mały|Pozostałości kościoła grodowego na Ostrowie Lednickim, koło którego znaleziono staurotekę Stauroteka lednicka, stauroteka z Ostrowa Lednickiego – wczesnośredniowieczny relikwiarz przeznaczony do przechowywania fragmentów Drzewa Krzyża Świętego (stauroteka), znaleziony w 1962 r. na Ostrowie Lednickim i przechowywany w Muzeum Pierwszych Piastów na Ostrowie Lednickim. Jest to najstarsza znana stauroteka z terenu ziem polskich.
Znalezienie i identyfikacja Zabytek znaleziono na Ostrowie Lednickim, w trakcie prac archeologicznych prowadzonych w 1962 r. nieopodal pozostałości tzw. kościoła II, kilkadziesiąt centymetrów na północ od jego północnej ściany. Pierwszy opublikowany opis pochodzi z 1965 r., gdzie określono go jako relikwiarzGórecki 2009, s. 13, 17.. W literaturze naukowej lat 70 i 80 XX w. klasyfikowano go jako enkolpion lub pektorał. Dopiero od 1992 r. zaczęto go identyfikować jako staurotekęGórecki 2009, s. 17.. Stauroteka była konserwowana w 1989 r.Wyrwa i Górecki 2009, s. 18.
Opis stauroteki lednickiej Stauroteka lednicka jest dwuczęściowa, złożona z puszki relikwiarzowej (również dwuczęściowej) i osadzonego w niej relikwiarza właściwego. Oba elementy mają kształt krzyża i zostały wykonane ze srebrnej blachy, przy czym górna powierzchnia relikwiarza właściwego pokryta jest dodatkowo blaszkąWyrwa i Górecki 2009, s. 22–24. ze stopu złota (37%), srebra (36) i miedzi (23%)Hensel 2009, s. 62.. Ze względu na uszkodzenia i zniekształcenia zabytku podaje się tylko przybliżone rozmiary: ramiona puszki mają około 6 i 5 cm długości, a oba ramiona relikwiarza mierzą po ok. 5 cm. Wysokość puszki jest zmienna w granicach 1,25 do 1,55 cmWyrwa i Górecki 2009, s. 22–23.. Puszka zdobiona jest kilkoma ornamentami utworzonymi przez ciąg pseudogranulekWyrwa i Górecki 2009, s. 23.. Z kolei w górnej powierzchni relikwiarza właściwego wykonano wycięcie tworzące formę krzyża łacińskiego z titulusem, które umożliwiało dotknięcie przechowywanej pierwotnie w środku relikwii. Między ramionami krzyża w blasze wytrybowano rozetkowe ornamenty, u podstawy krzyża wyryto suppedaneum, a przy prawym ramieniu krzyża chrystogram „XC”Wyrwa i Górecki 2009, s. 24–26, 30..
W środku stauroteki nie znaleziono fragmentów relikwii, a jedynie trzy kawałki wysokogatunkowej tkaniny, interpretowane jako przypuszczalna pozostałość tkaniny, w którą owijano cząstki Krzyża Świętego w relikwiarzuWyrwa i Górecki 2009, s. 28.. Przy staurotece napotkano także kawałki skóry (później zaginione), uznane za resztki skórzanej oprawy stauroteki. Na jednym z nich widać było częściowo zachowane przedstawienie Chrystusa na krzyżuWyrwa i Górecki 2009, s. 23, 28–29.. Ponadto stwierdzono też resztki substancji organicznej interpretowanej jako pozostałości oprawy bursztynowej albo gagatowej tegoż relikwiarza.
Staurotekę lednicką określa się jako „wyjątkowej klasy artystycznej”, choć jednocześnie wykonanie ornamentów relikwiarza opisuje się jako niestaranneWyrwa i Górecki 2009, s. 25, 26., a w porównaniu do znanych z Bizancjum staurotek, ta z Ostrowa Lednickiego jest skromna, tak pod względem użytych metali szlachetnych, technik zdobniczych i zakresu zdobień, jak i zakresu ikonografii na obiekcieGórecki 2009, s. 33..
Stauroteka lednicka znajduje się w zbiorach Muzeum Pierwszych Piastów na Lednicy.
Datowanie i pochodzenie Staurotekę odkopano w warstwie gruzu i nadpalonego drewna identyfikowanej z momentem zniszczenia kościoła w pierwszej połowie XI w.Górecki 2009, s. 15. Sam zabytek datuje się na okres II poł. X w. – I poł. XI w.Górecki 2009, s. 17, 29., co czyni go najstarszą znaną stauroteką z terenu ziem polskichGórecki 2009, s. 29, 44.. Cechy stylowe stauroteki lednickiej i jej oprawy wskazują, że wykonano go w pracowni związanej z kulturą bizantyjską, choć może to być wyrób warsztatów cesarzy Ottona II albo Ottona III, które czasami wzorowały się na wyrobach bizantyjskichGórecki 2009, s. 30–32..
Przypisy
Bibliografia Górecki J., 2009: U źródeł chrześcijaństwa w Polsce – relikwiarz Drzewa Świętego Krzyża z Ostrowa Lednickiego. W: Wyrwa A.M. (red. nauk.): Stauroteka lednicka. materiały, studia i analizy. Muzeum Pierwszych Piastów na Ostrowie Lednickim. Wyrwa A.M., Górecki J., 2009: Opis relikwiarza w świetle najnowszych badań. W: Wyrwa A.M. (red. nauk.): Stauroteka lednicka. materiały, studia i analizy. Muzeum Pierwszych Piastów na Ostrowie Lednickim: 18-29. Hensel Z., 2009: Omówienie wyników badań składu chemicznego relikwiarza z Ostrowa Lednickiego. W: Wyrwa A.M. (red. nauk.): Stauroteka lednicka. materiały, studia i analizy. Muzeum Pierwszych Piastów na Ostrowie Lednickim, s. 61–63.
Kategoria:Ostrów Lednicki Kategoria:Relikwiarze Kategoria:Sztuka bizantyńska