mały|Pałac Staszica, siedziba Towarzystwa Naukowego Warszawskiego (2021) Towarzystwo naukowe (, dawniej także towarzystwo przyjaciół nauk) – stowarzyszenie pracowników nauki i innych osób zajmujących się działalnością naukową w celu prowadzenia działalności naukowej i popierania nauki, a w okresie wcześniejszym również często możnych protektorów nauki.
W Polsce pierwsze próby ich tworzenia podejmowano w XVII wieku. W 1720 roku w Gdańsku powstało towarzystwo naukowe o profilu humanistycznym, a w 1743 roku – przyrodniczym. Skupiały one głównie uczonych pochodzenia mieszczańskiego, związanych ze środowiskami naukowymi Niemiec. W drugiej połowie XVIII wieku podejmowano, m.in. z inicjatywy Andrzeja Załuskiego i Józefa Załuskiego, próby utworzenia towarzystwa naukowego w Warszawie, jednak działania te nie przyniosły efektu. Dopiero w 1800 roku powstało tam Towarzystwo Przyjaciół Nauk, które rozwinęło szerszą działalność naukową. Od 1816 roku działało Towarzystwo Naukowe Krakowskie, przekształcone w latach 1872–1873 w Akademię Umiejętności, a od 1919 funkcjonujące jako Polska Akademia Umiejętności. W 1857 roku utworzono Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
Na ziemiach zaboru rosyjskiego po 1831 roku nastąpiła przerwa w działalności towarzystw naukowych, która zakończyła się w 1907 roku wraz z powstaniem Towarzystwa Naukowego Warszawskiego. Od drugiej połowy XIX wieku zaczęły powstawać także towarzystwa naukowe o charakterze wyspecjalizowanym, skupione wokół określonych dyscyplin naukowych. Do tej grupy zalicza się m.in. Towarzystwo Historyczne. Istniały również fundacje naukowe, takie jak Zakład Narodowy im. Ossolińskich oraz Kasa im. Mianowskiego, wspierające finansowo działalność badawczą, a także stowarzyszenia wspomagające edukację młodzieży, w tym Towarzystwo Naukowej Pomocy.
W okresie 1918–1939 struktura i metody działania towarzystw naukowych nie uległy zasadniczym zmianom, choć powstały nowe organizacje, m.in. na Śląsku (1920) i w Gdańsku (1922). Po okresie okupacji niemieckiej działalność tych instytucji została wznowiona w Polsce Ludowej. W 1951 roku utworzono Polską Akademię Nauk.
W Polsce istnieje ponad 300 towarzystw naukowych o charakterze specjalistycznym oraz kilkanaście towarzystw regionalnych, które skupiają kilkaset tysięcy osób. Część korzysta ze wsparcia Polskiej Akademii Nauk. Istnieją również stowarzyszenia naukowo-techniczne zrzeszone w strukturach organizacyjnych o charakterze ogólnokrajowym.
Przypisy