Wypowiedź dyrektywalna – w semiotyce i teorii prawa wypowiedź, której dominującą funkcją jest wskazywanie adresatowi określonego sposobu zachowania się, a więc oddziaływanie na jego postępowanieS. Wronkowska, P.F. Zwierzykowski, M. Krotoszyński, Wprowadzenie do prawoznawstwa, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2025, s. 25–39, DOI: 10.14746/amup.9788323244523.Z. Ziembiński, M. Zieliński, Dyrektywy i sposób ich wypowiadania, Polskie Towarzystwo Semiotyczne, Warszawa 1992, s. 11–101.. Jeżeli rozpatruje się ją ze względu na tę funkcję, nie służy ona bezpośrednio opisywaniu rzeczywistości, lecz kierowaniu czyimś zachowaniem. Jej podstawową funkcję określa się jako funkcję sugestywną.

Wypowiedzi dyrektywalne zalicza się do wypowiedzi pozaopisowych. W ujęciu przyjmowanym m.in. w polskiej analitycznej teorii prawa nie są one jako takie prawdziwe ani fałszyweZ. Ziembiński, O stanowieniu i obowiązywaniu prawa. Zagadnienia podstawowe, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1995, s. 13, 21–39.. Prawdziwe albo fałszywe mogą być natomiast wypowiedzi opisowe dotyczące dyrektyw, np. twierdzenie, że określona norma została ustanowiona, ma określoną treść albo obowiązuje w danym systemie.

Charakter semiotyczny

O dyrektywalnym charakterze wypowiedzi nie rozstrzyga wyłącznie jej postać gramatyczna. To samo lub podobnie zbudowane wyrażenie może w zależności od kontekstu i sytuacji komunikacyjnej pełnić funkcję opisową, dyrektywalną, ekspresywną albo inną. Wypowiedzi występujące w praktyce językowej mogą też jednocześnie pełnić kilka funkcji. O zaliczeniu konkretnej wypowiedzi do wypowiedzi dyrektywalnych decyduje wówczas przede wszystkim dominacja funkcji polegającej na oddziaływaniu na postępowanie adresata.

Z tego względu użycie takich wyrażeń jak „powinien”, „musi”, „jest obowiązany” czy zastosowanie trybu rozkazującego samo przez się nie przesądza o dyrektywalnym charakterze wypowiedzi. Zwrot „powinien” może w określonym kontekście służyć także wyrażeniu oceny albo przewidywania, natomiast tryb rozkazujący może służyć nie tylko do wydawania rozkazów, lecz także do formułowania próśb, rad czy zachęt.

Rodzaje wypowiedzi dyrektywalnych

Granice między poszczególnymi rodzajami wypowiedzi dyrektywalnych nie zawsze są ostre, a ich nazwy bywają w języku potocznym i specjalistycznym używane w różnych znaczeniach. Do wypowiedzi tego rodzaju zalicza się m.in. rozkazy, normy postępowania, reguły sensu czynności konwencjonalnych, dyrektywy celowościowe, wytyczne, zalecenia, rekomendacje, instrukcje, wskazówki, sugestie i prośby.

W polskiej teorii prawa szczególne znaczenie przypisuje się trzem rodzajom wypowiedzi dyrektywalnych: normom postępowania, regułom sensu czynności konwencjonalnych oraz dyrektywom celowościowym.

Normy postępowania

Norma postępowania jest wypowiedzią dyrektywalną, która określonemu adresatowi, w określonych okolicznościach, wyznacza obowiązek określonego zachowania się. W jej strukturze wyróżnia się zatem: określenie adresata; określenie okoliczności, w których norma znajduje zastosowanie; określenie zachowania nakazanego albo zakazanego.

Norma postępowania ma charakter stanowczy w tym znaczeniu, że wyznacza adresatowi obowiązek niezależnie od tego, czy adresat chce osiągnąć za pomocą wskazanego zachowania określony rezultat.

Normy postępowania nie mają wartości logicznej prawdy albo fałszu. Mogą natomiast być rozpatrywane ze względu na ich obowiązywanie, uzasadnienie oraz skuteczność. W teorii prawa wyróżnia się m.in. tetyczne i aksjologiczne podstawy obowiązywania norm, a także ich skuteczność w sensie behawioralnym.

Reguły sensu czynności konwencjonalnych

Reguły sensu czynności konwencjonalnych przypisują określonym zachowaniom – dokonanym przez określone podmioty i w określonych okolicznościach – sens kulturowy polegający na dokonaniu określonej czynności konwencjonalnej. Przykładowo podniesienie ręki przez uprawnionego uczestnika zgromadzenia w czasie głosowania może, na gruncie odpowiedniej reguły, liczyć się jako oddanie głosu.

Reguła sensu różni się od normy nakazującej lub zakazującej dokonania czynności konwencjonalnej. Sama reguła określa warunki, pod którymi dane zachowanie uzyskuje określony sens konwencjonalny. Niespełnienie tych warunków może prowadzić do tego, że zamierzona czynność konwencjonalna nie zostanie dokonana.

Reguły sensu mają szczególne znaczenie w prawie, ponieważ umożliwiają konstruowanie takich czynności jak zawarcie umowy, sporządzenie testamentu, oddanie głosu, wydanie wyroku czy dokonanie czynności prawodawczej.

Dyrektywy celowościowe

Dyrektywa celowościowa (teleologiczna) wskazuje, jak należy postąpić, jeżeli chce się osiągnąć określony cel. Ma zatem charakter warunkowy względem zamiaru adresata. Przykładem jest wypowiedź: „Jeżeli chcesz zgasić światło, naciśnij wyłącznik”.

Dyrektywa celowościowa – odmiennie od normy postępowania – sama przez się nie wyznacza adresatowi obowiązku osiągnięcia celu ani zastosowania wskazanego środka. Jej adresat może nie zaakceptować celu albo może wybrać inny sposób jego osiągnięcia.

Dyrektywy celowościowej nie należy utożsamiać ze zdaniem anankastycznym, czyli wypowiedzią opisującą zależność między określonym działaniem a osiągnięciem określonego skutku. Zdanie takie jako wypowiedź opisowa może być prawdziwe albo fałszywe. Sama dyrektywa celowościowa nie ma natomiast wartości logicznej; można ją kwalifikować m.in. jako trafną albo nietrafną w zależności od tego, czy wskazane zachowanie rzeczywiście stanowi odpowiedni środek osiągnięcia założonego celu.

Ocena przydatności dyrektywy celowościowej może wymagać uwzględnienia nie tylko wiedzy o zależności między działaniem a skutkiem, lecz także ocen dotyczących kosztów działania, jego szybkości, niezawodności, trwałości rezultatu, ryzyka niepowodzenia i skutków ubocznych.

Formy wypowiadania dyrektyw

Wypowiedzi dyrektywalne mogą przyjmować zróżnicowaną postać językową. Normy postępowania bywają formułowane m.in.: w trybie rozkazującym; za pomocą zwrotów powinnościowych, takich jak „powinien”; za pomocą czasowników modalnych, np. „musi”; przy użyciu zwrotów deontycznych, np. „jest nakazane”, „jest zakazane”, „jest obowiązany”; w postaci gramatycznie zbliżonej do wypowiedzi opisowej.

Z tego względu postać powinnościowa jest jednym ze sposobów słownego sformułowania normy postępowania, a określenia „wypowiedź powinnościowa” nie należy automatycznie traktować jako ścisłego synonimu całej klasy wypowiedzi dyrektywalnych.

Ustalenie charakteru konkretnej wypowiedzi wymaga uwzględnienia jej kontekstu językowego, sytuacji, w której została sformułowana, relacji między nadawcą a adresatem oraz funkcji, jaką ma w danym akcie komunikacji spełniać.

Znaczenie w prawoznawstwie

Problematyka wypowiedzi dyrektywalnych ma szczególne znaczenie w prawoznawstwie, ponieważ normy prawne są ujmowane w jednym z rozpowszechnionych w polskiej teorii prawa stanowisk jako szczególny rodzaj norm postępowania.

Normę prawną należy przy tym odróżnić od przepisu prawnego. Przepisy są jednostkami tekstu prawnego, w których prawodawca wysłowia elementy norm, natomiast norma prawna jest rekonstruowana z odpowiednich przepisów w procesie ich interpretacji. Jeden przepis może wyrażać jedynie część normy, a elementy jednej normy mogą być rozmieszczone w wielu przepisachS. Wronkowska, P.F. Zwierzykowski, M. Krotoszyński, Wprowadzenie do prawoznawstwa, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2025, s. 43–56..

Reguły sensu służą z kolei konstruowaniu czynności konwencjonalnych doniosłych prawnie, natomiast dyrektywy celowościowe występują m.in. w praktyce prawniczej wtedy, gdy wskazuje się sposób osiągnięcia określonego skutku prawnego.

Zobacz też norma postępowania norma prawna dyrektywa techniczna czynność konwencjonalna akt mowy performatyw logika deontyczna semiotyka

Przypisy

Bibliografia Zygmunt Ziembiński, O stanowieniu i obowiązywaniu prawa. Zagadnienia podstawowe, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 1995, ISBN 83-7059-161-2. Zygmunt Ziembiński, Maciej Zieliński, Dyrektywy i sposób ich wypowiadania, Polskie Towarzystwo Semiotyczne, Warszawa 1992, ISBN 83-85372-08-3. Sławomira Wronkowska, Piotr F. Zwierzykowski, Michał Krotoszyński, Wprowadzenie do prawoznawstwa, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2025, ISBN 978-83-232-4452-3, DOI: 10.14746/amup.9788323244523. Maciej Zieliński, Zygmunt Ziembiński, Uzasadnianie twierdzeń, ocen i norm w prawoznawstwie, Warszawa 1988. Alf Ross, Directives and Norms, London 1968. Georg Henrik von Wright, Norm and Action. A Logical Enquiry, New York 1963.

Kategoria:Semiotyka Kategoria:Teoria prawa Kategoria:Filozofia języka