Indoeuropejskie prawa głosowe – regularne odpowiedniości zachodzące między dźwiękami w różnych językach rodziny indoeuropejskiej. W trakcie jej rozwoju doszło do licznych zmian w pierwotnym, praindoeuropejskim systemie fonetycznym, które można zauważyć w językach potomnych – opisywane są one jako prawa głosowe. Niniejszy artykuł przedstawia niektóre z nich, często spotykane w literaturze językoznawczej.

Procesy fonetyczne, reguły i prawa Palatalizacja indoeuropejska

thumb|alt=Mapa. Zachodnia Eurazja. Różne obszary z napisami, ograniczone kolorowymi liniami. Niektóre nachodzą na siebie|Wybrane izoglosy w językach indoeuropejskich ok. 500 lat p.n.e. Zmiany artykulacji (sposobu wymowy) spółgłosek tylnojęzykowych w późnej fazie rozwoju niektórych dialektów praindoeuropejskich – w językach indoirańskich, bałtosłowiańskich, ormiańskich i albańskich, określanych łącznie jako satemowe: początkowa zmiana miękkiego *ḱ w spółgłoskę zwarto-szczelinową *č (o wymowie pośredniej między polskim /ć/ a /cz/), analogicznie zmiana miękkich *ǵ i *ǵʰ w *z; następnie przejście *č > *s (ewentualnie *š /sz/ w bałtyckich lub *ś w indoaryjskich).

Reguła ruki Zmiana wymowy *s po głoskach *r, *u, *k, *i (a także ich wariantach *r̥, *w, *kʷ, *y) – w językach satemowych, przejscie *s > *ṣ (retrofleksyjne) w indoirańskich; przejście *s > *š (/sz/) w bałtosłowiańskich, ormiańskim i albańskim (w samej grupie słowiańskiej dalsze przejście *š > *x /ch/).

Reguła Dybo Skrócenie długiej samogłoski przed sonantami (*l̥, *m̥, *n̥, *r̥, *i̯, *u̯), jeśli następowała po nich samogłoska akcentowana – w językach italoceltyckich oraz, w nieco innej formie, w germańskich.

Reguła Wintera Wydłużenie krótkiej samogłoski przed spółgłoską zwartą dźwięczną nieprzydechową (*b, *d, *g, *ǵ, *gʷ) – w językach bałtosłowiańskich.

Prawo Osthoffa Skrócenie długiej samogłoski przed sonantami, jeśli następowała po nich kolejna spółgłoska – w wielu gałęziach indoeuropejskich, z wyjątkiem języków indoirańskich i tocharskich.

Prawo Brugmanna Przejście *o > *ā w sylabach otwartych (zakończonych samogłoską) – w językach indoirańskich.

Prawo Grassmanna

Zmiana początkowej spółgłoski przydechowej na zwykłą, jeśli kolejną spółgłoską w wyrazie była również przydechowa – w grece i sanskrycie.

Prawo Grimma

Seria przesuwek spółgłoskowych (sekwencja *g⁽ʷ⁾ʰ > *g⁽ʷ⁾ > *k⁽ʷ⁾ > *x⁽ʷ⁾ /h(ł)/ – każda z podanych głosek, z wyjątkiem ostatniej, uległa w pragermańskim przesunięciu o jedno miejsce w prawo) – w językach germańskich.

Prawo Bartholomaego

W sekwencji spółgłoski dźwięcznej przydechowej z bezdźwięczną utrata przydechu tej pierwszej oraz zyskanie przydechu i dźwięczności przez drugą – w sanskrycie.

Przesuwki ormiańskie Sekwencje zmian w języku staroormiańskim, przejścia *t > tʰ, *d > t, *dʰ > d (pierwsza przesuwka); następnie przejścia t > d, d > t (druga przesuwka, tzw. przesuwka cylicyjska).

Zobacz też języki indoeuropejskie prawo głosowe

Przypisy

Bibliografia

Kategoria:Języki indoeuropejskie Kategoria:Procesy fonetyczne