Subhas Chandra Bose (ur. 23 stycznia 1897 w Cuttack, Orisa, zm. prawdopodobnie 18 sierpnia 1945 w Tajpej) – indyjski polityk niepodległościowy.
Życiorys Młodość Syn adwokata Janakinatha Bose i Prabhavati Dewi, jako ich dziewiąte, z czternastu dzieci. Rodzinny dom jego rodziców znajdował się we wsi KodaliaKanailal Basu (20 January 2010). Netaji: Rediscovered. AuthorHouse. s. 262–. . Retrieved 13 June 2012. Uczył się w Stewart School w Cuttack, po pewnym czasie przeniósł się do college’u Ravenshaw. Po zdaniu egzaminu maturalnego w Kalkucie, w 1911 roku, Bose dostał się do Presidency College, gdzie przez pewien czas studiował. Został z niego wydalony po kłótni z profesorem Oatenem wywołanej anty-indyjskimi komentarzami profesora. Na uniwersytecie w Kalkucie podjął studia z filozofii w Scottish Church College i w 1918 roku uzyskał tam licencjatV. S. Patil (1988). Subhas Chandra Bose, his contribution to Indian nationalism. Sterling Publishers. Retrieved 16 July 2012. W 1919 roku wyjechał do Wielkiej Brytanii, od 19 listopada 1919 roku studiował na Fitzwilliam College na Cambridge. Do studiów w Wielkiej Brytanii namówił go ojciec, który chciał aby syn po odbyciu studiów pracował w Indian Civil Services Examination (ICS). Bose został przyjęty do ICS, po pewnym czasie jednak zrezygnował z pracy nie chcąc służyć BrytyjczykomEric A. Vas (19 May 2008). Subhas Chandra Bose: The Man and His Times. Lancer Publishers. s. 27–. . Retrieved 16 July 2012. Wrócił do Indii, gdzie zaangażował się w ruch niepodległościowy. left|thumb|170px|Bose jako student w Anglii w 1920 roku
Działalność niepodległościowa Indyjski Kongres Narodowy thumb|240px|Spotkanie Mahatmy Gandhiego z Subhasem Czandrą Bosem na corocznych uroczystościach Indyjskiego Kongresu Narodowego w 1938 roku W Indiach założył gazetę Swaraj i dołączył do Komitetu Kongresu BengaluHugh Toye (2007). Subhas Chandra Bose. Jaico Publishing House. . Retrieved 16 July 2012. Jego mentorem był Chittaranjan Das, rzecznik radykalnego ruchu niepodległościowego w Bengalu. W 1923 roku Bosego wybrano na lidera Młodzieżowego Kongresu Ogólnoindyjskiego oraz sekretarza Komitetu Kongresu w Bengalu. Został redaktorem gazety Forward założonej przez Chittaranjana DasaPhani Bhusan Chakraborty; Brajendrakumāra Bhaṭṭācārya (1989). News behind newspapers: a study of the Indian press. Minerva Associates (Publications). . Retrieved 16 July 2012. W 1924 roku, gdy Das objął stanowisko burmistrza Kalkuty, Bose zaczął pracować w Calcutta Municipal Corporation. Pierwszy raz znalazł się w więzieniu za zorganizowanie bojkotu uroczystości związanych z przybyciem do Indii księcia Walii. W czasie obławy na indyjskich nacjonalistów w 1925 roku, Bosego aresztowano i osadzono w więzieniu w Madalay, gdzie nabawił się gruźlicySingh Vipul (1 September 2009). Longman History & Civics Icse 10. Pearson Education India. s. 116–. . Retrieved 13 June 2012. Po zwolnieniu z więzienia w 1927 r. został sekretarzem generalnym Partii Kongresowej i współpracował z Jawaharlalem Nehru. Wszedł w skład bengalskiego Zgromadzenia Prawodawczego, a potem do władz Indyjskiego Kongresu Narodowego, wreszcie w 1930 został burmistrzem Kalkuty. Bose, w przeciwieństwie do Mahatmy Gandhiego, szansę na niepodległość Indii upatrywał jedynie w zbrojnej rebelii. Na początku lat 30. udał się więc do Europy w poszukiwaniu potencjalnych sojuszników. Spotkał się tam m.in. z Benito Mussolinim, Adolfem Hitlerem i liderem irlandzkich republikanów Éamonem de Valerą. Wiele czasu poświęcał także studiom nad historią czeskiego i polskiego ruchu sokolego oraz działalnością Legionów Piłsudskiego. Po powrocie do Indii w 1938 roku wybrano go z rekomendacji Gandhiego na przewodniczącego Indyjskiego Kongresu Narodowego, został więc jednym z liderów ruchu niepodległościowego i zgodził się przyjąć nominację na prezydenta Kongresu. Był sceptycznie nastawiony do pacyfistycznej postawy Swaraj propagowanej przez większość Kongresu i na tym tle coraz częściej dochodziło do spięć i sporów między nim a Gandhim. W końcu Gandhi wycofał swoje poparcie dla BosegoBhagwan Josh (1992). Struggle for hegemony in India, 1920–47: the colonial state, the left, and the national movement. 1934–41. . Retrieved 17 July 2012, a ten zrezygnował ze stanowiska. Odtąd drogi obydwu działaczy rozeszły się na zawszeDesai; Meghnad. Rediscovery of India, The (pb). Penguin Books India. s. 235–. . Retrieved 17 July 2012..
All India Forward Bloc thumb|200px|Czandra na lotnisku w Kalkucie, później nazwanym jego imieniem 22 czerwca 1939 założył partię polityczną All India Forward BlocK.S. Padhy. Indian Political Thought. PHI Learning Pvt. Ltd. s. 234–. . Retrieved 17 July 2012. Ruch miał na celu konsolidację lewicy przeciwnej polityce Kongresu, jednak poparcie uzyskał głównie w rodzinnym stanie Bose, Bengalu. Do nowej partii dołączył również rozczarowany kierownictwem Kongresu, U. Muthuramalingam Thevar. Kiedy Bose w dniu 6 września odwiedził Madurai, Thevar zorganizował na jego cześć duży wiec polityczny. Bose uważał, że niestabilność polityczna wojny światowej powinna zostać wykorzystana przez Hindusów do walki o niepodległość, opierał tę koncepcję na przykładzie włoskich rewolucjonistów, Giuseppe Garibaldiego i Giuseppe Mazziniego. Działacze Kongresu tacy jak Mahatma Gandhi czy Jawaharlal Nehru uważali, że Hindusi z aspiracjami niepodległościowymi powinni zaczekać do zakończenia wojny. Jego korespondencję pokazują, że mimo jego niechęci do brytyjskiej niewoli, był pod wielkim wrażeniem metod polityki brytyjskiej. W Wielkiej Brytanii wymienił swoje poglądy na temat przyszłości Indii z przywódcami Partii Pracy, politykami konserwatywnymi i myślicielami politycznymi takimi jak Lord Halifax, George Lansbury, Clement Attlee, Arthur Greenwood, Harold Laski, John B.S. Haldane, Ivor Jennings, G.D.H. Cole, Gilbert Murray i Stafford Cripps. Podczas jego pobytu w Wielkiej Brytanii, politycy Partii Pracy i Partii Liberalnej zgodzili się na spotkania z Bose, politycy Partii Konserwatywnej często odmawiali spotkania z Bose, ze względu na to że pochodził z kolonii, jednym z ważniejszych polityków konserwatystów który spotkał się z Chandrą był Edward Wood. Czołowi politycy Partii Konserwatywnej w latach 30. sprzeciwiali się nawet, aby przyznać Indiom status dominium, innego zdania byli laburzyści, w czasie rządów Partii Pracy z lat 1945-1951, z Attlee jako premierem, Indie uzyskały niepodległości bez konsultacji przywódców Kongresu. Bose nie udało się przekonać Gandhiego do swoich koncepcji politycznych. Bose zorganizował w Kalkucie masowe protesty, za które został wtrącony do więzienia przez Brytyjczyków, jednak został zwolniony już po siedmiu dniach po rozpoczęciu przez niego strajku głodowegoSen, S. 1999. Subhas Chandra Bose 1897–1945. Dom Bose w Kalkucie był inwigilowany przez brytyjskie służby CIDDurga Das Pvt. Ltd (1985). Eminent Indians who was who, 1900–1980, also annual diary of events. Durga Das Pvt. Ltd. Retrieved 13 June 2012.
Współpraca z państwami Osi przeciwko Brytyjczykom thumb|180px|Samochód którym Bose i jego brat uciekli z brytyjskiej niewoli, obecnie auto znajduje się w muzeum w dawnym domu Bose W 1940 Bose po raz kolejny został aresztowany przez władze brytyjskie, tym razem za nawoływanie do niepomagania Brytyjczykom bez obietnicy przyznania przez nich niepodległości Indiom. Tym razem uciekł jednak z więzienia i przez Afganistan i ZSRR przedostał się do Berlina. Przed ucieczką z brytyjskiego więzienia aby uniknąć złapania przez brytyjskich strażników, zapuścił brodę i przebrał się za Pasztuna. Bose udało się uciec spod brytyjskiego nadzoru w jego domu w Kalkucie gdzie był wówczas więziony. 19 stycznia 1941 roku w towarzystwie swojego bratanka Sisira K. Bose opuścił posesję samochodem, który obecnie zobaczyć można na wystawie w domu Bose (obecnie muzeum)The Talwars of Pathan land and Subhas Chandra's great escape.Subhas Chandra Bose: Netaji's passage to im[m]ortality. Z pomocą Abwehry przedostał się do Peszawaru w obecnym Pakistanie, gdzie spotkał się z Akbarem Shabem, Mohammedem Shahem i Bhagatem Ram Talwarem. Bose został ulokowany w domu Abad Khana, zaufanego przyjaciela Akbara Shaha. Bose o pomóc w wydostaniu się z brytyjskiej kolonii poprosił Miana Akbara Shaha, lidera All India Forward Bloc na terenie Północno-Zachodniej Prowincji Granicznej. Bose planował przedostać się do ZSRR przez Afganistan, Bose jako że nie umiał ani jednego słowa w języku paszto musiał udawać głuchoniemego, w przeciwnym razie mógłby zostać wykryty przez Brytyjczyków. Nieznany mu bliżej działacz niepodległościowy Bhagat Ram Talwar, był również agentem radzieckiego wywiaduJames, L (1997) Raj, the Making and Unmaking of British India, Abacus, London s. 554. Przez granicę z Afganistanem pomogli mu się przedostać zwolennicy jednego ze współtwórców późniejszego Pakistanu, Aga Chana III. Na miejscu spotkał jednostkę agentów Abwehry z Organizacji Todta podających się za inżynierów drogowych. Po przekroczeniu granicy, Bose udał się do Moskwy posługując się paszportem włoskiego szlachcica „hrabiego Orlando Mazzotty”. Początkowo gdy Bose miał nadzieję, że tradycyjna wrogość ZSRR do brytyjskich rządów kolonialnych w Indiach spowoduje poparcie dla jego planów wywołania powstania narodowego w Indiach. Bose nie znalazł poparcia wśród Związku Radzieckiego; zgłosił się do niemieckiego ambasadora w Moskwie, hrabiego von der Schulenburga. Ustalono, że Bose miał polecieć do Berlina specjalnym samolotem kurierskim na początku kwietnia, a na Wilhelmstrasse spotkać się miał z Joachimem von Ribbentropem i urzędnikami Ministerstwa ZagranicznegoSubhas Chandra Bose in Nazi Germany. Ostatecznie z Moskwy dotarł do Rzymu, a stamtąd dostał się do Niemiec. thumb|210px|Bose i Heinrich Himmler W Niemczech początkowo przebywał incognito, legitymując się włoskimi dokumentami. Wkrótce ujawnił się i w porozumieniu z władzami niemieckimi przystąpił do formowania organizacji Indusów na uchodźstwie, Centrum Indyjskiego w Berlinie oraz rozgłośni radiowej Wolne Indie (Azad Hind Radio). Bose mieszkał w Berlinie od 1941 do 1943 roku. Podczas swojej poprzedniej wizyty w Niemczech, w 1934 roku, spotkał Emilie Schenkl, córkę austriackiego lekarza weterynarii, którą miał poślubić w 1937 roku. Córka Bose i Schenkl, Anita Bose Pfaff uważa, że urodziła się w 1942 roku. Partia Bose, Forward Bloc, uważa tę informacje za fałszywą propagandę. Z jego inicjatywy powstało specjalne Biuro ds. Indii pod nadzorem Adama von Trott zu Solza. Utworzył też Legion Indyjski składający się z 4500 żołnierzy walczących po stronie brytyjskiej w Afryce Północnej. W wyniku jego interwencji zwolniono z niemieckiej niewoli brytyjskich żołnierzy pochodzenia hinduskiego (którzy dostali się do niej podczas walk w Afryce i Europie). Jednostka początkowego została włączona do Wermachtu a następnie do Waffen-SS, przysięga formacji dotyczyła co prawda wierności państwu niemieckiemu, żołnierze składając przysięgę deklarowali jednocześnie lojalność wobec przyszłego rządu Indii utworzonego przez Bose.
Z udziałem uwolnionych brytyjskich żołnierzy pochodzenia hinduskiego utworzono Ośrodek Wolnych Indii – namiastkę rządu emigracyjnego. Zgodnie z porozumieniem, całe przedsięwzięcie zostało sfinansowane przez Niemców w formie pożyczki dla przyszłych władz niepodległych Indii. Pierwsza rezolucja Ośrodka dotyczyła 4 kwestii: zatwierdzała zwrot Jai Hind! („Zwycięstwo dla Indii!”) jako oficjalne pozdrowienie Indusów; przyjmowała pieśń pod tytułem „Jana Gana Mana” autorstwa indyjskiego laureata Nagrody Nobla Rabindranatha Tagore jako hymn wolnych Indii; oficjalnym językiem Indii ogłaszała hindi; przyznawała Bosemu wodzowski tytuł Netaji.