thumb|Xavery Dunikowski (drugi z lewej) z członkami jury konkursu na pomnik marszałka Józefa Piłsudskiego na placu Na Rozdrożu w Warszawie (1937) thumb|Sygnatura Xawerego Dunikowskiego na pomniku Józefa Dietla Franciszek Xawery Dunikowski (ur. 24 listopada 1875 w KrakowieW metryce chrztu Ksawerego Dunikowskiego z archiwum kościoła pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Krakowie: pod pozycją 147 z roku 1876 zanotowano, że 20 czerwca 1876 roku ochrzczono tam Franciszka Ksawerego Aleksandra Dunikowskiego, urodzonego 29 listopada w Krakowie, w domu przy placu Św. Floriana 353 – Gdzie naprawdę urodził się Ksawery Dunikowski?, ikp.pl., zm. 26 stycznia 1964 w Warszawie) – polski rzeźbiarz, malarz i pedagog.
Życiorys Pochodził ze zubożałej szlacheckiej rodziny pieczętującej się herbem Abdank (Habdank). Był synem Mieczysława, nadkonduktora kolei warszawsko-wiedeńskiej, i Heleny z Jaworskich. Edukację rozpoczął w Szkole Technicznej w Warszawie. W 1896 przyjechał do Krakowa studiować w Szkole Sztuk Pięknych u rzeźbiarzy: Alfreda Dauna w latach 1896–1899 i Konstantego Laszczki w latach 1899–1903.
Po studiach wyjechał do Warszawy, aby objąć stanowisko profesora rzeźby w Szkole Sztuk Plastycznych. W 1905 w restauracji Lijewskiego w Warszawie postrzelił śmiertelnie atakującego go malarza Wacława Pawliszaka, któremu wcześniej odmówił dania satysfakcji. Później został zwolniony z aresztu za kaucją w wysokości 2 tys. rubli. W 1908 z nieformalnego związku z Sarą Lipską urodziło się jego jedyne dziecko, córka Maria Xawera. W Warszawie pracował do roku 1910, po czym wyjechał do Krakowa. W 1914 wyjechał na stypendium do Londynu. Kolejne lata spędził w Paryżu, służył w kompanii Bajończyków w Legii Cudzoziemskiej. Po szkoleniu wojskowym jesienią 1914 roku zwolniono go z powodu stanu zdrowia i nie walczył na froncie. W 1922 wrócił do Polski, aby objąć katedrę rzeźby na krakowskiej ASP. Postanowieniem Prezydenta Rzeczypospolitej z 20 września 1930 został mianowany profesorem zwyczajnym rzeźby. Do grona uczniów Dunikowskiego zaliczali się m.in.: Jerzy Bandura, August Dyrda, Zygmunt Gawlik, Józef Gosławski, Maria Jarema, Ludwik Konarzewski (junior), Marian Konieczny, Jacek Puget, Henryk Wiciński oraz Jerzy Bereś.
W okresie międzywojennym otrzymał wiele prestiżowych nagród, wykonał setki realizacji, które przyniosły mu międzynarodową sławę. W 1936 otrzymał nagrodę plastyczną Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Z dzieł z tego okresu można wymienić postacie czterech ewangelistów na gmachu Seminarium Śląskiego w Krakowie z 1927, głowy wawelskie z lat 1925–1927 i pomnik prezydenta Krakowa Józefa Dietla z 1936.
Przez większą część okresu okupacji był więźniem niemieckiego obozu koncentracyjnego Auschwitz (nr obozowy 774), gdzie trafił po aresztowaniu w 1940. Po wojnie, w latach 1945–1955, kierował katedrą rzeźby na krakowskiej ASP. W 1955 na stałe przeniósł się do Warszawy. W 1959 został profesorem i kierownikiem katedry rzeźby w Państwowej Szkole Sztuk Plastycznych we Wrocławiu.
Po wojnie, na miejscu niemieckiego mauzoleum, zrealizował pomnik Czynu Powstańczego na Górze św. Anny, za który w 1955 otrzymał Nagrodę Państwową I stopnia. Z obrazów warto wspomnieć Portret córki z 1924 i Autoportret w stroju mandaryna z 1935. W Krakowie mieszkał w latach 1938–1940 i 1945–1955 przy ulicy Karmelickiej 27 (na kamienicy tablica upamiętniająca artystę). Wielokrotnie honorowany przez władze PRL, w listopadzie 1949 został członkiem Ogólnokrajowego Komitetu Obchodu 70-lecia urodzin Józefa Stalina.
W latach 1959–1964 mieszkał w Warszawie w domu przy ul. Juliana Marchlewskiego (obecnie al. Jana Pawła II) 36.
Zmarł w Warszawie, pochowany w Alei Zasłużonych na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A26-tuje-18/19).
Ordery i odznaczenia Order Budowniczych Polski Ludowej (22 lipca 1949) Order Sztandaru Pracy I klasy (14 grudnia 1955) Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (15 października 1948) Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (11 listopada 1936) „za zasługi na polu rozwoju sztuki”. Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (10 listopada 1928)M.P. z 1928 r. nr 260, poz. 631 „za działalność artystyczną” – jako Ksawery Dunikowski. Złoty Wawrzyn Akademicki (5 listopada 1935) Medal 10-lecia Polski Ludowej (28 lutego 1955) – Uchwała Rady Państwa z dnia 28 lutego 1955 r. nr 0/350 – na wniosek Ministra Kultury i Sztuki.
Wybrane realizacje
Macierzyństwo (1900) Tchnienie (1901) Fatum (1904) cykl Kobiety brzemienne (1906) Grobowiec Bolesława Śmiałego (1917) Autoportret (1917) cykl Głowy Wawelskie (1925–1926) Pomnik Czynu Powstańczego na Górze św. Anny (1946–1955) Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej Pomnik Żołnierzy 1 Armii Wojska Polskiego w Warszawie (1963)
Prace
Upamiętnienie Jego imieniem nazwano między innymi bulwar we Wrocławiu, ulice w Bydgoszczy, Częstochowie, Gdańsku, Gliwicach, Katowicach, Krakowie, Słupsku, Tychach, Wałbrzychu Ulica Xawerego Dunikowskiego w Wałbrzychu w Targeo, Zielonej Górze, Warszawie, Poznaniu, Pszczynie, Lublinie, Łodzi Ulica Xawerego Dunikowskiego w Łodz w Targeo, Szczecinie, Kędzierzynie-Koźlu, Górze św. Anny oraz plac w Olsztynie. Jego imię nosi również Zespół Szkół w Zawierciu.
W warszawskiej Królikarni mieści się muzeum poświęcone artyście.
W listopadzie 1975 na budynku przy al. Jana Pawła II 36 w Warszawie, gdzie w latach 1959–1964 mieszkał artysta, odsłonięto tablicę pamiątkową.
24 listopada 1975 ulicy na terenie obecnej dzielnicy Ursynów w Warszawie zostało nadane imię Xawerego Dunikowskiego.
W 1989 r. z okazji 45-lecia PRL-u Poczta Polska wyemitowała w nakładzie 5 mln sztuk upamiętniający go znaczek pocztowy o nominale 35 złotych.
Zobacz też Ulica Xawerego Dunikowskiego w Kłodzku
Przypisy Damian Gajda „Sara Lipska – muza Xawerego Dunikowskiego. Artystka w cieniu swojego mistrza” Wysokie Obcasy 25 października 2012.
„za wybitne zasługi w dziedzinie rozwoju sztuki polskiej”. „za wybitne zasługi położone dla dzieła budowy Polski Ludowej”. „w związku z 80 rocznicą urodzin za wybitne osiągnięcia artystyczne w dziedzinie rzeźby”.
Rocznik Polskiej Akademii Literatury, Warszawa 1937, s. 255.
Uchwała nr 34 Rady Narodowej m. st. Warszawy z dnia 24 listopada 1975 r. w sprawie nadania nazw ulicom, „Dziennik Urzędowy Rady Narodowej m.st. Warszawy, Warszawa, dnia 30 grudnia 1975 r., nr 16, poz. 115, s. 1. „Życie Warszawy”, nr 306 (1808), 6 listopada 1949, s. 1.
Linki zewnętrzne Xawery Dunikowski „Głowa Adama Mickiewicza” – analiza w kontekście twórczości artysty.
Xawery Dunikowski podczas prac nad głową robotnika w PKF na stronie KronikaRP. Wystawa rzeźb Xawerego Dunikowskiego w Krakowie w PKF na stronie KronikaRP. 25. rocznica śmierci Xawerego Dunikowskiego w PKF na stronie KronikaRP.
Kategoria:Absolwenci Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie Kategoria:Bajończycy Kategoria:Biografie kanonu polskiej Wikipedii Kategoria:Dunikowscy herbu Abdank Kategoria:Laureaci nagrody plastycznej Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Kategoria:Ludzie urodzeni w Krakowie Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa) Kategoria:Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita) Kategoria:Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej Kategoria:Odznaczeni Orderem Budowniczych Polski Ludowej Kategoria:Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy Kategoria:Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim Kategoria:Osoby przedstawione na znaczkach pocztowych Kategoria:Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie Kategoria:Polacy w Legii Cudzoziemskiej Kategoria:Polscy malarze Kategoria:Polscy pedagodzy Kategoria:Polscy rzeźbiarze Kategoria:Urodzeni w 1875 Kategoria:Więźniowie KL Auschwitz Kategoria:Nauczyciele akademiccy Akademii Sztuk Pięknych im. Jana Matejki w Krakowie Kategoria:Zmarli w 1964