Kopalnia Orzeł Biały (niem. Bleischarley, Blei Scharley, Blei-Scharley, Blei-Scharlei, Alt-Bleischarley, Biały Szarlej, ew. pol. Szarlej ołowiany, Bleiszarlej, od 1924 do 1934 roku Szarlej Biały, Szarlej-Biały) – zlikwidowana kopalnia rud cynku i ołowiu w Piekarach Śląskich, w obrębie obecnej dzielnicy Brzeziny Śląskie (jako lokalizacja kopalni wymieniana była również dzielnica Kamień); prowadziła eksploatację od 1858 lub 1860 roku do połowy 1981 roku, była likwidowana od 1985 roku do marca 1990 roku.
W dwudziestoleciu międzywojennym była to największa kopalnia rud cynkowo-ołowiowych w Polsce. Wraz z hutą tlenku cynku tworzyła Zakład Górniczo-Hutniczy Orzeł Biały, który wchodził w skład Zakładów Górniczo-Hutniczych Orzeł Biały – kopalnia Orzeł Biały była podstawową jednostką tychże zakładów.
Nazewnictwo Kopalnia swą niemiecką nazwę Bleischarley (warianty pisowni: Blei Scharley, Blei-Scharley, Blei-Scharlei, Alt-Bleischarley) zawdzięcza dzielnicy Piekar Śląskich – Szarlejowi oraz niemieckiej nazwie ołowiu – „Blei”, co znajduje odzwierciedlenie w polskiej nazwie Szarlej ołowiany bądź Bleiszarlej bądź w fonetycznym przekształceniu Biały Szarlej i Szarlej Biały (wariant: Szarlej-Biały).
Położenie Zakład główny znajdował się w Piekarach Śląskich, w obrębie obecnej dzielnicy Brzeziny Śląskie, (jako lokalizacja kopalni wymieniana była również dzielnica Kamień).
Geologia mały|Gratonit z kopalni Bleischarley, Muzeum Mineralogiczne w Bonn, Niemcy mały|Galena z kopalni Bleischarley Eksploatowane złoże składało się z kompleksu dolomitów z galmanem i galeną o miąższości około 20 metrów, pod nim znajdował się dolny poziom o grubości około 3 metrów, który składał się głównie z blendy (według innego źródła złoże blendy cynkowej i skorupowej dochodziło do 12 metrów). Blenda zawierała około 18% cynku i 8% ołowiu, a surowy galman – około 12% cynku.
Złoże składało się z dwóch niemal poziomych horyzontów rudnych (jeden z nich miał długość około 6 km), z czego dolny był znacznie bogatszy od górnego. Na górne złoże o miąższości od 2 do 5 m składał się ubogi galman. W polu wschodnim eksploatowano dolne złoże blendy o grubości 3 do 6 metrów (lub od 2 do 5 metrów), które znajdowało się na głębokości 34 metrów, zaś w polu zachodnim dolne złoże zalegało na głębokości 65 metrów, a jego przeciętna miąższość wynosiła 3,5 m, miejscami dochodziła do 15 m. Na obrzeżu filara ochronnego kopalni i huty Orzeł Biały prowadzono wydobycie z zawałem stropu w latach 1880–1960, furta eksploatacyjna dochodziła do 5 m, pracowano na głębokości od 50 do 90 metrów, w latach 1968–1978 w rejonie samego filara ochronnego prowadzono eksploatację z podsadzką suchą i utwardzoną na głębokości od 50 do 90 m, furta eksploatacyjna również dochodziła do 5 m W strukturze geologicznej złoża zaobserwowano rowy tektoniczne.
wyróżnił dwa rodzaje galmanu występujące w złożach na terenie Szarleja, tj. żółtawoczerwony i biały galman, w jego ocenie o strukturze niekrystalicznej. Karsten stosował podział na biały i czerwony galman, gdyż otrzymywany z nich cynk miał różną zawartość domieszek ołowiu, stali i kadmu. Stwierdzono również występowanie melnikowitu z domieszką talu i markasytu, który według analizy Kosmanna zawierał domieszki m.in. niklu, ołowiu, cynku, tlenku glinu.
Historia kopalni Do 1918 roku mały|Zabudowania szybu Prittwitz kopalni Bleischarley (pole zachodnie) około 1910 roku mały|Widok na zabudowania kopalni przed 1912 rokiem mały|Zakład przeróbki kopalni Bleischarley i wieża wyciągowa szybu Kraker widziane z zachodu (przed 1913 rokiem) mały|Kopalniany punkt rozładunku wagonów (przed 1913 rokiem) mały|Wnętrze płuczki kopalnianej przed 1912 rokiem Historia górnictwa kruszcowego na terenie pobliskiego Szarleja sięga co najmniej XVI wieku. Od 1810 do 1818 roku działała w Szarleju huta cynku Sisigmund, własność Georg von Giesches Erben (pol. Spadkobiercy Gieschego). Od 1841 roku powstawała kopalnia Helene, własność książąt Hohenlohe.
Na kopalnię Bleischarley, która była położona w Brzozowicach-Kamieniu, składały się cztery nadania górnicze: Bethlen (zgłoszone 29 czerwca 1854 roku, nadanie na ołów 28 kwietnia 1855 roku), Jane Eyre (zgłoszone 8 marca 1854 roku, nadanie na ołów 21 maja 1855 roku), Young Rowley (zgłoszone 12 sierpnia 1853 roku, nadanie na ołów przyznane 30 czerwca 1855) oraz Alcantara (zgłoszone 25 maja 1855 roku, nadanie na ołów 7 kwietnia 1856 roku), zgłoszone przez hrabiego Guidona Henckel von Donnersmarcka (daty według innego źródła: Bethlen (zgłoszone 28 kwietnia 1855 roku na cynk i ołów), Jane Eyre (21 maja 1855 na ołów), Young Rowley (30 czerwca 1855 na ołów) i Alcantara (7 kwietnia 1856 na cynk i ołów)). Powierzchnia każdego z nadań wynosiła 1 033 138 m².
Kopalnia została założona w 1853 roku lub w 1852 roku. Za początek działalności kopalni przyjmuje się jednak rok 1858, w którym zatwierdzono obszar górniczy Brzeziny na rudę cynku, ołowiu i siarki o powierzchni 2637 ha. Budowa kopalni Bleischarley (Bleischarlei) została rozpoczęta jednak w 1853 roku od późniejszego pola zachodniego (niem. Westfeld), gdzie powstał szyb Prittwitz. W polu wschodnim (), które znajdowało się pomiędzy Dołkami (część Piekar Śląskich) a Dąbrówką Wielką, po wschodniej stronie obecnej ulicy Głównej zgłębiono szyb Solger. Pokłady ołowiu, którymi dysponowała wówczas kopalnia uważano za bardzo bogate.
Z uwagi na stopniowe wyczerpywanie się zasobów kopalni Szarlej, firma Georg von Giesches Erben z siedzibą we Wrocławiu nabyła składającą się z czterech pól górniczych skonsolidowaną kopalnię Bleischarley (z kopalniami (nadaniami) Gute Concordia, Neu Euridice i Solfatara) od hrabiego Guidona Henckel von Donnersmarcka: pierwszą połowę (61 kuksów) w 1858 roku (lub 15 sierpnia 1860 roku oraz udziały w wysokości po 31 kuksów rozbarskich kopalń Gute Concordia i Urzula w cenie 225 tysięcy talarów; drugą część kopalni nabyli 25 czerwca 1868 roku, którą hrabia sprzedał z uwagi na niskie przychody wynikające z zawodnienia kopalni. Guido Henckel von Donnersmarck zdecydował się także sprzedać spółce Georg von Giesches Erben swoje udziały w wysokości 31 kuksów w kopalni rudy ołowiu Gute Concordia i kopalni rud cynku i ołowiu Ursula za 261 tysięcy talarów; 61 kuksów tychże kopalń spółka nabyła ponadto od hrabiego Hugona Henckel von Donnersmarcka, który sprzedał jej także wszystkie kuksy w kopalni rudy ołowiu Neue Fortuna (kopalnia ta była położona przy obecnej ulicy Brzezińskiej w Bytomiu) i kopalni rudy cynku Neu Euridice, ponadto udziały w kopalniach Samuelsglück (założona w 1855 roku, zamknięta około 1907 roku), Neu-Scharley, Rosaliensglück i Kramersglück.
W 1860 roku spółka Georg von Giesches Erben zakupiła kopalnię Bleischarley oraz sąsiednie pola górnicze od Guidona Henckel von Donnersmarcka i rozpoczęła jej eksploatację. Rozpoczęto wówczas prace nad drążeniem czterech nowych szybów, w tym szybu Rowley (późniejszy szyb Wanda, zasypany około lat 70. XX wieku). Zgodnie z nadaniem, kopalnia początkowo eksploatowała tylko rudę ołowiu, głównie w postaci galeny. Urobek kierowano do Huty Fryderyk w Strzybnicy. W 2. połowie lat 60. XIX wieku natrafiono we wschodniej części pola kopalni na wychodnię bogatego złoża galmanu, przez co złożono wniosek o rozszerzenie nadania górniczego na eksploatację złóż rud cynku. Obszar górniczy kopalni wynosił 6 720 798 m² w 1913 roku i obejmował tereny Kamienia, Dąbrówki Wielkiej, Rozbarku i Brzozowic.
Do spółki należały ponadto pobliskie pola górnicze kopalń: rudy ołowiu Gute Concordia (1 033 138 m²), rudy cynku Neu Euridice (1 562 519,145 m²), rud ołowiu, cynku i siarki Urzulla (2 189 000 m²), rudy siarki Solfatara I (2 189 000 m²) oraz rud cynku i ołowiu Neu Scharley (875 241 m²).
mały|Huta ołowiu Walther Croneck w Dąbrówce Małej przed 1939 rokiem mały|Wnętrze huty Walther Croneck przed 1912 rokiem mały|Górnicy na porannej modlitwie (prawdopodobnie wnętrze cechowni), kopalnia Bleischarley przed 1913 rokiem Ze względów ekonomicznych (szansa większych zysków przez rozbicie monopolu konkurencji) firma Georg von Giesches Erben postanowiła zaprzestać sprzedaży rudy do Huty Fryderyk, a w zamian otworzyć własną hutę. Rozpoczęto ją budować w 1863 roku w Burowcu (lub Roździeniu); pierwszy piec uruchomiono 21 października 1864 roku. Nowa huta ołowiu, do której trafiała ruda z kopalni Bleischarley i Matylda została nazwana Walther Croneck (na cześć przewodniczącego kolegium reprezentantów Georg von Giesches Erben), powstała w latach 1863–1864 w Dąbrówce Małej i rozpoczęła regularną działalność w 1865 roku. Nowo powstała huta osiągała wielkość produkcji, która od ⅓ do ½ osiągom huty Fryderyk, która produkowała wówczas około 3000 ton rocznie.
Po 1863 roku powstało osiedle przy kopalni, potocznie nazywane Górką. Około 1870 roku kopalnia dysponowała szybem Hoffnung i tworzyła wówczas nowy północny rejon wydobywczy.
Wydobycie rudy cynku wyniosło: w 1868 roku – 30 630 cetnarów, w 1869 roku – 29 683 cetnarów. W tymże roku wydobycie rudy ołowiu w kopalni stanowiło 13,9% całości wydobycia tej rudy na Górnym Śląsku i było wyższe od produkcji kopalni Fryderyk (10,1% całości). W 1873 roku ukończono budowę dużej płuczki blendy i galeny koło szybu Rowley, dokąd urobek przewożono kolejką konną, druga płuczka działała w polu wschodnim, dokąd trafiał urobek z szybów Maximilian, Solger i Schmidt. W 1874 roku w Roździeniu otworzono hutę cynku Recke z prażalnią blendy i pierwszą na Górnym Śląską fabryką kwasu siarkowego (pierwszą hutą, która używała blendy jako wsadu była prawdopodobnie huta Liebehofnung w Wirku pod koniec lat 60. XIX wieku). Huta ta była zaopatrywana regularnie w rudę z kopalni Szarlej, której zasoby ulegały jednak wyczerpaniu. Przedsiębiorstwo Georg von Giesches Erben zdecydowało się zakupić kopalnię rudy cynku Matylda w Kątach (zob. Zakłady Górnicze Trzebionka) od hrabiego Tiele-Wincklera w 1874 roku za 30 000 talarów. W 1879 roku spółka nabyła także kopalnię nazwaną Samuelsfreude w Plešivecu na terenie ówczesnych Węgier (obecnie nieistniejąca). W 1872 roku szyby w zachodnim polu kopalni Bleischarley osiągnęły głębokość 65 metrów. Natrafiono wówczas na pokład blendy, który uznano za nadający się do eksploatacji. Późniejsze odwierty potwierdziły zasobność pokładów, którym towarzyszyła również galena. Zdaniem Waltera Rentona Ingallsa, poważniejsze wydobycie w kopalni prowadzono od 1874 roku. W 1877 roku pogłębiono szyby Prittwitz, Paul, Kaiser, Walter i Rowley. W 1888 roku połączono przekopem pole wschodnie z zachodnim.mały|Schemat stalowej wieży wyciągowej szybu Kraker, około 1913 roku mały|Plan systemu transportu oraz odwadniania na poziomie 102 m kopalni Bleischarley. Legenda: A – szyb Kraker (głębokość 92,3 m), B – stacja tankowania lokomotyw spalinowych, C – szyb Rowley (głębokość 94,0 m), D – szyb Kaiser (obok magazyn i stara komora pomp), E – komora pomp (prowadził do niej chodnik, który sięgał 12 m poniżej poziomu wydobywczego), transformator świetlny i pomieszczenie ruchu elektrycznego (przed 1913)
Około 1895 roku ukończono przekop (rozpoczęty w 1894 roku) łączący pole zachodnie kopalni Bleischarley z kopalnią Neue Fortuna, gdzie znaleziono złoże blendy o miąższości 1,5 metra. Pod koniec XIX wieku wydobycie blendy na Śląsku zyskało zdecydowaną przewagę nad wydobyciem galmanu, a jeszcze w 1873 roku na Górnym Śląsku wydobyto zaledwie 3 365 t blendy, tj. 0,9% wydobytej ilości galmanu.
Na początku XX wieku pomimo wspomnianych inwestycji panowały prymitywne warunki pracy w kopalni: urobek z bocznych chodników był wynoszony w skórzanych fartuchach do wagoników umieszczonych w chodniku głównym, które wywożono pod szyb konnym zaprzęgiem; z uwagi na niewielką wysokość niektórych wyrobisk górnicy niejednokrotnie musieli pracować na kolanach.