Monaster św. Pantelejmona w Bilinie Wielkiej (ukr. Свято-Пантелеймонівський Великобілинський чоловічий монастир) – stauropigialny prawosławny monaster męski w Bilinie Wielkiej, w rejonie samborskim obwodu lwowskiego na Ukrainie, należący do Kościoła Prawosławnego Ukrainy. Namiestnikiem wspólnoty jest biskup tytularny bojarski Geroncjusz (Olanśkyj), którego oficjalny biogram Kościoła Prawosławnego Ukrainy wymienia jako namiestnika monasteru od 2012 r.
Współczesny monaster powstał w XXI w., po trwającej około dwóch stuleci przerwie w miejscowym życiu monastycznym. W Bilinie Wielkiej istniał wcześniej odrębny monaster pod wezwaniem Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy (ukr. Успення Пресвятої Богородиці). Jego udokumentowana fundacja pochodzi z 1669 r. i miała charakter prawosławny. W 1686 r. fundację określono jako „Nowy Skit” i podporządkowano prawosławnemu monasterowi św. Onufrego w Ławrowie. Po przejściu eparchii przemyskiej do unii w 1691 r. monaster znalazł się w strukturach unickich, a od XVIII w. funkcjonował jako placówka bazyliańska. W końcu XVIII w. został objęty habsburskimi działaniami kasacyjnymi; jego faktyczne funkcjonowanie ustało w początkach XIX w., a w 1811 r. wyposażenie, księgozbiór i czczoną ikonę Bogurodzicy przeniesiono do Ławrowa.
Dzieje Bilina Wielka przed powstaniem monasteru Najstarsza znana dokumentalna wzmianka o Bilinie Wielkiej pochodzi z 28 września 1442 r. i znajduje się w przywileju króla Władysława III, dotyczącym dóbr związanych z Piotrem Odrowążem. Dokument ten odnosi się do samej miejscowości i nie zawiera informacji o istnieniu w niej monasteru.
Udokumentowana obecność chrześcijaństwa obrządku wschodniego w miejscowości jest starsza od miejscowego życia monastycznego. W 1508 r. źródła wymieniają popostwo w Bilinie Wielkiej oraz łan ziemi przyznany kapłanowi Łazarzowi. W 1567 r., na prośbę mieszkańców wsi, starosta Jan Stażechowski wydał zezwolenie na budowę nowej drewnianej cerkwi i mianował jej kapłanem Andrzeja Baczyńskiego, syna szlachcica Pawła Baczyńskiego. Otrzymał on pół łanu ziemi z łąkami i sadami.
Wzmianki te odnoszą się do miejscowej organizacji parafialnej i nie stanowią źródłowego potwierdzenia istnienia w Bilinie średniowiecznego monasteru.
Późniejsze przekazy o średniowiecznych początkach W XXI-wiecznych przekazach związanych ze współczesnym monasterem pojawiła się tradycja przypisująca życiu monastycznemu w Bilinie znacznie wcześniejsze początki. W publikacji prasowej z 2013 r. podano, że monaster miał powstać w XIV w. i zostać założony przez dwóch mnichów związanych z Ławrą Kijowsko-Peczerską.
W innej publikacji z 2015 r. początki wspólnoty przesunięto na lata 1442–1445, twierdząc, że mieli wówczas osiąść w Bilinie mnisi z Ławry Peczerskiej. W tym samym materiale pojawiła się informacja, że według „danych archiwum obwodowego” mieli przebywać tu również mnisi z Athosu. Artykuł nie wskazywał jednak nazwy dokumentu, zespołu archiwalnego ani sygnatury, na których oparto tę wiadomość.
Współczesne opracowania naukowe dziejów eparchii przemyskiej nie traktują tych przekazów jako udokumentowanych początków monasteru. Jurij Stecyk uznaje testament fundacyjny z 1669 r. za podstawowy dokument ustanawiający monaster, a Wioletta Zielecka-Mikołajczyk wymienia Bilinę Wielką jako jedną z prawosławnych fundacji szlacheckich powstałych właśnie w 1669 r.
Rok 1442, występujący w późniejszej tradycji klasztornej, jest natomiast źródłowo potwierdzony jako data najstarszej znanej wzmianki o wsi, a nie o monasterze.
Fundacja prawosławnego monasteru Najstarszym wiarygodnie poświadczonym dokumentem dotyczącym powstania monasteru jest testament Katarzyny Skarżewskiej (w źródłach również Skaryszewskiej) z rodu Żeliborskich, sporządzony w 1669 r.. Jej pierwszym mężem był Bazyli Ustrzycki, stolnik przemyski, drugim zaś Mikołaj Skarżewski. Fundatorka przeznaczyła na rzecz nowej wspólnoty część swoich dóbr w Bilinie Wielkiej. Testament wpisano później, w 1689 r., do przemyskich akt grodzkich.
Fundacja powstała w środowisku prawosławnym. Zielecka-Mikołajczyk zalicza monaster w Bilinie Wielkiej wraz z monasterami w Topolnicy, ufundowanym w 1616 r., oraz Hruszowie, ufundowanym w 1621 r., do monasterów tworzonych w XVII w. przez prawosławną szlachtę eparchii przemyskiej. Według badaczki rodziny stojące za tymi fundacjami należały do aktywnych przeciwników wprowadzania unii w eparchii przemyskiej.
Powstanie monasteru należy tym samym rozpatrywać w kontekście trwającego niemal przez cały XVII w. konfliktu pomiędzy prawosławną a unicką hierarchią o cerkwie, majątki i organizację kościelną eparchii przemyskiej.
Według późniejszej tradycji religijnej bezpośrednim impulsem do fundacji miało być pojawienie się lub odnalezienie przy miejscowym źródle obrazu Matki Bożej. Stecyk określa ten przekaz jako późniejszą legendę. Wspólnota otrzymała wezwanie Zaśnięcia Najświętszej Bogurodzicy.
Związki z monasterem ławrowskim Już przed ostatecznym uporządkowaniem fundacji w 1686 r. Bilina pozostawała w kręgu zainteresowania monasteru św. Onufrego w Ławrowie.
Szczególnie ważną postacią był Innocenty Hoszowski, jeden z prawosławnych ihumenów Ławrowa. Jacek Krochmal określa go jako „prawosławnego bazylianina” blisko związanego z prawosławnym biskupem przemyskim Antonim Winnickim i wspierającego go w sporach z unitami. W dokumencie z 1 kwietnia 1664 r. Hoszowski występuje jako presbyter ritus Graeci.
Jeszcze przed śmiercią Bazylego Ustrzyckiego, która nastąpiła przed 3 marca 1676 r., Hoszowski, działając jako ihumen Ławrowa, uczestniczył w transakcji dotyczącej 1000 złotych polskich na wyderkaf, zabezpieczonych na wsiach Bilina Wielka i Bilina Mała należących do Ustrzyckiego. Świadczy to o majątkowych powiązaniach monasteru ławrowskiego z Biliną jeszcze przed dokumentem z 1686 r.
Krochmal, wykorzystując akta grodzkie przemyskie przechowywane w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym Ukrainy we Lwowie, odtworzył część następstwa ihumenów Ławrowa. Hoszowski jest poświadczony jako ihumen 21 lutego 1679 r.; 4 maja 1685 r. funkcję tę pełnił Sawatij Myszyna, natomiast 4 lutego 1686 r. Hoszowski ponownie występuje jako ihumen. 29 kwietnia 1687 r. przełożonym był Witalij Baraniecki, a 1 sierpnia 1689 r. – Martynian Winnicki.
W odniesieniu do tego okresu określenie „bazylianin” nie musi oznaczać członka późniejszej scentralizowanej unickiej organizacji zakonnej; źródła używają tego terminu także wobec prawosławnych mnichów tradycji bazyliańskiej.
Kontekst maniawski i athoski Udokumentowane związki środowiska, któremu podporządkowano później Bilinę, z tradycją monastyczną wywodzącą się z Athosu prowadziły przez Skit Maniawski.
Założyciel Maniawy, Hiob Kniagynicki, wcześniej noszący imię zakonne Ezechiel, przebywał na Świętej Górze. Badania Serhija Szumyły oparte na nieznanych wcześniej dokumentach z 1592 r. wykazały, że mnich Ezechiel uczestniczył wówczas w poselstwie athoskiego monasteru Watopedi, razem z eklezjarchą Gerasimem i mnichem Joannicjuszem. Zapisy z 1596 r. w słowiańskim Ewangeliarzu przechowywanym w Watopedi dodatkowo potwierdzają jego związek z tym monasterem.
Po powrocie na ziemie ruskie Kniagynicki odegrał istotną rolę w reformowaniu prawosławnego monastycyzmu i stworzeniu Skitu Maniawskiego.
W 1659 r. prawosławny biskup przemyski Antoni Winnicki wprowadził w monasterze ławrowskim model życia związany z regułą Skitu Maniawskiego. Formalne podporządkowanie Ławrowa Maniawie zostało zniesione w 1681 r. przez biskupa Innocentego Winnickiego, który podporządkował monaster ponownie bezpośredniej jurysdykcji biskupiej.
Oznacza to, że w chwili organizowania bilińskiego skitu w latach 60.–80. XVII w. jego późniejszy monaster zwierzchni – Ławrów – posiadał już doświadczenie ustrojowe związane z tradycją maniawską.
Nie jest natomiast znany dokument wymieniający z imienia mnicha athoskiego mieszkającego w Bilinie Wielkiej. Informacja o bezpośrednim pobycie mnichów z Athosu pojawia się dopiero we współczesnym przekazie prasowym z 2015 r., bez wskazania konkretnego źródła archiwalnego.
„Nowy Skit” Kluczowy dla organizacji miejscowej wspólnoty był dokument z 11 stycznia 1686 r., znany z dawnego dyplomatariusza monasteru ławrowskiego i opublikowany później przez Michała Wawryka.
Według tego przekazu Katarzyna Skarżewska ustanowiła w Bilinie Wielkiej monaster określony jako „Nowy Skit”. Na jego potrzeby zapisała 3000 złotych polskich zabezpieczonych na dobrach Drozdowszczyzna i Opławszczyzna. Z fundacją związany był obowiązek odprawiania czterech śpiewanych Służb Bożych, a wspólnotę poddano jurysdykcji monasteru św. Onufrego w Ławrowie.
W 1686 r. na rzecz monasteru dokonano łącznie trzech większych zapisów majątkowych: Katarzyna Skarżewska zapisała 3000 zł, rodzina Winnickich majątek wartości 1000 zł, a Bazyli Ustrzycki wraz z synem Jerzym – kolejne 1000 zł zabezpieczone na dobrach w Bilinie Wielkiej.
W dokumentacji ławrowskiej przy materiale dotyczącym fundacji zachowała się również adnotacja mówiąca o spaleniu dokumentów fundacyjnych. Sam zapis odnosi się do dokumentacji i nie stanowi bezpośredniego dowodu, że pomiędzy 1669 a 1686 r. spłonęły całe zabudowania monasteru.
Nie zachował się znany pełny spis prawosławnych mnichów mieszkających w Bilinie w latach 1669–1691 ani nazwisko pierwszego miejscowego przełożonego. Dokumenty pozwalają natomiast stwierdzić, że skit pozostawał w zależności jurysdykcyjnej od Ławrowa.
Przejście do unii W 1691 r. prawosławny biskup przemyski Innocenty Winnicki doprowadził do wejścia eparchii przemyskiej w unię z Kościołem katolickim. Monaster ławrowski, wraz z całą eparchią, znalazł się wówczas w strukturach unickich.
Ponieważ biliński „Nowy Skit” pozostawał od 1686 r. pod jurysdykcją Ławrowa, od tego okresu jego dalsze dzieje przebiegały w strukturach unickiej eparchii przemyskiej.
Zmiana nie oznaczała natychmiastowego zerwania z wcześniejszą tradycją liturgiczną ani likwidacji wspólnoty. Monastery ruskie jeszcze przez kilkadziesiąt lat zachowywały znaczną organizacyjną autonomię, zanim w XVIII w. przeprowadzono ich szerszą centralizację w ramach bazyliańskiej kongregacji.
Nie zachował się znany dokument opisujący reakcję poszczególnych prawosławnych mnichów z Biliny na przyjęcie unii ani pozwalający stwierdzić, czy któryś z zakonników opuścił skit.
Początek XVIII wieku Po przejściu do unii monaster nadal otrzymywał fundacje od miejscowej szlachty i mieszkańców regionu.
W 1696 r. Sen Dorotej, sołtys z Biliny, przekazał wspólnocie ziemię. W 1700 r. odnotowano zapis Aleksandra Kopystyńskiego w wysokości 125 zł oraz zapis krewnych zmarłego Jakuba Bilińskiego, urzędnika przemyskiego sądu grodzkiego. Z rodziną Bilińskich wiązały się również większe fundacje zabezpieczające odprawianie nabożeństw za żywych i zmarłych członków rodu.
W kolejnych dziesięcioleciach wspólnotę wspierali przedstawiciele Bilińskich, Winnickich, Nowosielskich, Ustrzyckich i innych okolicznych rodzin. Monaster stawał się jednocześnie miejscem pochówku przedstawicieli rodu Bilińskich.
Włączenie do scentralizowanego zakonu bazyliańskiego W pierwszej połowie XVIII w. rozpoczęto reorganizację ruskiego życia monastycznego. W 1743 r. monaster w Bilinie Wielkiej został włączony do nowo zorganizowanej bazyliańskiej prowincji Opieki Najświętszej Bogurodzicy.
Stecyk przyjmuje, że do około 1745 r. Bilina funkcjonowała jeszcze jako odrębna obitiel. W związku z reorganizacją małych wspólnot monastycznych zaczęła następnie występować jako rezydencja lub ośrodek misyjny związany z większym monasterem ławrowskim.
W 1754 r. rezydencję w Bilinie obsługiwało trzech zakonników:
o. Manasija Winkowski – prokurator rezydencji, o. Partenij Horzański, o. Glikerij Lewicki.