Getto w Piaskach – getto dla ludności żydowskiej utworzone przez okupantów niemieckich w Piaskach, istniejące w latach 1940–1943.
Getto powstało pod koniec grudnia 1940 roku. Znajdowało się we wschodniej części miasteczka, po obu stronach ulicy Lubelskiej. Początkowo miało charakter otwarty, jednakże w czerwcu 1941 roku jego granice zostały zamknięte. Wcześniej, gdyż w lutym 1940 roku, władze okupacyjne wybrały Piaski jako miejsce koncentracji niemieckich Żydów wysiedlonych ze Szczecina. Półtora roku później osiedlono tam również niewielką grupę Żydów wypędzonych z Krakowa. Z kolei w marcu 1942 roku, wraz z rozpoczęciem akcji „Reinhardt”, w Piaskach utworzono „getto tranzytowe”, służące jako miejsce tymczasowego osiedlenia zagranicznych Żydów przed wywózką do obozów zagłady. W ciągu dwóch miesięcy do getta dotarło co najmniej pięć transportów, w których znalazło się blisko 5 tys. Żydów z Niemiec oraz Protektoratu Czech i Moraw.
W getcie panowały bardzo trudne warunki bytowe i sanitarne. Panował głód i szerzyły się choroby, w szczególności tyfus. Począwszy od marca 1942 roku, rozpoczęły się deportacje z Piask do obozów zagłady w Bełżcu i Sobiborze. W drugiej połowie 1942 roku Piaski zaczęły pełnić funkcję „getta tranzytowego” także dla Żydów z terenów powiatu lubelskiego.
Getto istniało do listopada 1942 roku, a w formie szczątkowej – do wiosny 1943 roku. Przeszło przezeń około 11 tys. Żydów, spośród których niemal wszyscy zmarli lub zostali zamordowani.
Pierwsze miesiące okupacji W momencie wybuchu II wojny światowej w Piaskach mieszkało 4165 Żydów. Stanowili oni ponad 50 proc. populacji miasteczka.
Piaski zostały po raz pierwszy zajęte przez Niemców jeszcze przed zakończeniem kampanii wrześniowej. Wkroczeniu Wehrmachtu towarzyszyły liczne akty przemocy na tle antysemickim. Żołnierze rabowali żydowskie sklepy, a schwytanych Żydów bili i poniżali. Ortodoksyjnym wyznawcom judaizmu publicznie obcinano brody.
Wkrótce Niemcy opuścili miasto, które w myśl postanowień paktu Ribbentrop-Mołotow miało się znaleźć w sowieckiej strefie okupacyjnej. 29 września do Piask wkroczyła Armia Czerwona, życzliwie powitana przez część ludności polskiej i żydowskiej. Zorganizowano oddział „czerwonej milicji”, w którym służyli zarówno Polacy, jak i Żydzi. Jednakże już po kilku dniach – na mocy zapisów niemiecko-sowieckiego traktatu o granicach i przyjaźni, który na nowo rozgraniczał strefy wpływów obu totalitarnych mocarstw – Sowieci opuścili miasteczko. Niedługo później zostało ono ponownie zajęte przez wojska niemieckie.
Wraz z wojskami sowieckimi uciekła znaczna liczba Żydów. Według niektórych źródeł w okresie przejściowym między odwrotem Armii Czerwonej a wkroczeniem Niemców doszło do pogromu. W odwecie za przypadki kolaboracji z Sowietami miejscowi Polacy mieli wtedy zabić kilku Żydów.
Niemcy wydali wkrótce szereg zarządzeń wymierzonych w ludność żydowską. Ograniczały one m.in. możliwość poruszania się po głównej ulicy Piask, tj. ul. Lubelskiej, a także zakazywały Żydom korzystania ze środków transportu publicznego oraz przebywania w budynkach publicznych. Żydom narzucono ponadto obowiązek noszenia opasek z gwiazdą Dawida. Od pierwszych dni okupacji Niemcy zmuszali Żydów do wykonywania rozmaitych prac przymusowych, m.in. przy uprzątaniu miasta oraz w pobliskich kopalniach torfu.
W lutym 1940 roku w Piaskach osiedlono ponad 800 Żydów niemieckich, których naziści wysiedlili ze Szczecina. Według Encyclopedia of Camps and Ghettos w następnym miesiącu do miasteczka dotarł jeszcze niewielki transport z Żydami wysiedlonymi z Piły. Z kolei w październiku 1941 roku w Piaskach zamieszkało około 100 Żydów, których Niemcy wysiedlili z Krakowa. Portal Wirtualny Sztetl informuje ponadto, że do Piask przesiedlono pewną liczbę Żydów z Lublina.
Wiosną 1940 roku utworzono Judenrat, na którego czele stanął Mendel Polisecki. Rada liczyła sześciu członków, a jej siedziba mieściła się w budynku przy ul. Lubelskiej 46. Sformowano także oddział Żydowskiej Służby Porządkowej (ŻSP). Na jego czele stał Alfred Stapler – niemiecki Żyd ze Szczecina, aczkolwiek większość funkcjonariuszy stanowili w tym okresie Żydzi polscy.
Utworzenie getta Jesienią 1940 roku władze okupacyjne rozpoczęły przygotowania do utworzenia getta. Z domów przy ulicach Gardzienickiej, Bednarskiej, Szewskiej, Księżej, Rybnej, Koziej, Pocztowej, Furmańskiej, Krótkiej i Kościelnej zaczęto usuwać ludność polską, osiedlając w jej miejsce ludność żydowską. Jako datę utworzenia getta Encyclopedia of Camps and Ghettos wskazuje 31 grudnia 1940 roku.
Getto miało początkowo charakter otwarty, co oznacza, że Żydzi mieli możliwość wychodzenia poza jego obręb. Znajdowało się na terenie wschodniej, najstarszej części miasteczka. Jego powierzchnia wynosiła ponad 10 hektarów. Było podzielone na dwie części, które rozgraniczała ul. Lubelska. „Większe getto” rozciągało się na terenie współczesnych dworca autobusowego i osiedla mieszkaniowego (aż do budynku remizy strażackiej). „Mniejsze getto” znajdowało się natomiast po północnej stronie ul. Lubelskiej.
11 czerwca 1941 roku nastąpiło zamknięcie getta. Jego obszar ogrodzono płotem z desek, zwieńczonym drutem kolczastym. Wjazd był możliwy przez trzy bramy, których strzegli niemieccy policjanci oraz funkcjonariusze Żydowskiej Służby Porządkowej. W tym okresie Piaski były jedynym gettem w dystrykcie lubelskim, które miało charakter zamknięty.
Encyclopedia of Camps and Ghettos podaje, że w czerwcu 1941 roku w Piaskach mieszkało 4803 Żydów, w tym 852 wysiedleńców. Z kolei Robert Kuwałek powołując się na zachowane dokumenty Żydowskiej Samopomocy Społecznej (ŻSS), szacuje liczbę mieszkańców getta na 4904 osoby (lipiec 1941). Tylko 496, a więc nieco ponad 10%, stanowili rzemieślnicy, robotnicy oraz różnego rodzaju specjaliści.
W getcie panowały bardzo trudne warunki bytowe i sanitarne. Domy były pozbawione kanalizacji, a w wielu wypadkach także elektryczności. W „większym getcie” jedynym ujęciem wody pitnej była publiczna studnia nieopodal synagogi. W „mniejszym getcie” nie było żadnej studni, stąd jego mieszkańcy musieli udawać się po wodę do „większego getta”, przy czym bramy otwierano tylko co dwie godziny – do czasu rozpoczęcia godziny policyjnej. Panowało dotkliwe przeludnienie; niekiedy w jednej izbie mieszkalnej musiało się pomieścić kilkanaście osób. Część wysiedleńców spoza Piask ulokowano w budynku miejscowej łaźni. Z powodu braku odpowiedniej liczby łóżek wielu Żydów było zmuszonych sypiać na podłogach. Zdarzało się ponadto, że izby mieszkalne były tak przepełnione, iż Żydzi byli zmuszeni spać na zmianę. Panował głód i szerzyły się choroby zakaźne. Od października 1941 roku do stycznia 1942 roku trwała epidemia tyfusu. W niektóre dni z głodu i chorób umierało 20–30 osób. Szacuje się, że epidemie chorób zakaźnych mogły kosztować życie nawet 1,5 tys. mieszkańców getta.
W miarę swych ograniczonych możliwości pomocy wysiedleńcom i najuboższym udzielał Żydowski Komitet Pomocy Ubogim i Uchodźcom, działający pod auspicjami Judenratu. Do jego obowiązków należało m.in. organizowanie opału oraz pomocy sanitarnej, wyszukiwanie kwater dla wysiedleńców, przydzielanie zasiłków, dokarmianie dzieci. W getcie funkcjonowała kuchnia ludowa. Najubożsi Żydzi mogli w niej otrzymać: rano – ersatz-kawę, na obiad – zupę bez tłuszczu, z nadgniłych ziemniaków lub buraków, na kolację – ersatz-kawę i 5 dkg chleba. W budynku miejscowej kostnicy zorganizowano prowizoryczny szpital.
„Getto tranzytowe” Transporty zagraniczne thumb|Stolperstein upamiętniający Marie Oppenheim, niemiecką Żydówkę deportowaną do Piask. Wiesbaden W marcu 1942 roku, wraz z rozpoczęciem akcji „Reinhardt”, niemieckie władze podjęły decyzję o skierowaniu do dystryktu lubelskiego transportów z Żydami z zagranicy. SS w porozumieniu z cywilnymi władzami dystryktu zorganizowała wtedy w Izbicy oraz w Piaskach pierwsze dwa „główne punkty zbiorcze i przeładunkowe” (Hauptunterbringungs- und Umschlagpunkte). W późniejszym okresie polscy historycy określali tego typu ośrodki mianem „gett tranzytowych” lub „gett zbiorczych”. O wyborze Piask na lokalizację „getta tranzytowego” zdecydowało dogodne położenie geograficzne – blisko linii kolejowej, a także fakt, że już w latach 1940–1941 miasteczko było miejscem koncentracji Żydów, których wysiedlono z Niemiec lub z innych regionów okupowanej Polski.
Dla Żydów zagranicznych „getta tranzytowe” miały stanowić wyłącznie tymczasowe miejsce osiedlenia. Rozlokowanie deportowanych w miasteczkach położonych przy liniach kolejowych, w stosunkowo niewielkiej odległości od kluczowych ośrodków zagłady – Bełżca, Sobiboru, Majdanka, pozwalało Niemcom znacznie usprawnić proces eksterminacji. Ułatwiało także grabież żydowskiego mienia. Wreszcie poprzez rozlokowanie zagranicznych Żydów w dystrykcie lubelskim naziści uzyskiwali pożądany efekt propagandowy, uwiarygadniając swe zapewnienia, że celem deportacji jest wyłącznie osiedlenie ludności żydowskiej na nowo zdobytych terenach wschodnich.
Robert Kuwałek – opierając się na treści listu, którego autorami było małżeństwo Żydów szczecińskich, wysiedlonych w 1940 roku – przypuszczał, że pierwszy transport zagraniczny, „z Zachodu i Berlina”, mógł dotrzeć do miasteczka już w ostatnich dniach lutego 1942 roku. Na temat takiego transportu brak jest jednak wzmianek w innych źródłach. Z tego powodu za pierwszy transport zagraniczny, o którym można z całą pewnością powiedzieć, że został skierowany do „getta tranzytowego” w Piaskach, jest uznawany transport z Hesji. Liczył on około tysiąc osób i dotarł do Piask 20 lub 23 marca 1942 roku.
Co najmniej część transportów przeszła najpierw „selekcję” w Lublinie, podczas której pewną liczbę młodych mężczyzn zabrano i osadzono w obozie koncentracyjnym na Majdanku lub w obozie pracy na tzw. Flugplatzu.
+ Transporty z zagranicy, które skierowano do Piask (według ustaleń Roberta Kuwałka) Data transportu Liczba deportowanych Miejsce pochodzenia deportowanychkoniec lutego 19421200Niemcy (Berlin i prawdopodobnie Monachium)20 marca 1942986Niemcy (Bingen am Rhein, Darmstadt, Moguncja, Wormacja)28 marca 1942972Niemcy (Berlin)1 kwietnia 19421000getto Theresienstadt14 kwietnia 1942659 Niemcy (Berlin)23 kwietnia 1942730getto Theresienstadt
Kuwałek nie wykluczał ponadto, że do Piask trafiły kobiety i dzieci z transportu z getta Theresienstadt, który dotarł na Lubelszczyznę 27 kwietnia 1942 roku (mężczyźni z tego transportu trafili do obozu na Majdanku).
Nieco odmienne dane na temat transportów zagranicznych – ich liczebności, dat przybycia oraz miejsc, z których zostały odprawione – podaje natomiast Encyclopedia of Camps and Ghettos.
+ Transporty z zagranicy, które skierowano do Piask (według Encyclopedia of Camps and Ghettos) Data transportu Liczba deportowanych Miejsce pochodzenia deportowanych23 marca 1942ok. 1000Niemcy (Hesja, w tym zwł. Darmstadt i Moguncja)28 marca 1942985Niemcy (Berlin)1 kwietnia 19421000getto Theresienstadt6 kwietnia 1942989 Niemcy (Monachium)25 kwietnia 19421000getto Theresienstadt
Pociągi z zagranicznymi Żydami kończyły bieg na stacji kolejowej w Trawnikach. Stamtąd deportowani musieli przejść pieszo czternastokilometrową trasę do Piask. Zazwyczaj podczas przemarszu byli bici i popędzani przez Niemców oraz ich wschodnich kolaborantów. Prawdopodobnie na stacji w Trawnikach przeprowadzano „selekcje”, podczas których z transportów wyłączano zdolnych do pracy mężczyzn. Byli oni następnie odsyłani do pobliskiego obozu pracy.
Żydów zagranicznych znakowano w sposób odmienny niż Żydów polskich. O ile ci ostatni byli zmuszeni nosić na ramieniu białą opaskę z niebieską gwiazdą Dawida, o tyle przesiedleńcy mieli wszyte w ubrania żółte łaty w kształcie gwiazdy Dawida.
Sytuacja deportowanych