Historia Żydów w Kole – historia Żydów w mieście Kole, od najwcześniejszych wzmianek o mieszkańcach miasta wyznania mojżeszowego z 1432 roku do czasów PRL.
Historia Średniowiecze i Rzeczpospolita Obojga Narodów Pierwsza wzmianka o Żydach w Kole pochodzi z 1432 roku, kiedy to Lochman, Żyd kolski procesował się z Janem, synem Mrokoty z Janiszewa. W XV wieku w Kole powstał także kahał. Żydowska gmina w Kole nie jest wymieniona w rejestrze osiedli żydowskich płacących taksę koronacyjną z 1507 roku, brak ten może być jednak wytłumaczony tym, że w rejestrze zapisywano jedynie gminy odpowiedzialne za uiszczenie całej sumy, a kilka ośrodków mogło opłacać ten podatek wspólnie.
W maju 1555 roku wojewoda Marcin Zborowski nadał kolskim Żydom przywilej, zwalniający ich od sądownictwa miejskiego i przypisujący ich sądownictwu wojewodzińskiemu. 22 czerwca 1564 roku król Zygmunt II August wydał dla Żydów pozwolenie na zamieszkiwanie w mieście. Zostali oni również zobowiązani do uiszczania takich samych podatków jak mieszczanie, uzyskali również pozwolenie na prowadzenie działalności handlowej. W 1565 roku kolscy Żydzi posiadali 9 domów oraz 1 budynek pełniący funkcję szkoły. W 1571 roku zawarli również z władzami miasta układ, na mocy którego miasto zobowiązywało się do ochrony ich zamieszkiwania w zamian za opłatę w wysokości 2 grzywien rocznie. Według rejestrów poborowych z 1579 roku Koło zamieszkiwało 46 Żydów. Według rejestrów kolskiej komory celnej kolscy Żydzi trudnili się wówczas głównie handlem skórami i łojem. Według akt miejskich trudnili się również udzielaniem pożyczek, a poza tym także handlem bawełną, woskiem, pieprzem oraz mydłem i suknem.
W 1593 roku uzyskali również prawo do uwalniania z aresztu swoich współwyznawców za poręczeniem wydanym przez starszego gminy żydowskiej.
W 1616 roku istniały w Kole 24 domy żydowskie, w tym 3 będące zastawem. W 1628 roku 30 Żydów trudniło się handlem, 4 było szklarzami, 2 sukiennikami, a 6 było kramarkami. Wizytacja kolskiej parafii katolickiej z 1629 roku wspomina o istnieniu w mieście synagogi. W wizytacjach z tych lat kolscy Żydzi skarżą się również na nękanie ich przez mieszczan częstymi podwodami, mieszczanie natomiast wskazywali, że Żydzi bez zgody władz miejskich przyjmują do miasta obcych swego wyznania i ochraniają ich. Przed potopem szwedzkim do kolskiej gminy żydowskiej miało należeć około 240 osób.
Według lustracji z 1659 roku w Kole istniało tylko 5 zamieszkałych domów żydowskich, działało także 11 żydowskich handlarzy i rzemieślników. Najprawdopodobniej spadek ludności żydowskiej spowodowany był potopem szwedzkim i wrogością Polaków wobec Żydów, których oskarżano o sprzyjanie Szwedom. W 1674 roku w Kole mieszkało już 24 Żydów, co stanowiło około 11,8% populacji.
Wizytacja z 1765 roku wspomina istnienie w mieście synagogi, bożnicy oraz cmentarza żydowskiego położonego „za rzeką”. W mieście mieszkało wówczas 256 Żydów, zajmujących 59 domów. Według historyków żydowskich Żydów mogło mieć jednak ponad 300. Większość kolskich Żydów zajmowało się handlem i rzemiosłem (głównie krawiectwem) Rok 1765 jest przyjęty jako początek funkcjonowania w mieście drewnianej synagogi, usytuowanej przy Nowym Rynku, zwanym również Rynkiem Żydowskim. W 1774 roku istniało 65 żydowskich gospodarstw domowych, z których 58% było zakładami rzemieślniczymi. W XVIII wieku kolscy Żydzi na mocy decyzji starościańskiej posiadali prawo pędzenia wódki.
Z XVIII wieku pochodzą również liczne świadectwa o napaściach na Żydów i sporach między nimi a kolskim mieszczaństwem. W czerwcu 1789 roku starosta Rafał Gurowski zwolnił z urzędu burmistrza miasta za spoliczkowanie starszego gminy żydowskiej.
Okres zaborów thumb|250px|Budynek wielkiej synagogi w Kole|alt=Czarno-biała ilustracja z XIX wieku. Brukowany plac, na placu widoczny ruch ludzi, wozów konnych oraz mężczyzna w białym, rosyjskim mundurze. W tle widać budynek dużej synagogi, po lewej kawałek synagogi mniejszej. thumb|250px|Mała synagoga w Kole, zdjęcie z 1945 roku|alt=Czarno-białe zdjęcie z 1945 roku. Przedstawia kawałek ulicy, a przy niej budynek mniejszej synagogi w Kole. thumb|250px|Stare Miasto w Kole, miejsce zamieszkania większości kolskich Żydów Na przełomie 1793 i 1794 roku w Kole mieszkało 561 Żydów, chociaż wizytacja kanoniczna kolskiej parafii katolickiej z tego samego okresu szacuje liczbę mieszkańców wyznania żydowskiego na 205 osób. Zaniżona liczba może być jednak związana z nieufnością Żydów wobec kościelnych wizytatorów. W mieście miało mieszkać wówczas 436 katolików. W 1808 roku w Kole mieszkało 802 Żydów. Na początku XIX wieku gmina żydowska w mieście dysponowała pochodzącą z poprzedniego wieku, drewniana synagogą.
W 1818 roku w mieście mieszkało już 930 Żydów, a w 1828 roku – 1207. W 1818 burmistrz Jan Hiller przedstawił komisarzowi województwa kaliskiego Plan rewiru dla Żydów w mieście Kole, który miał obejmować część Starego Rynku i pobliskich ulic.
Niemiecki opis Koła z 1839 roku, zamieszczony w publikacji Historisch-geographische Darstellung Alt- und Neu-Polens wspomina o istnieniu w mieście synagogi. Od 1846 roku przewodniczącym bejt dinu i rabinem w Kole był Meir Auerbach, późniejszy naczelny rabin aszkenazyjski w Jerozolimie.
Około 1854 roku kolscy Żydzi postanowili wybudować w mieście nową, murowaną synagogę. Na przełomie czerwca i lipca 1854 roku zawiązał się komitet koordynujący działania związane z budową synagogi. Nową bożnicę oddano do użytku w 1860 roku. Opis statystyczny miasta z maja tego roku wspomina istnienie w mieście dwóch synagog: małej, murowanej i pokrytej dachówką oraz wielkiej, krytej blachą. Ostateczny koszt budowy wyniósł 18 tysięcy rubli. Od czasu wybudowania wielkiej synagogi, poprzednia, mniejsza bożnica pełniła funkcję szkoły oraz koszerni żydowskiej. Niedługo po wybudowaniu nowej synagogi gmina żydowska rozpoczęła działania zmierzające do wybudowania nowego domu bożniczego, w którym miały się znaleźć m.in. mykwa i mieszkania służby, budynek ten wybudowano w połowie lat 60. XIX wieku. W 1860 roku w mieście mieszkało 2478 Żydów.
W XIX wieku Żydzi zajmowali się również działalnością gospodarczą, m.in. w 1867 roku Michał Rauch założył w mieście młyn parowy, a w 1889 roku Kuczyński założył w Nagórnej fabrykę haftu. W 1897 roku liczba kolskich Żydów wyniosła 4013, co stanowiło 42,9% populacji. 52% kolskich Żydów utrzymywało się z handlu, a 23% z pracy w przemyśle i rzemiosła.
Na początku XX wieku w Kole powstały koła organizacji Ceirej Syjon, a w 1916 roku w mieście założono pierwsze struktury Bundu.
Dwudziestolecie międzywojenne thumb|Obwieszczenie o listach kandydatów do zarządu Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Kole w wyborach w 1939 roku W 1918 roku otwarto w mieście Gimnazjum koedukacyjne Żydowskiego Związku Szkolnego. Początkowo było to gimnazjum o profilu matematyczno–przyrodniczym, a od 1925 roku humanistycznym. W 1926 roku w szkole uczyło się 47 uczniów i 39 uczennic. Szkoła nie posiadała praw gimnazjum państwowego.
Według spisu z 1919 roku w Kole istniało 93 przedsiębiorstw żydowskich (w mieście istniały tylko 4 nie-żydowskie). W mieście działały m.in. fabryka maszyn rolniczych, dwie drukarnie, tartaki, młyn oraz fabryka haftu. W 1921 roku w Kole mieszkało 5159 Żydów, którzy stanowili 45% populacji miasta. W okresie dwudziestolecia międzywojennego w mieście działało wiele organizacji i stowarzyszeń żydowskich: m.in. Stowarzyszenie Dobroczynności „Gemiłus Chesed”, Żydowski Związek Kupców, Żydowski Związek w Kole, Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczno-Sportowe „Makabi”, prowadzące m.in. sekcję piłkarską i tenisową, oraz żydowska biblioteka i czytelnia. W mieście działało także żydowskie przedszkole im. Włodzimierza Medema (pod patronatem Bundu, od 1928), Wyznaniowa Szkoła Powszechna „Jabne”, Szkoła Powszechna Żydowska „Et Chaim”.
Kolscy Żydzi posiadali wielokrotnie reprezentację w kolskiej radzie miejskiej, swoje listy w wyborach samorządowych wystawiały m.in.: Poalej Syjon, Żydowska Socjalistyczna Partia Robotnicza, Żydowski Blok Narodowy Zjednoczenia Pracy i Bund. Jednym z najbardziej wpływowych ugrupowań w Kole była partia Poalej Syjon, której przedstawiciele, dr Szulrichter-Gaworowska i Abram Koniński brali udział w wyborach na delegatów na XV Kongres Syjonistyczny w 1927 roku.
W Kole funkcjonowała rada gminy żydowskiej. Do 1932 roku na czele rady stał Josef Schwarz, którego w wyborach we wrześniu 1932 roku zastąpił Mojsze Berkowic. Mojsze Berkowic na przełomie października i listopada tego samego roku został zastąpiony przez Salomona Goldberga, który pozostał na stanowisku do 1934 roku, kiedy to ustanowiono zarząd komisaryczny z rabinem na czele. Działalność rady gminy żydowskiej naznaczona była konfliktami pomiędzy Żydami ortodoksyjnymi a tymi wywodzącymi się z bardziej liberalnych ugrupowań. 20 stycznia 1932 roku Policja przeszukała lokal Poalej Syjon w Kole, w którym znaleziono paczkę ulotek komunistycznych. Pięciu działaczy partii aresztowano i zwolniono tydzień później. W tym samym roku 16-letni Jakub Ariel Reichert założył w Kole oddział organizacji Ha-Noar ha-Cijoni.
W latach 30. XX wieku w mieście dochodziło także do antysemickich ekscesów, jak m.in. wandalizm, wybijanie szyb w domach żydowskich w lutym 1938 roku, bójki członków Stronnictwa Narodowego z Żydami, polanie ubrań sprzedwanych w sklepach żydowskich kwasem solnym czy zamalowywanie szyldów w sklepach żydowskich. Żydzi byli właścicielami 42 sklepów spożywczych, 20 handlujących butami, odzieżą, materiałami krawieckimi, oraz restauracji i hotelu. Większość rzemieślników było krawcami i szewcami. 20 kolskich rodzin żydowskich zajmowało się rolnictwem, w Kole było także trzech żydowskich lekarzy, dentysta, 30 nauczycieli i 10 urzędników.
W okresie dwudziestolecia międzywojennego Koło odwiedzało wielu przedstawicieli społeczności żydowskiej, wśród nich znaleźli się m.in. Janusz Korczak, pisarz Joel Mostawoj, Ida Kamińska i Jack Rechtzeit. Kolscy Żydzi utrzymywali również kontakt z osobami takimi jak Izaak Grünbaum czy Mosze Kol.
Na początku 1939 roku w mieście mieszkało 4560 Żydów. Kolscy Żydzi uczestniczyli w subsydiowaniu Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej. W okresie dwudziestolecia międzywojennego w Kole istniał kibuc prowadzony przez organizację Borochow Jugent, działały także oddziały Ha-Szomer Ha-Cair, Betaru (z siedzibą przy ulicy Grodzkiej) i Międzynarodowej Syjonistycznej Organizacji Kobiet.
II wojna światowa thumb|250px|Płonąca synagoga w Kole, 20 września 1939 roku|alt=Czarno-białe zdjęcie z 1939 roku. Przedstawia płonący budynek synagogi, w oknach widać ogień, z budynku wydobywają się kłęby dymu. thumb|250px|Samochód marki Magirus-Deutz, podobne samochody były używane jako mobilne komory gazowe w obozie zagłady w Chełmnie, samochód odnaleziono w Kole w 1945 roku thumb|250px|Przedmioty osobiste ofiar obozu zagłady w Chełmnie pozostawione w małej synagodze w Kole, 1945|alt=Czarno-białe zdjęcie z 1945 roku. Przedstawia wnętrze małej synagogi, pomiędzy filarami leżą porozrzucane buty należące do ofiar obozu w Chełmnie. Koło zostało zajęte przez Wehrmacht w 18 września 1939 roku. Według wspomnień świadków niedługo po tym – 20 września 1939 roku – okupanci podpalili budynek większej synagogi, oskarżając o to Żydów. Według relacji świadków okupanci wpychali do ognia próbujące ratować budynek kobiety żydowskie, chociaż inni świadkowie wskazywali, że Niemcy brali czynny udział w akcji gaśniczej. Według niektórych relacji, mieli także zburzyć domy mieszkalne zajmowane przez Żydów przy ulicy Garnarskiej oraz w śródmieściu.