Przełajka

Przełajka (niem. Przelaika) – część oraz dzielnica Siemianowic Śląskich o charakterze mieszkaniowo-rolniczym, położona na północnych obrzeżach miasta.

Zamieszkuje ją 1576 mieszkańców (w okręgu wyborczym obejmującym tę część miasta; 2019), co czyni pod tym względem najmniejszą dzielnicą miasta. Graniczy z Piekarami Śląskimi, Wojkowicami, Będzinem, Czeladzią i Bańgowem (dzielnicą miasta). Rzeką graniczną jest Brynica. Na Przełajce znajduje się kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny. Parafia należy do dekanatu Siemianowice Śląskie.

Nazwa Od końca X do XIII wieku kształtują się nazwy służebne. Do nich należy zaliczyć nazwę wsi „Przelaja” (1313), „Przeleyka” (1532), „Przelaika” (1619), wreszcie „Przełajka”. W zabytkach polskiego piśmiennictwa wyraz „prelaja” oznaczał zobowiązanie poddanych do uczestnictwa w nagonce jeleni podczas książęcych polowań. Powinność tę w dokumentach łacińskich określano jako custodia cervorum. W ogólnym znaczeniu „przełaja” oznaczała „bok”, „ubocze” i w tym znaczeniu wyraz ten należy odnieść do nazwy miejscowości „Przełajka”, jako do osiedla znajdującego się na uboczu.

W alfabetycznym spisie miejscowości z terenu Śląska wydanym w 1830 roku we Wrocławiu przez Johanna Knie miejscowość występuje pod obecnie używaną polską nazwą Przełaika. Niemiecki nauczyciel Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia nazwę „Przelaika” podając jej znaczenie jako An der Lake (am Teiche).

Historia W XIII wieku Przełajka była wsią książęcą, funkcjonującą jeszcze przez następne stulecia na prawie polskim, w przeciwieństwie do sąsiednich osad, które na przełomie XIII i XIV wieku lokowano ponownie na prawie magdeburskim. Rolnictwo i ziemiopłody odgrywały wówczas w Przełajce rolę drugorzędną. W dzień św. Urbana I 25 maja 1313 roku książę bytomsko-kozielski Ziemowit, syn Kazimierza II księcia bytomskiego, darował za „wielkie czyny” Przełajkę swojemu rycerzowi Przecławowi Dudkowi.

Dokument poświadczyli Andrzej ze Świętochłowic i Piotr z Paniów. Odtąd jako dobra rycerskie, Przełajka częściej zmieniała swych właścicieli. Kolejnym dziedzicem osady został Niklas (Mikołaj) z Przełaju (zm. 1420), którego spadkobiercy uzyskali od księcia Bolka staw na pograniczu Dąbrówki, należącej wtedy do klasztoru w Mogile pod Krakowem. Książę w dokumencie z 6 grudnia 1420 roku zezwolił właścicielom Przełajki na podwyższenie wody w stawie, o ile da się to uczynić bez szkody dla młyna wodnego w Dąbrówce. W 1456 roku jako dziedzic wsi występował Mikołaj Przeleyski.

W 1532 roku na opuszczonych dobrach, których wartość szacowano na 100 złotych reńskich, „siedział” Jan Twardawski. W tym czasie w Siemianowicach, Bańgowie, Michałkowicach i Przełajce silną pozycję majątkową uzyskały rodziny Starzyńskich, Borkowskich, Krecików i Mieroszeskich, których zasługą była krótka stabilizacja życia gospodarczego w tym rejonie. Pod zarządem Starzynskich podniosła się z ruiny Przełajka. W 1625 roku Adam Starzyński odstąpił ją właścicielowi Załęża Andrzejowi z Borku Borkowskiemu. W 1631 roku dobra te należały już do syna Andrzeja, Jana Borkowskiego.

W latach potopu szwedzkiego, około 1656 roku, padły one ofiarą pożaru wznieconego przez rabujących żołnierzy szwedzkich Karola Gustawa. W zniszczonym majątku osiadł wówczas Andrzej Krecik vel Kreczyk ze Stanwic i Mokrego. Podejmowane przez niego próby ponownego osiedlenia chłopów i odbudowy Przełajki nie powiodły się. Andrzej Krecik współczesnym dał się poznać jako fundator kaplicy pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny przy kościele farnym w Czeladzi. Była to powszechnie przyjęta forma ekspiacji za grzechy.

Prawdopodobnie po śmierci Andrzeja Krecika w 1694 roku Przełajka oddana została na trzy lata w dzierżawę Janowi Kamińskiemu. Następnie przejął ją najstarszy syn Andrzeja, Józef Konstanty Krecik ze Stanwic, który w 1700 roku wyraził zgodę na pobór dziesięciny w swoich dobrach na rzecz proboszcza z Czeladzi, aby w zamian została zdjęta ekskomunika. Mieszkańcy Przełajki już od 1694 roku byli wyłączeni ze wspólnoty wiernych, za uchylenie się od tej powinności na rzecz Kościoła. Konflikt nie został jednak w pełni zażegnany, gdyż w 1774 roku Józef Konstanty znieważył czynnie w kościele księdza prałata czeladzkiego. Spór rozstrzygnęła śmierć krewkiego szlachcica, po którym dobra dziedziczył jego brat, Jan Jerzy Krecik. Po jego śmierci dziedziczką na Przełajce jest wdowa po nim Ewa Krecikowa.

Z jej rąk dobra Przełajki przechodzą w posiadanie hrabiego Hugona I Henckla von Donnersmarcka na Siemianowicach i zostały złączone z kompleksem dóbr siemianowickich. W 1726 roku nowy właściciel, hrabia Donnersmarck zbudował nad stawem przełajskim fryszerkę. Odtąd dobra przełajskie stanowiły część dóbr siemianowickich, aż do 1 lipca 1871 roku, kiedy wszystkie majątki dóbr siemianowickich razem z obiektami przemysłowo–górniczymi nabyła od hrabiego Hugona I Henckel von Donnersmarcka spółka akcyjna Zjednoczone Huty Królewska i Laura z siedzibą w Berlinie. Własnością tej spółki pozostał obszar dworski w Przełajce aż do czasu II wojny światowej.

Do 1951 roku miejscowość była siedzibą gminy Przełajka, kiedy to 1 kwietnia została ona zniesiona, a jej obszar włączono w granicę miasta Siemianowice Śląskie.

Architektura Zabytki i obiekty historyczne na terenie Przełajki: kapliczka bł. Jana Sarkandra, kapliczka św. Izydora – ul. Wiejska i Żniwna, kapliczka na Sośniej Górze, kościół pw. Wniebowzięcia NMP z 1951 roku.

Komunikacja Na dzielnicy kursują trzy autobusy zwykłe: 96, 196 i 664 oraz jeden nocny: 30N, dzięki czemu Przełajka ma połączenie z pozostałymi dzielnicami Siemianowic i Chorzowem, a w nocy też z Katowicami.

Główny szlak komunikacyjny Przełajki stanowi ulica Wiejska.

Galeria

Przypisy

Bibliografia