Islamski fundamentalizm, inaczej islamskie odrodzenie lub islamski aktywizm – muzułmański ruch religijny dążący do ustanowienia szariatu w państwach z muzułmańską większością. Zwolennicy tego ruchu dążą do wyeliminowania świeckich (w tym nieislamskich) wpływów z codziennego życia (m.in. popierają zakazanie hazardu, kawiarni, kin, napojów alkoholowych, muzyki, narkotyków, pornografii i tańca), które według nich powinno być ograniczone do rodziny i meczetu.

Historia mały|Protest islamskich fundamentalistów w Sydney (2012) W VII wieku powstał jeden z trzech głównych nurtów islamu – charydżyzm; jego wyznawcy na tle sunnitów i szyitów wyróżniali się radykalnym podejściem do takfiru, uważali również wyznawców innych nurtów islamu za niewiernych i z tego powodu za godnych śmierci. mały|Demonstracja zwolenników przywrócenia szariatu (Malediwy, 2014) Pod koniec XIX wieku zaczęły powstawać współczesne muzułmańskie organizacje, które sprzeciwiały się ówczesnemu rozprzestrzenianiu się europejskich idei i wartości w świecie islamskim oraz uważały, że problemy polityczno-ekonomiczne wynikały z zaniedbania ścisłego przestrzegania zasad islamu przez jego wyznawców. mały|Demonstracja zwolenników przywrócenia szariatu (Malediwy, 2014) Żyjący na przełomie XIX i XX wieku syryjsko-egipski muzułmański teolog Rashid Rida miał wpływ na rozwój islamskiego fundamentalizmu; opisał jego zasady we współczesnym państwie muzułmańskim, które byłyby przyjęte przez jego zwolenników. W tym czasie bardziej zauważalny stał się działający już od XVIII wieku ruch wahhabicki, aktualnie jest on powszechny i wspierany w Arabii Saudyjskiej. Po I wojnie światowej Rida był pod silnym wpływem doktryny hanbalickiej, ruchu wahhabickiego i poglądów Ibn Tajmijji, swoje fundamentalistyczne poglądy głosił poprzez założone przez niego i działające w latach 1899–1940 czasopismo Al-Manar.

Powstały takie organizacje jak Bractwo Muzułmańskie (1928) i Dżamaat-e-Islami (1941), a po II wojnie światowej miała miejsce dekolonizacja, podczas której muzułmańskie fundamentalistyczne grupy radykalizowały swoje działania. Mimo to, były one wspierane w trakcie zimnej wojny przez część państw NATO (głównie przez Stany Zjednoczone i Wielką Brytanię) w celu zabezpieczenia się przed potencjalną ekspansją ze strony Związku Radzieckiego.

Pod koniec lat 70. XX wieku część muzułmańskich grup fundamentalistycznych zaczęła również praktykować militaryzm. W 1979 roku miała w Iranie miejsce rewolucja islamska, w wyniku której władzę przejął Ruhollah Chomejni i po proklamacji Islamskiej Republiki Iranu ustanowił surowe prawo oparte na Koranie. Przejęcie władzy przez Chomejniego było uważane za sukces islamskiego fundamentalizmu.

Działania fundamentalistów doprowadziły również do wycofania się wojsk radzieckich z Afganistanu w 1989 roku oraz do wybuchu w 1991 roku wojny domowej w Algierii.

Aktualnie działającymi islamskimi organizacjami fundamentalistycznymi są m.in. Al-Ka’ida, Armia Sprawiedliwych, Asz-Szabab, Boko Haram, Dżama’a Islamijja, Egipski Dżihad, Grupa Abu Sajjafa, Hamas, Hizb at-Tahrir, Państwo Islamskie oraz Talibowie z Afganistanu i Pakistanu. Każda z wymienionych grup prowadzi działalność terrorystyczną.

Różnice między islamskim fundamentalizmem a islamizmem Kwestia praw kobiet Islamiści popierają edukację kobiet oraz ich udział w życiu politycznym i społecznym (m.in. poprzez pracę), są jednak za obowiązkowym noszeniem przez nie czadorów lub innej podobnej odzieży (np. nikabów); fundamentaliści twierdzą, że udział kobiety w życiu społecznym powinien się ograniczać wyłącznie do domu.

Kwestia zmian w społeczeństwie Zwolennicy islamizmu twierdzą, że społeczeństwo zostanie zislamizowane dzięki reformom społecznym i politycznym; fundamentaliści dążą natomiast do przeprowadzenia zmian w wyniku przeprowadzenia rewolucji.

Krytyka i obrona terminu Termin islamskiego fundamentalizmu został uznany za wprowadzający w błąd przez osoby sugerujące, że wszyscy muzułmanie są fundamentalistami, ponieważ wierzą w doskonałość Koranu. W latach 90. XX wieku państwach byłego ZSRR używano tego terminu jako synonim wahhabizmu, z kolei w Zachodniej Europie islamski fundamentalizm był uważany za synonim islamizmu.

John Esposito skrytykował termin islamskiego fundamentalizmu za jego związek z aktywizmem politycznym, ekstremizmem, fanatyzmem, terroryzmem i antyamerykanizmem; uznał, że terminami poprawnie opisującymi tę doktrynę są "islamskie odrodzenie" i "islamski aktywizm". Amerykański naukowiec Eli Berman proponuje również termin "radykalnego islamu", który odnosi się do ekstremistycznych ruchów islamskich powstałych po I wojnie światowej.

Według Bernarda Lewisa, termin fundamentalizmu jest związany z częścią kościołów i organizacji protestanckich, które ściśle przestrzegały zasady sola scriptura i sprzeciwiały się teologom chrześcijańskim mającym liberalny punkt widzenia wobec Biblii, którego nie ma wśród teologów islamskich wobec Koranu. Termin islamskiego fundamentalizmu jest uważany za pejoratywny.

Amerykański pisarz Anthony Dennis akceptuje powszechne używanie terminu islamskiego fundamentalizmu oraz uważa ten ruch za ogólnoświatowy; Dennis zwrócił uwagę na przeplatanie się w nim celów społecznych, religijnych i politycznych. Innymi zwolennikami tego twierdzenia byli muzułmańscy filozofowie jak Syryjczyk Sadik Dżalal al-Azm i Egipcjanin Hassan Hanafi; według al-Azma, poprawnym jest nazywanie ruchów islamskich fundamentalistycznymi.

Stosunek do państwa świeckiego i łamanie praw człowieka Dążenie islamskiego fundamentalizmu do ustanowienia prawa na szariacie jest sprzeczne z koncepcją świeckiego (tym samym przeciwne wobec rozdziału państwa i religii) i demokratycznego państwa oraz z powszechną deklaracją praw człowieka. Wśród praw człowieka łamanych przez fundamentalistów są m.in. wolność religijna, wolność słowa oraz równouprawnienie płci.

Badania W 2013 roku przeprowadzono badanie, które wykazało, że fundamentalizm islamski jest powszechny wśród muzułmanów mieszkających w Niemczech; większość badanych muzułmanów stwierdziło, że chciałoby wprowadzenia szariatu, około 75% odrzucało pluralizm w religii, natomiast 44% deklarowało się jako fundamentaliści.

Wśród mieszkających w Europie muzułmanów powszechne było uznawanie rządów państw zachodnioeuropejskich jako wrogo nastawionych do islamu; po pojawieniu się Państwa Islamskiego znaczna część tych muzułmanów zmieniła swoje zdanie w tej kwestii.

Zobacz też antyarabizm antysemityzm Anwar al-Awlaki Hasan al-Banna Bracia Muzułmańscy chrystianofobia chrześcijański fundamentalizm fundamentalizm globalizm islam islamizm islamofobia Sajjid Kutb prześladowania chrześcijan religie abrahamowe salafizm skrypturalizm terroryzm chrześcijański terroryzm islamski wahhabizm wymuszona konwersja Zamachy w Iraku (23 kwietnia 2009) zderzenie cywilizacji

Przypisy

Bibliografia

Linki zewnętrzne Anglojęzyczne

Distinguishing between Islam and Islamism Fighting Militant Islam, Without Bias

Heritage Foundation Conference Assesses Islamist Threat Is Islamism a Threat? Is Islamism Dead? ISLAMIC FUNDAMENTALISM: A BRIEF SURVEY

Muslim Scholars Face Down Fanaticism

The Quranic Concept of War When God goes to war Islamic fundamentalism , Routledge Encyclopedia of Philosophy, rep.routledge.com [dostęp 2023-05-12].

Inne

Islamski fundamentalizam Islamski fundamentalizam je totalitarna ideologija uvezena sa zapada

*