Śmierć i pogrzeb Elżbiety II – śmierć i ceremonia pogrzebowa królowej Elżbiety II z dynastii Windsorów.
Elżbieta II, królowa Wielkiej Brytanii i innych królestw Wspólnoty Narodów, jedna z najdłużej żyjących i najdłużej panująca brytyjska monarchini, zmarła 8 września 2022 w wieku 96 lat na zamku Balmoral w Szkocji. Oficjalne ogłoszenie jej śmierci nastąpiło o 18:30 czasu brytyjskiego.
Po podaniu tego faktu do publicznej wiadomości rozpoczęto dwie operacje: operację London Bridge – ogólny plan działań przewidzianych do realizacji po śmierci monarchini, oraz operację Jednorożec – podobny plan na wypadek, gdyby królowa zmarła w Szkocji. Ogłoszono również 10-dniowy okres żałoby narodowej. Uroczystości pogrzebowe Elżbiety II mające charakter państwowy odbyły się w Opactwie Westminsterskim 19 września 2022 o godzinie 11:00 czasu lokalnego. Po nabożeństwie żałobnym królowa została pochowana w kaplicy św. Jerzego na zamku w Windsorze. Śmierć Elżbiety II spotkała się z licznymi reakcjami przywódców i organizacji na całym świecie.
Jej następcą został najstarszy syn władczyni, książę Karol, który przybrał imię Karol III.
Tło mały|Elżbieta II (2021) Królowa przeważnie żyła w dobrym zdrowiu przez większość czasu swojego panowania, choć zdarzało jej się cierpieć na mniej lub bardziej dolegliwe schorzenia. W październiku 2021 brytyjskie media poinformowały, że królowa zaczęła używać laski podczas publicznych wystąpień. W tym samym miesiącu spędziła noc w szpitalu, w wyniku czego jej wizyty w Irlandii Północnej oraz na szczycie klimatycznym w Glasgow zostały odwołane. W listopadzie tego samego roku królowa cierpiała z powodu urazu pleców, co uniemożliwiło jej uczestniczenie w obchodach Niedzieli Pamięci.
W lutym 2022, podczas pandemii koronawirusa w Wielkiej Brytanii, królowa była jedną z kilku osób przebywających w zamku w Windsorze, które uzyskały pozytywny wynik testu na obecność COVID-19. Jej objawy zostały opisane jako łagodne, podobne do przeziębienia, a królowa później skomentowała, że choroba sprawiła, iż czuła się „zmęczona i wyczerpana”. Biorąc pod uwagę znane skutki zdrowotne przebytego zakażenia COVID-19 u osób starszych, w obawie o stan zdrowia, poradzono jej ograniczenie wszelkich aktywności. Królowa prawdopodobnie jednak czuła się na tyle dobrze, by móc wznowić wykonywanie swoich obowiązków od 1 marca. Była obecna na nabożeństwie odprawionym w intencji zmarłego księcia Filipa w Opactwie Westminsterskim (29 marca), ale nie mogła z kolei uczestniczyć w dorocznym nabożeństwie z okazji Dnia Wspólnoty Narodów, ani w Nabożeństwie Królewskim (zwanym Royal Maundy Service) miesiąc później. W maju królowa po raz pierwszy od 59 lat nie wzięła udziału w uroczystej ceremonii otwarcia nowej sesji parlamentu brytyjskiego (w 1959 i 1963 nie wzięła w niej udziału, ponieważ była w ciąży odpowiednio z Andrzejem, księciem Yorku i Edwardem, hrabią Wessexu). Pod jej nieobecność sesja parlamentu została otwarta przez księcia Walii, Karola, oraz Wilhelma. Z czasem następca tronu musiał wykonywać coraz więcej oficjalnych obowiązków w zastępstwie królowej. W czerwcu królowa nie była w stanie brać udziału w Nabożeństwie Dziękczynnym z powodu złego samopoczucia podczas obchodów swojego platynowego jubileuszu; oficjalne źródła wspomniały o jej „dyskomforcie” i problemach z poruszaniem się w czasie parady wojskowej z okazji urodzin monarchini w pierwszym dniu obchodów. Podczas trwania innych uroczystości znajdujących się w oficjalnym programie wydarzenia, królowa w dużej mierze ograniczała się do przebywania na balkonie Pałacu Buckingam.
Kalendarium thumb|Kondukt żałobny z trumną królowej opuszcza Pałac Holyrood i wyrusza do katedry św. Idziego w Edynburgu thumb|Procesja z trumną królowej z Pałacu Buckingham do Westminster Hall 6 września, dwa dni przed śmiercią, królowa przyjęła rezygnację Borisa Johnsona z funkcji premiera Wielkiej Brytanii i mianowała Liz Truss jego następczynią. Zrobiła to w zamku Balmoral (królowa przebywała tu na wakacjach); zerwała tym samym z tradycją, ponieważ robiono to zwykle w Pałacu Buckingham.
7 września miała wziąć udział w internetowym spotkaniu Tajnej Rady Wielkiej Brytanii, aby zaprzysiąc nowych ministrów w rządzie Truss, ale ogłoszono, że spotkanie zostało odwołane po tym, jak lekarze zalecili jej odpoczynek. Tego dnia królowa wydała jeszcze publiczne oświadczenie, w którym przekazała kondolencje rodzinom ofiar serii ataków nożowników w Saskatchewan.
8 września 2022 przed południem Pałac Buckingham poinformował, że lekarze są zaniepokojeni stanem zdrowia Elżbiety. Królowa przebywała wówczas w rezydencji w Balmoral. O powadze sytuacji świadczyło również to, że najbliższa rodzina królowej porzuciła tego dnia swoje obowiązki i udała się do miejsca jej pobytu. Brytyjska królowa zmarła w otoczeniu rodziny w Balmoral. O godz. 16:30 czasu lokalnego (17:30 czasu polskiego) o śmierci królowej poinformowana została premier Liz Truss, o 18:30 (19:30 czasu polskiego) zaś informację tę podał kanał BBC. Informacja wywołała poruszenie wśród zgromadzonych przed pałacem Buckingham.
Na znak żałoby po śmierci monarchini, m.in. w Bahrajnie, Ghanie, Omanie, Seszelach, Singapurze, Tajlandii, ZEA, Trynidadzie i Tobago oraz Stanach Zjednoczonych flagi opuszczono do połowy masztu, w Brazylii, Dominice, Indiach, Bangladeszu, Nepalu, Sri Lance, Bhutanie, Wyspach Salomona, Pakistanie, Kubie, Jamajce, Mauritiusie, Kenii, Jordanii, Libanie, Saint Lucia, Tanzanii, Saint Vincent i Grenadynach, Belize, Kajmanach, Gujanie, Malediwach, Kuwejcie, Zambii, Rwandzie, Malawi i Portugalii zaś ogłoszono żałobę narodową, a oprócz żałoby narodowej ogłoszono także dzień wolny od pracy w Wielkiej Brytanii, Kanadzie, Australii, Nowej Zelandii i Jersey.
9 września 2022 w londyńskiej katedrze św. Pawła odbyło się pierwsze nabożeństwo po śmierci królowej. Tego dnia w południe zabiły dzwony kościelne, między innymi te w Opactwie Westminsterskim i w Windsorze. Z kilku miejsc, w tym z londyńskiego Hyde Parku, oddano 96 salw armatnich, po jednej na każdy rok życia Elżbiety II. Odbyło się również posiedzenie połączonych izb brytyjskiego parlamentu, Izby Lordów oraz Izby Gmin. Po raz pierwszy publicznie odśpiewano też hymn brytyjski w zmienionej wersji, „God Save the King”. Później Karol wygłosił pierwsze orędzie do narodu.
10 września 2022 odbyło się zebranie Rady Akcesyjnej, która oficjalnie proklamowała Karola królem. Deklaracja proklamacyjna została odczytana z balkonu pałacu św. Jakuba, a następnie podpisana przez księcia Williama. Kolejne odczytanie dokumentu miało miejsce w starej siedzibie londyńskiej giełdy. Poinformowano też o dacie pogrzebu królowej i potwierdzono, że dzień ten (19 września) będzie dniem wolnym od pracy.
11 września 2022 odczytano deklarację proklamacyjną w pozostałych państwach wchodzących w skład Zjednoczonego Królestwa. Później przewieziono trumnę z ciałem królowej w kilkugodzinnym kondukcie z zamku Balmoral do Edynburga, a następnie została ona wniesiona do Pałacu Holyrood. Podczas ceremonii były obecne dzieci królowej: księżniczka Anna, książę Andrzej i książę Edward.
12 września 2022 nastąpiła ceremonia przeniesienia w kondukcie żałobnym trumny z Pałacu Holyrood do katedry św. Idziego w Edynburgu, gdzie w obecności króla Karola III, jego małżonki i rodzeństwa odbyło się nabożeństwo żałobne.
13 września 2022 trumna z ciałem monarchini z edynburskiej katedry wyruszyła na lotnisko w stolicy Szkocji i stamtąd odleciała do bazy RAF Northolt w zachodnim Londynie i w kondukcie żałobnym wyruszyła do pałacu Buckingham. Tego samego dnia nowo wybrany monarcha odwiedził Irlandię Północną, gdzie przyjął kondolencje od Zgromadzenia Irlandii Północnej i wziął udział w nabożeństwie upamiętniającym Elżbietę II. Ubolewanie z powodu śmierci królowej wyraził również jeden z byłych członków IRA.
14 września 2022 trumna królowej, ozdobiona cesarską koroną państwową oraz wieńcem z białych róż, białych dalii, sosny (z Balmoral), lawendy i rozmarynu (z Windsoru), niesiona na wozie artyleryjskim King’s Troop Royal Horse Artillery (wcześniej użytym do przewożenia trumien jej rodziców), została przewieziona z Pałacu Buckingham do Westminster Hall w wojskowej procesji, w której wzięli udział król, księżniczka królewska, książę Yorku, hrabia Wessex, książę Walii, książę Sussex, sir Timothy Laurence, Peter Phillips, hrabia Snowdon i książę Gloucester. Jako niepracujący królewicze, książę Yorku i książę Sussex nie założyli na tę okazję mundurów wojskowych. Królowa Małżonka, księżniczka Walii, hrabina Wessex i księżna Sussex podążały za procesją w dwóch osobnych samochodach. Orkiestry wojskowe grały utwory Beethovena, Mendelssohna i Chopina, a uderzenia bębnów towarzyszyły marszowi w tempie 75 kroków na minutę. Podczas trwania procesji Big Ben dzwonił co minutę. Procesja przeprowadziła trumnę przez Ogrody Królowej, The Mall, Horse Guards Parade i Horse Guards Arch, Whitehall, Parliament Street, Parliament Square i New Palace Yard. Członkowie trzech rodzajów sił zbrojnych utworzyli wartę honorową, aby przyjąć trumnę na Parliament Square. Po przybyciu trumny arcybiskup Canterbury i dziekan Westminsteru odprawili nabożeństwo w obecności króla i członków rodziny królewskiej. Podczas krótkiego nabożeństwa odśpiewano "O Panie, Ty mnie odszukałeś i poznałeś", po czym żołnierze z Grenadier Guards umieścili trumnę na katafalku. O godzinie 17:00 królowa spoczęła w Westminster Hall i przebywała tam do 6:30 rano w dniu pogrzebu. Przez cały ten czas, w dzień i w nocy, ludność mogła składać osobiście zmarłej królowej wyrazy szacunku. Oprócz korony na trumnie zostało umieszczone królewskie berło i jabłko. Kanał telewizyjny BBC transmitował to wydarzenie przez internet na żywo dla wszystkich tych, którzy z różnych przyczyn nie mogli odwiedzić Westminster Hall osobiście.
15 września od wczesnych godzin porannych ludzie oczekiwali w wielokilometrowej kolejce, by oddać hołd zmarłej monarchini. Trasa kolejki wiodła od parku w Southwark, południowym nabrzeżem Tamizy, następnie przez Lambeth Bridge i Victoria Tower Gardens w kierunku Westminsteru. Przed przekroczeniem bramy wejściowej wszystkie osoby w kolejce musiały okazać kolorową opaskę na nadgarstku, którą otrzymywali w momencie dołączenia do kolejki po drugiej stronie rzeki.
16 września król Karol z żoną Camillą odbyli podróż do Walii. Najpierw wzięli udział w nabożeństwie poświęconym pamięci Elżbiety II, które odbyło się w katedrze w Llandaff w Cardiff, następnie przybyli do siedziby walijskiego parlamentu, a także dotarli na zamek w Cardiff i spotkali się z szefem rządu, Markiem Drakefordem. Po powrocie do Anglii nowy monarcha przyjął na audiencji w Pałacu Buckingham przywódców różnych wyznań religijnych. O 20:30 wraz z rodzeństwem wziął udział w czuwaniu przy trumnie królowej.
17 września w pałacu Buckingham król Karol III przyjął szefów sztabu obrony, w tym Pierwszego Lorda Morskiego, Szefa Sztabu Lotniczego, Szefa Sztabu Generalnego, Szefa Sztabu Obrony, Wiceszefa Sztabu Obrony oraz Dowódcę Dowództwa Strategicznego Zjednoczonego Królestwa. Następnie spotkał się z pracownikami służb ratunkowych w sali operacji specjalnych Metropolitan Police w Lambeth, do których należała koordynacja działań związanych z bezpieczną organizacją pogrzebu państwowego królowej. Król i Książę Walii odwiedzili następnie kolejkę do Westminster Hall, aby porozmawiać z jej uczestnikami. Earl i hrabina Wessex spotkali się z tłumami przed Pałacem Buckingham. Gubernatorzy generalni królestw królestwa wspólnotowego wzięli udział w przyjęciu i lunchu w Pałacu Buckingham, którego gospodarzami byli król, królowa małżonka, książę i księżniczka Walii, Earl i hrabina Wessex, księżniczka Anna, książę i księżna Gloucester, książę Kentu i księżniczka Aleksandra. Król przyjął na audiencji także premierów Kanady, Australii, Bahamów, Jamajki i Nowej Zelandii.