thumb|Collegium Maius, najstarsza część Uniwersytetu Jagiellońskiego, pierwszej polskiej uczelni (zał. w 1364)
Historia oświaty w Polsce – dzieje poczynań w historii Polski służących kształceniu i wychowaniu, zarówno w szkolnictwie podstawowym i średnim (ponadpodstawowym) jak i w szkolnictwie wyższym.
Okres średniowieczny Do najwcześniejszych form zorganizowanej oświaty na ziemiach polskich (biorąc pod uwagę także dzisiejszy teren Polski) zaliczyć można tworzone w XI i XII wieku szkoły katedralne przy siedzibach biskupich oraz szkoły kolegiackie. Powstały one w Poznaniu, Płocku, Wrocławiu, Włocławku, Krakowie, Sandomierzu, Wiślicy, Łęczycy, Głogowie, Legnicy i Brzegu. W XIII wieku przy wsparciu samorządu miejskiego nastąpił rozwój szkół parafialnych, co było efektem realizacji postanowień soboru laterańskiego IV (1215). W 1364 król Kazimierz III Wielki założył uniwersytet w Krakowie, wzorowany na uniwersytetach w Padwie i Bolonii. Uczelnię tę odnowił w 1400 król Władysław II Jagiełło, rozwijając ją w kierunku rozwiązań przyjętych na Uniwersytecie Paryskim (cztery wydziały).
Okres renesansu i reformacji
W atmosferze renesansu wzrosła liczba wysyłanej młodzieży polskiej na studia za granicę. W 1519 biskup Jan Lubrański założył gimnazjum akademickie w Poznaniu (Akademia Lubrańskiego). Z kolei oddziaływanie reformacji powodowało powstawanie gimnazjów luterańskich: Elbląskiego Gimnazjum Akademickiego (1535), Gdańskiego Gimnazjum Akademickiego (1568) i Toruńskiego Gimnazjum Akademickiego (1568). Powstały także szkoły protestanckie w Bojanowie, Wschowie, Rawiczu, Zdunach. Kalwiniści założyli w 1551 gimnazjum w Pińczowie. Poważne dokonania oświatowe mieli bracia polscy zwani też arianami. Wśród nich wyróżniał się Wojciech z Kalisza, rektor gimnazjum ariańskiego w Lubartowie oraz współtwórca Akademii Rakowskiej. Bracia czescy utworzyli szkołę w Lesznie, kierowaną w latach 1636–1641 przez Jana Ámosa Komenský'ego.
thumb|ks. Stanisław Konarski (1700–1773), reformator oświaty polskiej w XVIII wieku
Okres kontrreformacji Zaistnienie szkolnictwa protestanckiego przyspieszyło w XVI wieku rozwój katolickiego szkolnictwa parafialnego. Wiele nowych placówek oświatowych Kościoła katolickiego utworzyli sprowadzeni w 1564 do Polski jezuici. Stali się oni głównymi organizatorami szkół w kraju. Tworzyli kolegia jezuickie, spośród których dwa (w Wilnie i Lwowie) stały się podstawą nowych uniwersytetów: utworzonej w 1579 przez króla Stefana Batorego Akademii Wileńskiej i założonej w 1661 przez króla Jana II Kazimierza Akademii Lwowskiej.
Kontrreformacji przypisuje się także negatywne oddziaływanie na oświatę, w tym i panujący w XVII wieku kryzys w Akademii Krakowskiej. Wyrazem zdystansowania się od tych zjawisk było utworzenie w 1595 w Zamościu przez Jana Zamoyskiego Akademii Zamojskiej, półwyższej uczelni humanistycznej o profilu świeckim, kształcącej do służby publicznej.
Okres oświecenia Kluczową postacią dla rozwoju szkolnictwa polskiego w XVIII wieku był pijar ks. Stanisław Konarski. W założonym przez siebie w 1740 w Warszawie Collegium Nobilium wdrożył nowy program nauczania (filozofia nowożytna, języki nowożytne, przyrodoznawstwo, zreformowana łacina, język polski), w którym duży nacisk kładł na wychowanie obywatelskie. Zgodnie z tymi założeniami przeprowadził w latach 1753–1756 reformę szkół pijarskich oraz wpłynął na zmiany w szkołach jezuickich.
Nowatorskim rozwiązaniem było utworzenie przez króla Stanisława Augusta Poniatowskiego w 1765 państwowej szkoły kształcącej do służby publicznej (wojskowej i cywilnej) pn. Szkoła Rycerska (właśc. Akademia Szlacheckiego Korpusu Jego Królewskiej Mości i Rzeczypospolitej).
W 1773 Sejm utworzył Komisję Edukacji Narodowej, świecki organ władzy państwowej odpowiedzialny za oświatę w państwie. KEN przejęła majątek pozostały po kasacie zakonu jezuitów, w tym kolegia i szkoły jezuickie. Przyjęła jednolitą politykę oświatową dla całego kraju. Nowy program nauczania wprowadzał polszczyznę jako język wykładowy, naukę przyrody, fizyki, matematyki, elementów prawa, etyki opartej na prawie naturalnym. Pod kierunkiem Hugo Kołłątaja Komisji dokonała reformy Akademii Krakowskiej i Akademii Wileńskiej, określanych mianem „szkół głównych”. Utworzono Towarzystwo do Ksiąg Elementarnych, które przygotowało serię podręczników dla szkół narodowych. Wprowadzono nadzór pedagogiczny nad całokształtem szkolnictwa (za nadzór odpowiadały szkoły główne). Dla sprawnego zarządzania szkołami teren państwa podzielono na 10 wydziałów (6 w Koronie i 4 na Litwie). Zatrudniono wizytatorów szkolnych.
Okres zaborów
W XIX wieku w zaborze rosyjskim początkowo Polacy posiadali znaczne swobody oświatowe. Adam Jerzy Czartoryski, Stanisław Kostka Potocki, Tadeusz Czacki, Jan Śniadecki i Jędrzej Śniadecki nawiązywali w swoich działaniach na rzecz edukacji do dokonań Komisji Edukacji Narodowej. Na przełomie XVIII i XIX kluczowym ośrodkiem edukacyjnym na tym obszarze był Uniwersytet Wileński. W 1805 Tadeusz Czacki we współpracy z Hugonem Kołłątajem zorganizował Liceum Krzemienieckie.
Sprawami oświaty w Księstwie Warszawskim zarządzała utworzona w 1807 Izba Edukacyjna, w 1812 przemianowana na Dyrekcję Edukacji Narodowej. Wiodącymi działaczami oświatowymi byli wówczas Stanisław Kostka Potocki i Stanisław Staszic. Do czołowych osiągnięć Izby Edukacyjnej należało uchwalenie ustawy z 12 stycznia 1808 o urządzeniu szkół miejskich i wiejskich elementarnych.
Po kongresie wiedeńskim (1815) powstał w 1816 Uniwersytet Warszawski, złożony z 5 wydziałów (do wybuchu powstania listopadowego miał 1254 absolwentów). Centralnym organem administracji oświatowej Królestwa Kongresowego była Komisja Rządowa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. W 1821 na jej czele stanął Stanisław Grabowski. Inną ważną postacią Komisji Rządowej był Józef Kalasanty Szaniawski. W okresie ich działalności dokonywał się upadek szkolnictwa elementarnego. Stanisław Staszic przyczynił się do rozwoju szkolnictwa zawodowego, co było elementem jego planów uprzemysłowienia kraju. Staszic zainicjował powstanie w 1816 w Kielcach Szkoły Akademiczno-Górniczej. W 1818 założono Szkołę Szczególną Leśnictwa, a w 1819 w Marymoncie k. Warszawy Instytut Agronomiczny i Instytut Weterynaryjny. W 1826 w Warszawie powstała Szkoła Architektury Cywilnej.
W następstwie powstania listopadowego władze carskie zamknęły w 1831 Uniwersytet Warszawski i Uniwersytet Wileński, w szkołach elementarnych i średnich wprowadziły rosyjski język wykładowy. Wdrożono stanowcze działania rusyfikacyjne. Zlikwidowano wiele szkół. Jednak w 1841 ze względów pragmatycznych otwarto w Warszawie Szkołę Realną, w 1857 Akademię Medyko-Chirurgiczną. Wznowiono też działalność Instytutu Agronomicznego w Marymoncie. Na czele utworzonej w 1861 Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego stanął jako dyrektor Aleksander Wielopolski. W 1862 władze rosyjskie wydały ustawę o wychowaniu publicznym w Królestwie Polskim. Przywróciła ona w szkołach polski język wykładowy i przyznała im częściową autonomię. Wprowadzony przez nią nowy ustrój szkolny powoływał 4-klasowe gimnazjum niższe i 7-klasowe gimnazjum wyższe. Utworzono dwie uczelnie: Szkołę Główną Warszawską oraz Instytut Rolniczo-Leśny w Puławach.
Powstanie styczniowe (1863–1864) spowodowało zlikwidowanie przez władze carskie autonomii szkolnictwa, jego natychmiastową i całkowitą rusyfikację. Zredukowano szkolnictwo elementarne. Szkoła Główna Warszawska stała się w 1869 r. uniwersytetem rosyjskim.
Rusyfikacja szkolnictwa spowodowała po stronie polskiej konspiracyjne działania oświatowe. Wiązały się one z akcją samokształcenia młodzieży, wykładami w Uniwersytecie Latającym (1887–1905), tzw. uniwersytetami ludowymi, rozwojem czasopiśmiennictwa. Działalność samokształceniową wspierały takie wydawnictwa jak np. ukazujący się od 1897 r. Poradnik dla Samouków (redaktor: Stanisław Michalski).
Rewolucja 1905 roku w Królestwie Polskim wywołała w społeczeństwie polskim sprzeciw wobec szkolnictwa rosyjskiego. Rozpoczęty wówczas bojkot tych placówek trwał do wybuchu I wojny światowej. W tym czasie rozwinęły się społeczne formy oświatowe jak Uniwersytet dla Wszystkich (na bazie uniwersytetów ludowych), Wyższe Kursy Naukowe (na bazie Uniwersytetu Latającego). Szkolnictwo elementarne rozwijane było przez Polską Macierz Szkolną, a powszechne zjawisko analfabetyzmu (w 1897 aż 69,5% ludności Królestwa było analfabetami) zwalczało m.in. Stowarzyszenie Kursów dla Analfabetów Dorosłych. W 1906 utworzono prywatną Szkołę Handlową im. Leopolda Kronenberga.
W zaborze austriackim szkolnictwo korzystało z dobrodziejstw autonomii dla Galicji, co pozwalało na nadanie mu profilu polskiego, wszakże lojalistycznego względem monarchii habsburskiej. Za sprawy oświatowe odpowiadała tam Rada Szkolna Krajowa.
thumb|Dzieci polskie uczestniczące w strajku szkolnym we Wrześni w 1901
Na terenie zaboru pruskiego w szkołach wprowadzono niemiecki jako język nauczania. Wiosna Ludów przyczyniła się do zmniejszenia presji germanizacyjnej. Do szkół elementarnych, niższych klas gimnazjalnych, szkół na Śląsku i gimnazjów protestanckich wprowadzono polski język wykładowy. Ewaryst Estkowski przyczynił się do rozwoju szkół elementarnych (ludowych). W drugiej połowie XIX w. powróciła polityka niemczenia. W reakcji na tę tendencję doszło w 1901 r. do strajku uczniów we Wrześni, który rozszerzył się poza tę miejscowość i w różnych postaciach kontynuowany był do 1907 r. Polskie działania oświatowe wspierane były przez inicjatywy pozaszkolne. Należało do nich utworzenie pierwszego w historii polskiego czasopisma pedagogicznego „Szkoła Polska” (1849–1853), zakładanie towarzystw oświatowych (np. powstałe w 1841 Towarzystwo Naukowej Pomocy im. Karola Marcinkowskiego, Towarzystwo Czytelni Ludowych), działalność teatrów amatorskich.
Do grona czołowych pedagogów polskich okresu zaborów zaliczali się m.in. Jan Władysław Dawid, Stanisław Karpowicz, Izabela Moszczeńska-Rzepecka, Stefania Sempołowska, Aniela Szycówna, Maria Weryho.
Po wybuchu I wojny światowej ożywiła się działalność polskich środowisk nauczycielskich. W 1914 r. powstała w Warszawie Komisja Pedagogiczna. Jej odpowiednikiem w Krakowie było założone w 1915 Centralne Biuro Szkolne. Zorganizowano ogólnopolskie zjazdy nauczycielskie: w Warszawie w grudniu 1917, w Krakowie w styczniu 1918 i w Piotrkowie w sierpniu 1918.
Okres II Rzeczypospolitej
W odrodzonym po I wojnie światowej państwie polskim w grudniu 1918 utworzono Ministerstwo Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego. Na jego czele stanął Ksawery Prauss. Ministerstwo powstało na bazie Departamentu Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego powołanego przez Radę Stanu Królestwa Polskiego.