Zwroty R (od , czyli risk phrases), zwroty ryzyka – dawniej stosowane oznaczenia na opakowaniu substancji chemicznej lub preparatu chemicznego mające na celu poinformowanie użytkownika o ryzyku wynikającym z korzystania i kontaktu z tą substancją lub tym preparatem. W roku 2015 na mocy rozporządzenia CLP (wdrażającego Globalnie Zharmonizowany System Klasyfikacji i Oznakowania Chemikaliów), zwroty R zostały zastąpione przez zwroty H.
Status prawny Zwroty R wprowadziło do polskiego prawodawstwa, zgodnie z zaleceniami dyrektywy 2001/59/WE, rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 2 września 2003 roku., w ramach przedakcesyjnej harmonizacji prawnej.
20 stycznia 2009 roku, w efekcie wejścia w życie rozporządzenia CLP (wdrażającego Globalnie Zharmonizowany System Klasyfikacji i Oznakowania Chemikaliów), zwroty R zostały zastąpione przez zwroty H. Rozporządzenie CLP dopuściło przejściowe stosowanie, w określonych sytuacjach, zwrotów R do roku 2015.
Podział Substancje i preparaty dzieli się na:
Wybuchowe – „E” R2 Zagrożenie wybuchem wskutek uderzenia, tarcia, kontaktu z ogniem lub innymi źródłami zapłonu. Oznacza się: Substancje i preparaty wybuchowe z wyłączeniem substancji i preparatów wybuchowych, którym przypisuje się zwrot R3. R3 Skrajne zagrożenie wybuchem wskutek uderzenia, tarcia, kontaktu z ogniem lub innymi źródłami zapłonu. Oznacza się: Substancje i preparaty szczególnie wrażliwe na ww. działanie, np. sole kwasu pikrynowego, PETN.
Utleniające – „O” R7 Może spowodować pożar. Oznacza się: Nadtlenki organiczne, które mają właściwości zapalne, nawet gdy nie pozostają w kontakcie z innymi materiałami palnymi. R8 Kontakt z materiałami zapalnymi może spowodować pożar. Oznacza się: Inne utleniające substancje i preparaty, w tym nadtlenki nieorganiczne, które mogą spowodować pożar lub zwiększyć ryzyko pożaru w kontakcie z materiałem zapalnym. R9 Grozi wybuchem po zmieszaniu z materiałem zapalnym. Oznacza się: Inne substancje i preparaty, w tym nadtlenki nieorganiczne, które stają się wybuchowe po zmieszaniu z materiałami zapalnymi, np. niektóre chlorany.
Łatwopalne Wysoce łatwopalne – „F” Dla oznaczeń „F”: R11 Produkt wysoce łatwopalny. Oznacza się: Substancje i preparaty w stanie stałym, które mogą łatwo zapalić się w wyniku krótkotrwałego kontaktu ze źródłem zapłonu i które mogą spalić się lub wypalić po usunięciu tego źródła oraz substancje i preparaty ciekłe o temperaturze zapłonu poniżej 21 °C, które nie są skrajnie łatwopalne. R15 W kontakcie z wodą uwalnia skrajnie łatwopalne gazy. Oznacza się: Substancje i preparaty, które w kontakcie z wodą lub wilgotnym powietrzem uwalniają skrajnie łatwopalne gazy, w ilościach niebezpiecznych, z szybkością wynoszącą co najmniej 1 dm³/kg/godzinę. R17 Samorzutnie zapala się w powietrzu. Oznacza się: Substancje i preparaty, które mogą rozgrzać się i w rezultacie zapalić w kontakcie z powietrzem w temperaturze otoczenia, bez jakiegokolwiek dostarczania energii. Dla substancji oznaczonych jako łatwopalne: R10 Produkt łatwopalny. Oznacza się: Substancje i preparaty w stanie ciekłym, o temperaturze zapłonu od 21 °C do 55 °C, przy czym preparatów o temperaturze zapłonu równej lub wyższej niż 21 °C i niższej lub równej 55 °C nie klasyfikuje się jako łatwopalnych, jeżeli nie mogą podtrzymać palenia oraz jeżeli nie stwarzają zagrożenia dla ich użytkowników i dla innych osób.
Skrajnie łatwopalne – „F+” R12 Produkt skrajnie łatwopalny. Oznacza się: Substancje i preparaty ciekłe o temperaturze zapłonu poniżej 0 °C oraz temperaturze wrzenia (lub w przypadku zakresu temperatur wrzenia, temperaturze początku wrzenia) niższej lub równej 35 °C oraz substancje i preparaty w postaci gazu, palne w kontakcie z powietrzem przy ciśnieniu atmosferycznym i w temperaturze otoczenia.
Inne Dla substancji z innymi właściwościami fizykochemicznymi: R1 Produkt wybuchowy w stanie suchym. Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów o właściwościach wybuchowych, wprowadzonych do sprzedaży w postaci roztworu lub w postaci mokrej, np. nitroceluloza z zawartością azotu większą niż 12,6%. R4 Tworzy łatwo wybuchające związki metaliczne. Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które mogą tworzyć łatwo wybuchające związki metaliczne, np. kwas pikrynowy, 2,4,6-trinitrorezorcynol (kwas styfninowy). R5 Ogrzanie grozi wybuchem. Oznacza się: W przypadku termicznie nietrwałych substancji i preparatów, niezaklasyfikowanych jako wybuchowe, np. kwas chlorowy(VII) (kwas nadchlorowy) w stężeniu powyżej 50%. R6 Produkt wybuchowy z dostępem i bez dostępu powietrza. Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które są nietrwałe w temperaturze otoczenia, np. acetylen. R7 Może spowodować pożar. Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów reaktywnych chemicznie, np. fluor, ditionian(III) sodu (podsiarczyn sodu). R14 Reaguje gwałtownie z wodą. Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które reagują gwałtownie z wodą, np. chlorek acetylu, metale alkaliczne, tetrachlorek tytanu. R16 Produkt wybuchowy po zmieszaniu z substancjami utleniającymi. Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które reagują wybuchowo z czynnikiem utleniającym, np. fosfor czerwony. R18 Podczas stosowania mogą powstawać zapalne lub wybuchowe mieszaniny par z powietrzem. Oznacza się: W przypadku preparatów niezaklasyfikowanych jako łatwopalne, które zawierają lotne składniki, łatwopalne w powietrzu. R19 Może tworzyć wybuchowe nadtlenki. Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów, które mogą tworzyć wybuchowe nadtlenki w czasie przechowywania, np. eter dietylowy, 1,4-dioksan. R30 Podczas stosowania może stać się wysoce łatwopalny. Oznacza się: W przypadku preparatów niezaklasyfikowanych jako łatwopalne, które mogą stać się łatwopalne z powodu ubytku lotnych składników niemających właściwości łatwopalnych. R44 Zagrożenie wybuchem po ogrzaniu w zamkniętym pojemniku. Oznacza się: W przypadku substancji i preparatów niezaklasyfikowanych jako wybuchowe, które mogą okazać się wybuchowe, jeżeli ogrzewane będą w zamkniętych pojemnikach. Na przykład pewne substancje, które mogą rozkładać się wybuchowo po podgrzaniu w zamkniętym stalowym bębnie, ale nie wykazują tego efektu, jeżeli zostaną ogrzane w pojemnikach o mniejszej wytrzymałości.
Toksyczne – „T” Dla oznaczeń „T”: R25 Działa toksycznie po połknięciu. Oznacza się, gdy: DL50, droga pokarmowa, szczur: 25 < DL50 ≤ 200 mg/kg. R24 Działa toksycznie w kontakcie ze skórą. Oznacza się, gdy:DL50 po naniesieniu na skórę, szczur lub królik: 50 < DL50 ≤ 400 mg/kg. R23 Działa toksycznie przez drogi oddechowe. Oznacza się, gdy: CL50 po narażeniu inhalacyjnym na rozpylone ciecze lub pyły, szczur: 0,25 < CL50 ≤ 1 mg/dm³ przez 4 godziny. CL50 po narażeniu inhalacyjnym na pary lub gazy, szczur: 0,5 < CL50 ≤ 2 mg/dm³ przez 4 godziny. R39 Zagraża powstaniem bardzo poważnych, nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. Oznacza się:Przekonujący dowód, że nieodwracalne uszkodzenia, odmienne od skutków wymienionych w części 4, mogą być spowodowane przez jednorazowe narażenie odpowiednią drogą narażenia, szczególnie w wyżej wymienionym zakresie dawek i stężeń. R48 Stwarza poważne zagrożenie zdrowia człowieka w następstwie długotrwałego narażenia. Oznacza się: Poważne uszkodzenia (wyraźne zaburzenia funkcjonalne lub zmiany morfologiczne, które mają znaczenie toksykologiczne) mogą być spowodowane przez powtarzane lub przedłużone narażenie odpowiednią drogą. Substancje i preparaty są zaklasyfikowane jako co najmniej toksyczne, kiedy poważne uszkodzenia są obserwowane na poziomie narażenia o jeden rząd wielkości niższym (dziesięć razy) od poziomu narażenia powodującego konieczność przypisania zwrotu R48 substancjom szkodliwym (pkt 2.3). W celu wskazania drogi podania/narażenia powodującego poważne zagrożenie zdrowia człowieka stosuje się jeden z następujących zwrotów łączonych: R48/23, R48/24, R48/25, R48/23/24, R48/23/25, R48/24/25, R48/23/24/25. R45 Może powodować raka. Oznacza się: W przypadku substancji, które stwarzają ryzyko rakotwórczego działania. R49 Może powodować raka w następstwie narażenia drogą oddechową. R46 Może powodować dziedziczne wady genetyczne. Oznacza się: Substancje, które rozpatruje się jako mutagenne dla człowieka. R60 Może upośledzać płodność. Oznacza się: W przypadku substancji upośledzających rozwój potomstwa. R61 Może działać szkodliwie na dziecko w łonie matki.
Bardzo toksyczne – „T+” Dla oznaczeń „T+”: R28 Działa bardzo toksycznie po połknięciu. Oznacza się, gdy: DL50, droga pokarmowa, szczur: ≤ 25 mg/kg R27 Działa bardzo toksycznie w kontakcie ze skórą. Oznacza się, gdy: DL50 po naniesieniu na skórę, szczur lub królik: ≤ 50 mg/kg R26 Działa bardzo toksycznie przez drogi oddechowe. Oznacza się: CL50 po narażeniu inhalacyjnym na rozpylone ciecze lub pyły, szczur: ≤ 0,25 mg/dm³ przez 4 godziny. R39 Zagraża powstaniem bardzo poważnych, nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. Oznacza się: Przekonujący dowód, że nieodwracalne skutki, odmienne od skutków wymienionych w części 4, mogą być spowodowane przez jednorazowe narażenie odpowiednią drogą w wyżej wymienionym zakresie dawek lub stężeń.
Szkodliwe – „Xn” Dla oznaczeń „Xn” R22 Działa szkodliwie po połknięciu. Oznacza się, gdy: DL50, droga pokarmowa, szczur: 200 < DL50 ≤ 2000 mg/kg
100% szczurów przeżywa po podaniu substancji lub preparatu do żołądka w dawce 50 mg/kg, ale obserwuje się wyraźne działanie toksyczne w tej dawce w przypadku zastosowania metody ustalonej dawki. Mniej niż 100% badanych szczurów przeżywa po podaniu do żołądka substancji lub preparatu w dawce 500 mg/kg w przypadku zastosowania procedury ustalonej dawki
Wysoka śmiertelność szczurów po podaniu drogą pokarmową substancji lub preparatu w zakresie dawek od > 200 mg/kg do < 2000 mg/kg (interpretacja wyników badań według procedur określonych w metodzie klas ostrej toksyczności).
R21 Działa szkodliwie w kontakcie ze skórą. Oznacza się, gdy: DL50 po naniesieniu na skórę, szczur lub królik: 400 < DL50 ≤ 2.000 mg/kg. R20 Działa szkodliwie przez drogi oddechowe. Oznacza się, gdy: CL50 po narażeniu inhalacyjnym na rozpylone ciecze lub pyły, szczur: 1 < CL50 ≤ 5 mg/dm³ przez 4 godziny. CL50 po narażeniu inhalacyjnym na pary i gazy, szczur: 2 < CL50 ≤ 20 mg/dm³ przez 4 godziny. R68 Możliwe ryzyko powstania nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. Oznacza się: Przekonujący dowód, że nieodwracalne uszkodzenia odmienne od skutków wymienionych w części 4 mogą być spowodowane przez jednorazowe narażenie odpowiednią drogą podania, szczególnie w wyżej wymienionym zakresie dawek i stężeń. R48 Stwarza poważne zagrożenie zdrowia w następstwie długotrwałego narażenia. Oznacza się:Poważne uszkodzenia (wyraźne zaburzenia funkcjonalne lub zmiany morfologiczne, które mają znaczenie toksykologiczne) występujące w następstwie powtarzanego lub przedłużonego narażenia odpowiednią drogą. R65 Działa szkodliwie; może powodować uszkodzenie płuc w przypadku połknięcia. Oznacza się: Stosowany w przypadku ciekłych substancji i preparatów stwarzających ryzyko zachłyśnięcia z uwagi na niską lepkość. R40 Ograniczone dowody działania rakotwórczego. R42 Może powodować uczulenie w następstwie narażenia drogą oddechową. Oznacza się: Jeżeli istnieją dowody, że substancje lub preparaty wywołują reakcje uczuleniowe w układzie oddechowym lub gdy istnieją pozytywne wyniki badań doświadczalnych na zwierzętach. R68 Możliwe ryzyko powstania nieodwracalnych zmian w stanie zdrowia. Oznacza się: Substancje, dla których istnieją dowody pochodzące z odpowiednich badań mutagenności. R62 Możliwe ryzyko upośledzenia płodności. Oznacza się: W przypadku substancji, które wzbudzają uwagę ze względu na możliwość szkodliwego działania na rozwój płodu. R63 Możliwe ryzyko szkodliwego działania na dziecko w łonie matki.
Żrące – „C” Dla oznaczeń „C”: R35 Powoduje poważne oparzenia.