Petrelek modry (Halobaena caerulea) – gatunek średniej wielkości ptaka z rodziny burzykowatych (Procellariidae), jedyny przedstawiciel rodzaju Halobaena. Gniazduje na subantarktycznych wyspach w południowej części Oceanu Atlantyckiego i Indyjskiego oraz na wyspie Macquarie, która znajduje się na skraju Oceanu Spokojnego. Gniazduje kolonijnie na wyspach między równoleżnikami 40° i 56°S, poza okresem lęgowym dociera dalej na północ i południe (w tym na Ocean Południowy), gniazdem jest nora wykopana w ziemi. W zniesieniu jest jedno jajo. Odżywia się głównie morskimi skorupiakami, rybami i głowonogami, które chwyta tuż pod powierzchnią morza, zazwyczaj na akwenach o temperaturze powierzchni od –2 do 2 °C, z dala od pływającego lodu. Żeruje zarówno w dzień, jak i w nocy. Bytuje w grupach od kilku do kilkuset osobników. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia Po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego gatunek ten opisał Johann Friedrich Gmelin w 1789 w 13. edycji Systema Naturae. Holotyp pochodził z nieokreślonego miejsca na Oceanie Południowym. Autor nadał gatunkowi nazwę Procellaria caerulea.
Obecnie (2022) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza petrelka modrego w monotypowym rodzaju Halobaena i nie wyróżnia podgatunków, podobnie jak inne autorytety. Nazwę rodzajową Halobaena można przetłumaczyć jako „krocząca przez morze”; pochodzi od greckich słów ἅλς hals – „morze” oraz βάσκω baino – „iść”, „kroczyć”.
W literaturze polskojęzycznej gatunek występuje pod nazwą: petrelek modry.
Filogeneza W 2004 ukazały się wyniki badania nad pokrewieństwem w obrębie rodziny burzykowatych (Procellariidae), podczas których wykorzystano sekwencje genu cytochromu b. Według nich petrelek modry stanowi grupę siostrzaną wobec rodzaju Pachyptila. Na drzewie filogenetycznym utworzonym przy użyciu metody największej oszczędności (ang. maximum parsimony) obydwa te taksony miały być blisko spokrewnione z Procellaria. Na innym, wykorzystującym metodę największej wiarygodności (ang. maximum likelihood), okazały się być incertae sedis. Nie udało się wówczas ustalić dobrze pokrewieństwa i kilku innych taksonów. W 2021 opublikowano wyniki badań z użyciem sekwencji wielu genów. Inaczej niż w tych opartych jedynie na genie cytochromu b, wykazały one bliskie pokrewieństwo kladu Halobaena+Pachyptila z Pelecanoides. Pozycję petrelka modrego w obrębie rodziny przedstawia poniższy kladogram będący uproszczonym fragmentem drzewa filogenetycznego całej rodziny burzykowatych:
W bazie timetree.org w kwietniu 2022 dostępne było tylko jedno badanie, którego wyniki określałyby moment oddzielenia się Halobaena od Pachyptila. Według Jetz et al. (2012) miało to miejsce blisko 17,2 mln lat temu.
Badanie sekwencji genu cytochromu b oraz mikrosatelitów z 18 loci wykazało brak wyraźnej struktury genetycznej w populacji petrelków modrych, co wskazuje na silny przepływ genów pomiędzy populacjami i duże tempo migracji.
Morfologia Długość ciała petrelków modrych wynosi 26–32 cm, rozpiętość skrzydeł: 62–71 cm. Masa ciała wynosi około 200 g; przykładowo u 215 osobników z Wyspy Mariona: 163–251 g (średnio 202 ± 17,5 g), u 103 osobników z Wysp Kerguelena: 154–268 g (średnio 198 ± 20 g). Zmienia się w zależności od kondycji ptaka. Wysiadujące petrelki modre zmieniają swojego partnera zwykle co 8–12 dni. Same wyruszają na morze i zanim wrócą, ich masa ciała może zwiększyć się o blisko 29 g do 63 g – wraz z postępem inkubacji zwiększa się przyrost masy ciała, aż do około 6 g na dobę. Przeciętna masa ciała na początku i na końcu zmiany jest znacząco odmienna na różnych etapach inkubacji. Średnia masa ciała u wymytych na wybrzeża Wiktorii martwych osobników to 128,8 g (n=44, samce i samice).
+Wymiary szczegółowe (mm), średnia ± SD (w nawiasie, jeśli podano przedział)PochodzeniePłećnDł. skrzydłanDł. dziobanDł. ogonanDł. skokuŹródłoMacquarienieokreślona133205–228 (216,4 ± 0,45)13321,9–29,1 (26,1 ± 0,26)13381–97 (88,2 ± 0,35)13329,5–35,0 (32,6 ± 0,09)Brothers (1984)Wyspy Księcia Edwarda75198–233 (217,2 ± 5,8)7522–29,5 (26,6 ± 1,3)7588–99 (91,6 ± 3,0)7531,3–37,1 (34,5 ± 1,2)Berruti (w HANZAB, 1990)Wyspy Księcia Edwarda (Wyspa Mariona)175205–228 (217 ± 4,2)7125,4–29,4 (27,4 ± 0,9)5081,3–97,5 (89,2 ± 3,4)5030,3–36,5 (34,0 ± 1,3)Fugler et al. (1987)Wiktoria (martwe osobniki wymyte na brzeg)samce19219,4 ± 5,171927,0 ± 0,881987,7 ± 3,871934,3 ± 0,95Brown et al. (1986)samice22220,4 ± 4,522226,7 ± 0,752289,4 ± 4,382234,2 ± 0,86
thumb|Przez wierzch skrzydeł petrelka modrego przebiegają ciemne pasy tworzące przerwane „M” Petrelek modry jest stosunkowo niewielkim przedstawicielem rodziny, który rozmiarami ciała, sylwetką i proporcjami przypomina petrelki z rodzaju Pachyptila. Cechują go jednak nieco dłuższe i węższe skrzydła, których zewnętrzna część zazwyczaj wydaje się być dłuższa, węższa i ostrzej zakończona.
Upierzenie petrelków modrych z wierzchu jest głównie jasne, niebieskoszare, z rozciągającymi się przez wierzch skrzydeł paskami układającymi się w częściowo przerwane „M”. Czarna czapeczka jest wyraźnie widoczna, podobnie jak białe czoło. Ogon prostokątnie zakończony, szary z wąskim popielatym paskiem przedkońcowym oraz białym paskiem końcowym, unikatowym wśród rurkonosych. Spód ciała jest głównie biały, wyróżnia się jedynie niedomknięta ciemna obroża zachodząca na boki piersi. W upierzeniu nie występuje dymorfizm płciowy, nie ma również różnic między dorosłymi i młodymi osobnikami. Sezonowa zmienność upierzenia widoczna jest jedynie w jego zużyciu. Zmienność geograficzna przejawia się w budowie dzioba: petrelki modre z Wysp Kerguelena mają dłuższe i węższe dzioby niż te z dwóch pozostałych badanych populacji. Podobną zależność zaobserwowano u petrelków antarktycznych. Możliwym wyjaśnieniem jest zmienność w składzie pożywienia między populacjami z różnych miejsc gniazdowania. Tęczówka jest ciemnobrązowa, niemal czarna. Dziób ma barwę ciemnoszarą, jedynie jego boczna część zdaje się być nieco fioletowa. Inne opisy mówią o oliwkowoczarnym kolorze z jasną niebieskawą krawędzią tnącą w bocznej części oraz niebieskawej lub różowawej spodniej części nasady żuchwy. Skok oraz wewnętrzne palce są jasnoniebieskie, zewnętrzne palce i dalsza od ciała część błony pławnej – ciemnobrązowe, a pozostała część błony pławnej – różowobrązowa.
Pierzenie Petrelki modre przechodzą pierzenie po odbyciu lęgów, kiedy wyruszą już na morze; w przypadku tych z Wysp Kerguelena zwykle rozpoczyna się w 1. lub 2. tygodniu lutego. Podawany czas jego trwania to 83–131 dni (w populacji z Wysp Księcia Edwarda) i około 10 tygodni (w populacji z Wysp Kerguelena). Pierzenie w obrębie skrzydeł przebiega intensywnie, jednocześnie wymieniane jest 7 lub 8 wewnętrznych lotek I rzędu, odpowiadające im pokrywy I-rzędowe oraz wszystkie pokrywy II-rzędowe większe.
Zasięg występowania Miejsca gniazdowania Petrelki modre gniazdują głównie na wyspach u wybrzeży południowej Ameryki Południowej położonych po obydwu stronach strefy konwergencji antarktycznej. Wszystkie znane dawniej kolonie mieszczą się między równoleżnikami 47°S a 56–58°S. W 2014 odnaleziona została kolonia na wyspie Gough, na szerokości 40°S – około 700 km na północ od dotychczasowej północnej granicy zasięgu gniazdowania. Prawdopodobnie nie powstała wskutek zajmowania nowych terenów, a została przeoczona podczas prac terenowych. Pozostałe kolonie petrelków modrych mieszczą się na pojedynczych wyspach u wybrzeża Chile oraz pięciu grupach wysp lub wyspach. Wszystkie znane miejsca gniazdowania obejmują (dokładne dane dotyczące liczebności znajdują się w sekcji „Status, zagrożenia i ochrona”): wyspy u wybrzeży Chile, między innymi Wyspy Diego Ramírez, położone około 110 km na południowy zachód od przylądka Horn. W 2002 zamieszkiwała je największa populacja petrelków modrych, skupiająca około 80% wszystkich osobników tego gatunku. Petrelki modre gniazdują również w archipelagach Wollaston i Hermite; Wyspy Kerguelena (48°28’–50°S 68°28’–70°35’E). Według szacunkowych danych z 2002 (a opublikowanych w 2006), dotyczących głównie wyspy Mayes, na Wyspach Kerguelena występuje druga pod względem liczebności populacja petrelków modrych; Wyspy Księcia Edwarda (46°S 37°E) należące do Południowej Afryki. Szacunkowe dane z 2012 (opublikowane w 2017) dotyczące tylko jednej z dwóch wysp (Wyspy Mariona) wskazują, że Wyspy Księcia Edwarda zamieszkuje trzecia pod względem liczebności populacja petrelków modrych. Poprzednie badania nad rozmieszczeniem tych ptaków na Wyspie Mariona prowadzono w latach 80. XX wieku i z danych uzyskanych w 2012 wynika, że w pewnym stopniu zwiększyły swój obszar występowania na wyspie; Georgia Południowa i Sandwich Południowy; lokalna populacja jest 4. lub 5. najmniejszą ze wszystkich (bez uwzględniania wyspy Gough w porównaniu); Wyspy Crozeta; część Francuskich Terytoriów Południowych. Tamtejsza populacja jest 4. lub 5. najmniejszą; ponieważ szacowana liczba par gniazdujących na Georgii Południowej mieści się w dość szerokim przedziale podawanym dla Wysp Crozeta, trudno ocenić, gdzie występuje mniej petrelków modrych. Na Île de la Possession zostały wytępione przez szczury; Gough (40°S 10°W); Macquarie (54°S 158°E), administracyjnie część Tasmanii. Tamtejsza populacja jest najmniej liczna. Nie zajmowała Macquarie cały czas – w 1999 ponownie na wyspie pojawiła się kolonia petrelków modrych, wcześniej gniazdujących niedaleko na przybrzeżnym Green Gorge.
Zasięg na morzu i przygodne obserwacje Niektóre petrelki modre pozostają w okolicy kolonii cały rok. Te wędrujące po oceanie najdalej na południe odnotowywano do strefy występowania paku lodowego. Osobniki w trakcie pierzenia, które prawdopodobnie gniazdowały na Wyspach Diego Ramírez, obserwowano na szerokości 67–71°S i na długości 78–119°W. Petrelki modre gniazdujące na Wyspach Kerguelena i Georgii Południowej podczas pierzenia przebywają na szerokościach 55–65°S i długościach od 20°W do 30°E. Najdalej na północ występują głównie do szerokości 30°S, jednak zimą u wybrzeży Peru docierają z Prądem Peruwiańskim w okolice równoleżnika 20°S.
Liczba obserwacji na wodach południowej Australii i Nowej Zelandii zaczęła wzrastać w 2. połowie XX wieku i współcześnie prawdopodobnie petrelki modre pojawiają się tam regularnie, być może nawet często. Według innego źródła na nowozelandzkich morzach ptaki te są widywane rzadko, jednak pod koniec zimy i wiosną na brzeg wyrzucane bywają martwe osobniki w dość dużej liczbie. Szczególny był przypadek wyrzucenia na plaże Zatoki Obfitości 13 petrelków modrych pokrytych paliwem w październiku 2011. Doszło wówczas do wycieku paliwa z kontenerowca MV Rena, a odnalezienie petrelków nim oblepionych świadczy o tym, że docierają na wody przybrzeżne Nowej Zelandii.
Pożywienie Sposoby zdobywania pożywienia thumb|W okresie karmienia młodych petrelki modre na zmianę odbywają krótkie (1–4 dni) i długie (5–8 dni) wyprawy na morze. Zwykle kryl antarktyczny (na zdjęciu) pojawia się wśród zdobyczy po tym dłuższym Prawdopodobnie głównym sposobem pozyskiwania zdobyczy u petrelków modrych jest łapanie jej tuż spod powierzchni, zarówno w locie, jak i podczas unoszenia się na wodzie. Rzadziej nurkują na kilka sekund. W badaniu prowadzonym na kilku gatunkach gniazdujących na Georgii Południowej średnia głębokość nurkowania petrelków modrych wyniosła 1,85 ± 0,29 m. Na bardzo podobną głębokość przeciętnie nurkowały nurce czarnoskrzydłe. Petrelki antarktyczne nurkowały płycej, natomiast nurce małe – znacznie głębiej od petrelków modrych. Obserwowano petrelki modre podążające za statkami, a czasem za żerującymi delfińcami płaszczowymi (Lissodelphis peronii).