Pomnik Mikołaja Kopernika we Fromborku (1909)

Pomnik Mikołaja Kopernika we Fromborku – niezachowany pomnik poświęcony Mikołajowi Kopernikowi, wzniesiony w 1909 roku, zburzony w 1948 roku.

Historia pomnika

Powstanie pomnika Mikołaj Kopernik był członkiem kapituły warmińskiej, funkcję kanonika we Fromborku pełnił przez 46 lat (od 1497)Teresa Borawska Słownik biograficzny Kapituły Warmińskiej, s. 123. Po śmierci we fromborskiej katedrze został też pochowanyO związkach Kopernika z Fromborkiem – Radio Olsztyn.

Inicjatorem upamiętnienia Mikołaja Kopernika było Warmińskie Towarzystwo Historyczne oraz proboszcz katedralny Franz Dittrich (który był w tym czasie przewodniczącym WTH). Latem 1905 roku zawiązano komitet budowy pomnika i zaczęto zbierać fundusze na monument. Zbiórka pieniędzy spotkała się ze sporym odzewem mieszkańców, jednak daleko było do zgromadzenia potrzebnych środków. Na początku 1906 roku ksiądz Dittrich zwrócił się z prośbą do cesarza Wilhelma II o wsparcie tej inicjatywy. Cesarz przychylił się do pomysłu, przyznając już latem tego samego roku na ten cel kwotę 20 000 marek. To pozwoliło ruszyć z realizacją projektu. Wybrano dogodne miejsce na pomnik i jesienią 1906 roku ogłoszono konkurs na projekt. 28 maja 1907 roku zebrała się w Berlinie komisja rządowa wraz z przewodniczącym komitetu budowy pomnika – profesorem Franzem Niedenzu z Królewskiego Liceum Hosianum w Braniewie. Komisja nie zaakceptowała żadnego z przedstawionych projektów, ale zaznaczyła, że projekt elbląskiego rzeźbiarza Heinricha Splietha nadaje się do skierowania do dalszych prac. Rozpisano kolejny konkurs. Jednak i ten nie doszedł do skutku, gdyż cesarzowi Wilhelmowi spodobał się inny przedstawiony projekt architekta Maxa Meckela, toteż po naniesieniu przez cesarza kilku poprawek na ten projekt polecił skierować ten do dalszych prac. Projekt wrócił do architekta Meckela, który nadał mu ostateczny kształt, i tenże projekt został zatwierdzony przez komisję 20 października 1908 roku.

Max Meckel, będący wówczas u kresu życia, był wówczas bardzo znanym architektem w Cesarstwie Niemieckim. Był uczniem Vincenza Statza, jednego z najznakomitszych reprezentantów stylu neogotyckiego. W latach 1871–1873 pracował u architekta , będąc już wówczas kierownikiem budowy katedry Cesarskiej we Frankfurcie nad Menem. Od roku 1874 tworzył już jako samodzielny architekt, głównie w okolicach Frankfurtu nad Menem. Wybudował już ponad 50 mniejszych i 4 wielkie budowle sakralne, wszystkich w stylu neogotyckimHartmut Mai Der Kirchenbau des 19. und frühen 20. Jahrhunderts in Thüringen Erschienen in: »Laudate Dominum«: Achtzehn Beiträge zur thüringischen Kirchengeschichte. Festgabe zum 70. Geburtstag von Landesbischof D. Ingo Braecklein, Thüringer kirchliche Studien; Bd. 3, Berlin 1976, s. 183–204..

Pomnik został wzniesiony w najwyższym miejscu Wzgórza Katedralnego z widokiem na Zalew Wiślany na wysokości 25 m n.p.m. Współwykonawcą dzieła był rzeźbiarz Joseph Julius Seitz (jedynie rzeźba Grupa Ukrzyżowania jego autorstwa zachowała się na cmentarzu kanoników we Fromborku). Monument poświęcony Kopernikowi został ukończony 7 października 1909 roku i uroczyście odsłonięty następnego dnia, 8 października, przez samego cesarza Wilhelma II, który zadowolony z efektów pracy w podziękowaniu uścisnął po odsłonięciu dłoń głównemu wykonawcy, architektowi MeckelowiDas Koppernikusdenkmal in Frauenburg von Dompropst Dr. Dittrich, ZGAE, Band 17, Braniewo 1910, s. 473–500.

Architektura pomnika Pomnik miał łącznie blisko 30 metrów wysokości. Jego podstawę stanowił czworoboczny boniowany cokół murowany z granitowych kamieni. Nad cokołem pierwszą kondygnację zdobiła 2,8-metrowej wysokości płaskorzeźba z brązu z popiersiem Kopernika z konwalią (która była symbolem medycyny, pierwszego zawodu Kopernika). Pod portretem astronoma znajdował się (współcześnie niezachowany) podpis po łacinie majuskułami o treści: NICOLAUS COPPERNICUS *1473 IN THORN †1543 IN FRAUENBURG // HOMINIS PHILOSOPHI SIT VERITATEM OMNIBUS IN REBUS INQUIRARE (Mikołaj Kopernik ur. 1473 w Toruniu, zm. 1543 we Fromborku // Obowiązkiem filozofa jest szukać prawdy we wszystkim)Eugen Brachvogel Frauenburg die Stadt des Koppernikus, Elbląg 1933 1933, s. 30–31Jagoda Semków Pomniki Mikołaja Kopernika we Fromborku [w:] Mikołaj Kopernik i Warmia : o pamięci regionalnej w 550. rocznicę urodzin i 480. śmierci pod red. Andrzeja Kopiczki, Wydawnictwo Bernardinum 2023, s. 549–562.

Powyżej, na drugiej kondygnacji, umieszczona została wykonana z miedziAus dem Lebenswerke von Max Meckel Deutsche Bauzeitung, XLV Jahrgang Nr 17, Berlin, 1. Maerz 1911, s. 1 tarcza z przedstawieniem układu heliocentrycznego – słońce pośrodku ośmiu planet układu słonecznego – od Merkurego do Neptuna. Na każdym ciele niebieskim znajdował się napis z nazwą planety. Układ słoneczny otaczał krąg z przedstawieniem 12 znaków zodiaku. Powyżej kondygnacji znajdowały się w czterech narożach małe wieżyczki, pomiędzy nimi na każdej ścianie napis „COPPERNICUS”. Na tej samej wysokości na czterech narożnych wieżyczkach umieszczono nazwiska czterech innych wybitnych astronomów: Kepler, Galilei, Gauß, Newton. Druga kondygnacja kończyła się około połowy wysokości pomnika. Następnie wieża zwężała się. Ostatnią kondygnację stanowiła ośmioboczna piramidalna wieża zwieńczona metalową iglicą z kulą, przedstawieniem słońca i chorągiewką na końcu. Wieżę tę otaczały 4 mniejsze smuklejsze wieżyczki, pomiędzy którymi umieszczony był pruski orzeł w koronie. Całość tworzyła system 9 wież, element bardzo charakterystyczny w zwieńczeniach neogotyckich budowli u Meckela, w których bogata sylwetka dachu i liczne wieżyczki (często schodkowe lub narożne) tworzyły charakterystyczną „koronę” budowliZbigniew Czernik Wzgórze Katedralne we Fromborku : dzieje architektury, jej przemiany i funkcje XIII–XX w. Muzeum Archidiecezji Warmińskiej im. bp. Jana Obłąka w Olsztynie, Olsztyn 2020, s. 129.

Dodatkowo atrakcyjności pomnikowi dodawał jeszcze jeden element budowli, znajdujące się wewnątrz niego schody, umożliwiające wejście na najwyższą kondygnację pomnika. Stąd widz zyskiwał panoramiczny widok na Zalew Wiślany, dolną część miasta, jak i też na Wzgórze Katedralne. Pomnik ten był jedną ze znaczących dominant miasta.

Powojenne losy Pomnik Kopernika przetrwał zdobycie Fromborka przez Armię Czerwoną w lutym 1945, jak ukazuje to dokumentacja fotograficzna z okresu 1945–1947 (zob. galeria zdjęć), bez większego uszczerbkuSzukaj w archiwach Port i katedra we Fromborku. Dopiero około roku 1948Wacław Górawski Rowerem po Warmii i Mazurach, Ziemia : ilustrowany miesięcznik krajoznawczy. R. 39, T. 27, 1948, nr 10–11, s. 228 , czyli już za panowania polskich władz, został zburzony na fali walki z niemieckim „Copernikuscultem”, polegającym na niszczeniu wszystkiego, co kojarzyło wybitnego astronoma z pochodzeniem niemieckim oraz jego honorowaniem przez naród niemiecki. I tak wyburzono nie tylko pomnik Kopernika, ale i kilka innych fromborskich budowli z „rasowej” czerwonej cegły, jak gmach tzw. wikarówki oraz kanonię z XVIII wieku. W to miejsce utworzone zostało polskie Muzeum Mikołaja Kopernia na Wzgórzu KatedralnymMuzeum Kopernika powstaje we Fromborku, Głos Wybrzeża : pismo Polskiej Partii Robotniczej, 1948.08.28 nr 237, s. 7.

Zdobiące pomnik brązowe płaskorzeźby, przedstawiające popiersie Kopernika z konwalią oraz krąg zodiakalny (na zdjęciach) przekazane zostały fromborskiemu oddziałowi Polskiego Towarzystwa Miłośników Astronomii. Pozostawiono tylko boniowany cokół z ostrołukowym wejściem od strony północnej, który został również rozebrany w roku 1972, a fundamenty zostały przykryte ziemiąTadeusz Piaskowski, Henryk Szkop Zabytki Fromborka, Frombork 2003, s. 101.

Krąg zodiakalny został zamontowany na południowej elewacji wieży wodnej na kanale imienia Kopernika. Podczas wichury w listopadzie 1982 tarcza z przedstawieniem systemu heliocentrycznego i znaków zodiaku została zerwana z wieży przez wiatr i przez długi czas znajdowała się na dachu pawilonu handlowego dobudowanego do ściany wieży wodnej. W końcu zniknęła, prawdopodobnie zniszczona nieodwracalnie jako złom. Jedynie popiersie Kopernika ocalało i można je oglądać wystawione w Muzeum Mikołaja Kopernika.

Po samym pomniku współcześnie również nie ma śladu, na jego miejscu znajduje się tylko trawnik przy kanonii św. Stanisława Kostki.

W 1973 roku, w związku 500-leciem urodzin astronoma i obchodami Roku Kopernikańskiego, został u podnóża Wzgórza Katedralnego odsłonięty nowy pomnik przedstawiający sylwetkę Kopernika. Pomnik ten, znacznie skromniejszych rozmiarów, bo o wysokości 6 metrów na 3-metrowym cokole, wzbudza mieszane odczucia i nie zachwyca już tak artyzmem i monumentalnością jak pierwszy pomnik z 1909 roku.

Galeria zdjęć

Przypisy

Kategoria:Pomniki Mikołaja Kopernika we Fromborku Kategoria:Pomniki w Polsce odsłonięte w latach 1901–1909 Kategoria:Nieistniejące pomniki w Polsce Kategoria:Architektura neogotycka w Niemczech Kategoria:Architektura neogotycka w województwie warmińsko-mazurskim