Fränklowie i Pinkusowie

Fränklowie i Pinkusowie – niemiecka rodzina fabrykantów pochodzenia żydowskiego, związana z Prudnikiem. Założyciele i właściciele jednej z największych fabryk włókienniczych na świecie (późniejszy „Frotex”). mały|upright=1.5|Portret rodzinny Fränklów i Pinkusów

Fränklowie Za najstarszego znanego przedstawiciela rodziny Fränklów uznawany jest Isaak ben Abraham Fränkel (1725–1815). Pochodził on z Osobłogi. Był on człowiekiem uczonym, zasiadał w zarządzie bractwa pogrzebowego (Chewra Kadisza) tamtejszej gminy żydowskiej. Jego żoną była Ernestine Rosenthal. Jedynym znanym synem tego małżeństwa był Abraham Isaak Fränkel (1750–1835), który wyemigrował ze Śląska Austriackiego do Białej Prudnickiej na Górnym Śląsku, gdzie trudnił się kupiectwem. Abraham był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną została Blume Wiener (Bluhme, Bertha, zm. 1790), a po jej śmierci ożenił się z jej siostrą – Chandel (Joanna; 1773–1866). Abraham miał z Blume czworo dzieci: Itzika (Isaaka), Rebekę, Menachema (Mendel, Emanuel) i Eidel (Adelheit, Edel), natomiast z Chandel siedmioro: Moische (Moritz), Gersona (Gerschela), Samuela, Schlomo (Salomona), Josefa (Josepha), Rachel i Rosalie (Rause). Piątka dzieci Abrahama pozostała w rodzinnej Białej, reszta natomiast przeniosła się do innych miejscowości na Śląsku. Osiedlili się w Prudniku, Głogówku, Nysie, Opolu, Widnawej i Gliwicach. mały|upright|Samuel Fränkel Samuel Fränkel, urodzony w 1801, w 1824 poślubił Esterę Polke (Ernestine; 1802–1879), córkę Berachy Adler (Babette) i Jehudy Löbela Polkego, bialskiego destylatora i rzeźnika rytualnego. W małżeństwie tym urodziło się czternaścioro dzieci (jedenaścioro przeżyło wiek dziecięcy): Zwi, Menachem, Jehuda (1825–1858), Akiba (1826–1834), Dorothea (1829–1904), Cäcilie (1830–1916), Josef (1831–1864) Jenny (1833–1892), Abraham (1835–1904), Albert (1837–1909), Auguste (1838–1919), Rosalie (1840–1913), Emanuel (1842–1920) i Hermann (1844–1901). W 1827 Samuel zamieszkał w Prudniku, gdzie w kamienicy na Rynku (południowo-zachodnia pierzeja; ob. Rynek 9) założył sklep skupujący płótno wełniane i lniane produkowane w warsztatach domowych. W sklepie Samuela sprzedawano również porcelanę, parasole i zabawki. Nad lokalem znajdowało się mieszkanie Fränklów. Firma szybko przekształciła się w przedsiębiorstwo nakładcze. Samuel zmechanizował produkcję, wprowadzając przy tym nowoczesne na tamte czasy uszlachetnianie tkanin – apreturowanie. mały|lewo|Zakłady Fränkla (1864) W 1845 Fränkel założył fabrykę tkanin lnianych tuż nad brzegiem rzeki Prudnik przy ulicy Nyskiej (daw. Neisserstrasse). W 1847 przejął konkurencyjną, bankrutującą fabrykę Augusta Thilla. Zakład Fränkla bardzo szybko stał się jednym z największych zakładów tekstylnych nie tylko w Europie. Otworzył kilka filii (między innymi w Berlinie, Augsburgu, Głuchołazach, Kietrzu i Korfantowie), by w końcu stać się jednym z największych producentów wyrobów lnianych na świecieWirtualny sztetl – Fränkel Samuel.. Poza prowadzeniem interesu, Samuel zajmował się również działalnością społeczną na rzecz Prudnika oraz powstałej w 1854 prudnickiej gminy żydowskiej, której przewodniczył. W 1857 został odznaczony orderem Orła Czerwonego VI klasy, a w 1863 otrzymał tytuł radcy komisarycznego. Ufundował powstanie synagogi w Prudniku, którą wybudowano w 1877. Pomimo bycia milionerem, do końca życia mieszkał nad swoim sklepem w rodzinnej kamienicy na Rynku. Zmarł w 1881, został pochowany na cmentarzu żydowskim w Prudniku przy ul. Kolejowej. Na mocy jego testamentu przekazano 900 marek prudnickim szpitalom, 2100 klasztorowi bonifratrów na zakup nowych łóżek do przyklasztornej lecznicy i 15000 marek prudnickiemu magistratowi, z czego co roku 11 listopada i 11 grudnia wydawano na węgiel, który rozdawano potrzebującym mieszkańcom miasta. mały|upright|Hermann Fränkel Abraham – syn Samuela, ukończył ewangelicką szkołę elementarną w Prudniku, a następnie Królewskie Gimnazjum w Nysie. W 1852 podjął pracę w sklepie ojca, a następnie w rodzinnej fabryce. Zastąpił Samuela na stanowisku przewodniczącego gminy żydowskiej. Funkcję tę pełnił do śmierci w 1904. Najmłodszy syn Samuela – Hermann – 1 lipca 1872 ożenił się z Florą Alexander (1851–1929) z Wrocławia. W 1883 wybudował willę przy ul. Kościuszki (ówczesna Hindenburgestrasse) w Prudniku. Był też jednym z fundatorów Parku Miejskiego w Prudniku. W 1901 podarował szpitalowi w Prudniku 6000 marek na zakup łóżek dla chorych. Następnie wraz z żoną podarowali 100000 marek na fundusz dla słabowitych i nieuleczalnie chorych. Za działalność dobroczynną na rzecz miasta został jego honorowym obywatelem. Pełnił funkcję honorowego konsula Persji w Niemczech. Emanuel Fränkel ożenił się z Emmą Deutsch. Był współzałożycielem prudnickiej sekcji Morawsko-Śląskiego Sudeckiego Towarzystwa Górskiego, mieszkał w willi w okolicy Parku Miejskiego.

W 1845 w Głogówku urodziła się Mathilda Fränkel – prababka demokratycznego kandydata na stanowisko prezydenta USA w 2004 Johna Kerry’ego. Mathilda wyszła za mąż za Benedikta Kohna z Hornego Beneszowa. Tamże urodził się ich syn Fritz Kohn, który później zmienił wyznanie na katolicyzm i nazwisko na Kerry. Rodzina w 1905 roku wyemigrowała do Stanów Zjednoczonych, gdzie urodził się Richard Kerry, a w 1943 jego syn – John Kerry.

Pinkusowie Protoplastą rodu Pinkusów był Josef Lisser – urodzony około 1725 roku w Lesznie w Wielkopolsce. W 1767 został odnotowany we wrocławskim rejestrze kupców. Według Arkadiusza Barona, Lisser przeprowadził się na pruski Śląsk, ponieważ Leszno było jednym z najsilniejszych ośrodków żydowskiego handlu w Polsce i miało silne związki handlowe ze Śląskiem, dzięki czemu Lisser mógł dobrze znać swoje nowe miejsce zamieszkania. Ożenił się z Rebekką Danzinger (1736–1822), z którą miał pięcioro dzieci. Małżeństwo zamieszkało w Nysie. Jeden z ich synów – Chaim – założył w Nysie sklep z przędzą. W 1814 otrzymał obywatelstwo pruskie i przyjął nazwisko Pinkus. Wziął za żonę młodszą o 35 lat Dorotheę Proskauer (1806–1899) z Prószkowa. Jako wdowa po Chaimie, Dorothea sama wychowywała siedmioro, które uczęszczały do nyskiego gimnazjum, jednak ze względu na warunki finansowe chłopcy musieli zmienić szkołę i kształcić się w zawodzie kupca. mały|upright|Augusta Pinkus z domu Fränkel Najstarszy syn Pinkusów – Josef (1829–1909) – w 1843 przyjechał do Prudnika, gdzie zatrudnił się w firmie Samuela Fränkla. Córki Samuela Fränkla – Rosalia i Augusta – wyszły za mąż za braci Pinkus – Benjamina i Josefa. Augusta i Josef pozostali w Prudniku, natomiast Rosalia i Benjamin przenieśli się do Berlina, gdzie Benjamin został przedstawicielem firmy Fränkla. W 1873 rodzina Pinkusów przeprowadziła się do willi przy ob. ul. Piastowskiej 26 (ob. Zespół Szkół Medycznych im. Janusza Korczaka). W willi kolekcjonowane były japońskie brązy, fajanse, chińskie naczynia, dzieła starej sztuki tkactwa i hafciarstwa, śląskie cyny i szkła oraz judaika. poświęcał się działalności w sferze publicznej. Pełnił funkcję radnego powiatowego oraz zasiadał w radzie miasta. Był współzałożycielem Opolskiej Izby Handlowej, członkiem Okręgowej Rady Kolejowej, Centralnego Stowarzyszenia Niemieckich Przemysłowców Przemysłu Płócienniczego, Śląskiego Tekstylnego Związku Zawodowego oraz Zrzeszenia Śląskich Przemysłowców Tekstylnych. mały|upright|lewo|Max Pinkus Max Pinkus, syn Josefa, przejął w firmie pełną odpowiedzialność po śmierci ojca w 1909 i przyczynił się do umocnienia jej znaczenia na świecie. Podobnie jak jego dziadek i ojciec, Max finansował wiele przedsięwzięć służących pracownikom fabryki i mieszkańcom miasta: stworzył fundusz emerytalny dla robotników firmy, fundował stypendia dla uczniów prudnickiego gimnazjum, zbudował szpital, którego utrzymanie sam finansował do 1918, kiedy to przekazał go miastu. Dziełem życia Maxa Pinkusa było stworzenie Biblioteki Śląskiej w jego willi, której celem było zebranie dzieł dotyczących Śląska ze wszystkich dziedzin: historii, prawodawstwa, ludoznawstwa, literatury pięknej, przyrody, religii. Młodsza siostra Maxa – Hedwig Pinkus – wyszła za mąż za Paula Ehrlicha ze Strzelina. Ich ślub odbył się 14 sierpnia 1883 w ufundowanej przez Samuela Fränkla synagodze w Prudniku. Ehrlich rozpoczął pracę w berlińskiej klinice, w której prowadził swoje badania, rozwijając nową dziedzinę wiedzy medycznej – histologię krwi, a także dając początek chemioterapii doświadczalnej. Opracował metodę barwienia prątków gruźlicy oraz znakowania bakterii. Za badania w immunologii otrzymał w 1908 Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny.

Najstarszym dzieckiem Maxa był Hans Hubert Pinkus, urodzony w 1891. Z powodu zbliżającej się I wojny światowej, w październiku 1913 został powołany w randze podoficera rezerwy do eskadronu 15 Pułku Huzarów Królowej Holenderskiej Wilhelminy w Wandsbek. W sierpniu 1914 pod Charleroi w południowej Belgii na prawie 3 lata trafił do francuskiej niewoli po spadnięciu z postrzelonego konia. Powrócił do Prudnika, w 1920 poślubił córkę ministra Turyngii Elfriede von Vietinghoff, z którą miał syna Howarda Johna Roya (znanego potem jako John Peters). W 1925 roku, po odbyciu dwuletniej praktyki w zakładzie, zajął miejsce ojca w zarządzie rodzinnego przedsiębiorstwa. Rok później ożenił się z Elisabeth Lilly Schottländer. Para miała dwie córki bliźniaczki: Johannę Hedwig (1927–1995) oraz Fredę Marię (1927–1940). Elisabeth była z urodzenia Żydówką, jednak konwertowała się na wiarę katolicką. Podczas nocy kryształowej z 9 na 10 listopada 1938, kiedy to hitlerowcy w Prudniku m.in. spalili synagogę, Hans został aresztowany przez Gestapo. Pinkusowie i Fränklowie otrzymali ultimatum od władz: mogli emigrować z Rzeszy lub zostać wywiezionymi do obozu koncentracyjnego. 31 grudnia 1938 rodzina opuściła Rzeszę, kierując się najpierw do Belgii, a następnie Irlandii Północnej. Pinkusom udało się przetransportować drogą morską sporą część ich majątku, głównie w postaci mebli. Hans Hubert Pinkus zmarł 8 lutego 1977 roku w Crowborough. Jego żona Lilly oraz córka Johanna do śmierci mieszkały w Belfaście. Syn John, który zmienił nazwisko z Pinkus na Peters, mieszkał zarówno na Wyspach Brytyjskich, jak i w Szwajcarii. Często odwiedzał Prudnik, zmarł w 2019.

Rodzina w czasach teraźniejszych Potomkowie Fränklów i Pinkusów są rozproszeni po świecie, żyją m.in. w Anglii, Stanach Zjednoczonych, Chile, Australii, Izraelu i Niemczech. W Anglii pozostały dzieci Johna Petersa – syn Anthony (dyrektor Banku Amerykańskiego w Londynie) i córka Helen. W Ann Arbor w Stanach Zjednoczonych zamieszkał Walter Pinkus – prawnuk Beniamina Pinkusa (brata Josefa Pinkusa). Także w USA mieszkają potomkowie Hedwig i Paula Ehrlichów. W 2015 zmarł Patrick De Jonhge (1955–2015) – syn Susan Jacobs z domu Fränkel (córka Kurta Fränkla) z małżeństwa z Holendrem Albertem De Jonghe. Ta część rodziny zamieszkała w Australii. Na Bawarii mieszka Bjoern Pinkus, którego pradziadkiem miał być Carl – syn Maxa Pinkusa, jednakże Max oficjalnie miał tylko troje dzieci (Hans Hubert, Klaus Valentin, Alice), co znaczyłoby, że miał on dziecko z niezidentyfikowaną historycznie kobietą.

W latach 1957, 1967, 1973 i 1975, Hans Hubert Pinkus przekazał dla w Nowym Jorku całość archiwum rodzinnego i zakładowego. Część materiałów została zdigitalizowana.

Budynki związane z rodziną Willa przy ul. Kościuszki 1A

mały|Willa przy ul. Kościuszki 1A Willę zbudował w 1883 roku Hermann Fränkel, syn Samuela Fränkla. Po II wojnie światowej budynek pełnił funkcję domu kultury Zakładów Przemysłu Bawełnianego „Frotex”. W 2007 roku willa została przejęta przez gminę Prudnik, która otworzyła w niej Prudnicki Ośrodek Kultury. W 2010 podczas remontu budynku odkryto wiele cennych zdobień, które zostały usunięte, lub zamalowane farbą olejną podczas remontów przeprowadzonych przez ZPB „Frotex”.

Willa przy ul. Nyskiej 2

mały|lewo|Willa przy ul. Nyskiej 2