamin maturalny. Jeszcze w szkole średniej zapisała się jako wolny słuchacz na Wydział Matematyczno-Przyrodniczy Uniwersytetu Poznańskiego. Po zdaniu matury została słuchaczem zwyczajnym, kończąc pierwszy rok studiów w 1946 r.

Po śmierci obojga rodziców w 1946 roku przeprowadziła się do Krakowa. Rozpoczęła studia na drugim roku na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym Uniwersytetu Jagiellońskiego. 30 listopada 1946 roku zawarła związek małżeński z Jerzym Małeckim, geologiem, późniejszym profesorem Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie. Ślub odbył się w kościele św. Katarzyny w Krakowie. Małżeństwo miało troje dzieci: Adama (geofizyk), Annę Małecką-Beiersdorf (etnografka) i Krzysztofa (kierowca).

Studia ukończyła w 1952 roku z tytułem magistra filozofii w zakresie botaniki. Pracę magisterską pt. „Odrębność gatunkowa Anthyllis affinis Britt. w świetle badań cytologicznych” napisała pod kierunkiem prof. Marii Skalińskiej. Od listopada 1953 pracowała w Uniwersytecie Jagiellońskim, w Katedrze Anatomii i Cytologii Roślin (od 1970 Zakład Cytologii i Embriologii Roślin), którą w późniejszym okresie także kierowała. Początkowo była pracownikiem finansowanym przez Komitet Botaniczny II Wydziału PAN, od 1955 roku pracownikiem etatowym. Jesienią 1956 wykonała dla Instytutu Geologicznego w Warszawie opracowanie mikrofauny mioceńskiej z wierceń w rejonie Staszowa i Tarnobrzega. W latach 1960–1968 uczęszczała do II Studium Nauczycielskiego dla Pracujących w Krakowie. W 1962 roku otrzymała na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Jagiellońskiego stopień naukowy doktora nauk przyrodniczych na podstawie rozprawy pt. „Badania cytologiczne i embriologiczne nad gatunkami Taraxacum występującymi w Polsce”, wykonanej pod opieką prof. Marii Skalińskiej. Od 1 października 1963 objęła stanowisko adiunkta. Habilitowała się na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi UJ w 1973 roku (zatwierdzenie w 1974) z nauk biologicznych w zakresie cytologii i embriologii roślin, na podstawie rozprawy habilitacyjnej „Problem rozmnażania w obrębie sekcji Palustria rodzaju Taraxacum”. Od 1 grudnia 1975 roku powołana na stanowisko docenta, a od 1 listopada 1985 pełniła funkcję zastępczyni dyrektora Instytutu Botaniki UJ. W 1987 roku Rada Państwa nadała jej tytuł naukowy profesora i otrzymała mianowanie na stanowisko profesora nadzwyczajnego w Uniwersytecie Jagiellońskim. Od 1 października 1989 kierowała Zakładem Cytologii i Embriologii Roślin Instytutu Botaniki UJ, funkcję tę pełniła do śmierci.

Zmarła 4 września 1991 roku w Kingston w Kanadzie. Została pochowana na Cmentarzu Batowickim w Krakowie.

Działalność naukowa Jej zainteresowania naukowe obejmowały cytologię, embriologię i genetykę oraz taksonomię roślin okrytonasiennych z aspektami ewolucjonizmu. Badała mechanizmy mikro i makrosporogenezy mniszka pienińskiego Taraxacum pieninicum, endemicznego gatunku Pienin. Po raz pierwszy ustaliła liczby chromosomów krajowych gatunków mniszków Taraxacum, przy czym dla mniszka pienińskiego T. pieninicum i mniszka czarniawego T. nigricans było to pierwsze ustalenie dla nauki. Wykryła, że stary filogenetycznie gatunek T. pieninicum jest diploidem i rozmnaża się seksualnie podobnie, jak diploidy innych kompleksów apomiktycznych. Następnie prowadziła badania sekcji Palustria (traktowana czasem jako gatunek zbiorowy mniszek błotny T. palustre). W materiale z Polski i Turyngii zidentyfikowała 13 gatunków, określając liczby chromosomów dla 11, a dla T. albanicum podając nową liczbę 2n = 32. Stwierdziła, że u Taraxacum występuje skomplikowane zróżnicowanie kariologiczne oraz apomiksja fakultatywna, a nie jak uważano obligatoryjna. W ewolucji tego rodzaju wykazała możliwość udziału hybrydyzacji i mutacji chromosomowych. Dzięki jej badaniom wyjaśnione zostały złożone procesy zachodzące podczas rozwoju zalążka, w szczególności histologicznego i cytologicznego różnicowania się endospermy u żmijowca zwyczajnego Echium vulgare, nawrotu polnego Lithospermum arvense i ośmiału mniejszego Cerinthe minor. Brała udział w wieloletnich badaniach zespołowych nad kariologią flory Polski. Opracowała kariologię 28 taksonów z rodzaju Taraxacum oraz około 60 innych polskich gatunków okrytonasiennych. Współpraca z Ryszardem Popkiem z Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Krakowie przyniosła publikację analiz kariologicznych 38 gatunków z rodzaju róża Rosa. Badania tego rodzaju rozszerzone zostały o materiały zagraniczne, głównie z Węgier.

Zainicjowała wprowadzenie do planów badań Zakładu Cytologii i Embriologii Roślin Instytutu Botaniki UJ embriologii eksperymentalnej z zastosowaniem metod hodowli in vitro. Była pomysłodawczynią utworzenia w Zakładzie pracowni kultur in vitro, która powstała dzięki staraniom jej i profesora Lesława Przywary.

Jej autorstwo nazw taksonów oznaczane jest jako Mał. lub Małecka. W oparciu o kryteria morfologiczne i kariologiczne wyróżniła i opisała 3 nowe gatunki:

Taraxacum skalinskanum Małecka & Soest Acta Biol. Cracov., Ser. Bot. 15(2): 120 (1972) (2n = 40), występujący w Polsce, Czechach, na Słowacji i w Austrii [nierzadko niepoprawnie cytowany jako „skalinskianum”]; Taraxacum polonicum Małecka & Soest Acta Biol. Cracov., Ser. Bot. 15(2): 119 (1972) (2n = 24), występujący w Polsce, Ukrainie i na Słowacji; Taraxacum apiculatoides Małecka Acta Biol. Cracov., Ser. Bot. 23: 111 (1982), występujący w Europie południowej;

a także nową formę: T. austriacum f. minor Małecka Acta Biol. Cracov., Ser. Bot. 15(2): 118 (1972) (2n = 25).

Członkostwo Od 1965 roku należała do Związku Nauczycielstwa Polskiego, w latach 1976–1980 pełniła funkcję sekretarza Rady Oddziałowej na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi UJ. Członkini: Polskiego Towarzystwa Botanicznego (od 1956), Polskiego Towarzystwa Genetycznego (od 1965), pełniła funkcję sekretarza Oddziału Krakowskiego, Komisji Biologicznej Oddziału Polskiej Akademii Nauk w Krakowie (od 3 czerwca 1974), Komitetu Redakcyjnego i sekretarz „Acta Biologica Cracoviensia”, seria „Botanica” (od 1958 do śmierci), International Organisation of Plant Biosystematists.

Nagrody i odznaczenia Otrzymała nagrody i odznaczenia: Nagroda II stopnia ministra za pracę habilitacyjną (1974), Złoty Krzyż Zasługi (11 października 1975), Nagroda naukowa (1979) oraz nagrody zespołowe za prace nad kariologią flory polskiej (1978, 1979), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1986), Medal Komisji Edukacji Narodowej (1990).

Wybrane publikacje Opublikowała co najmniej 51 prac naukowych, w tym:

Przypisy

Kategoria:Polscy botanicy Kategoria:Urodzeni w 1926 Kategoria:Zmarli w 1991 Kategoria:Nauczyciele akademiccy Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Absolwenci Uniwersytetu Jagiellońskiego Kategoria:Członkowie Polskiego Towarzystwa Botanicznego Kategoria:Odznaczeni Medalem Komisji Edukacji Narodowej Kategoria:Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)