Islamska demokracja – idea, według której w systemie demokratycznym można przestrzegać zasad religii islamskiej. W zależności od kraju, termin islamskiej demokracji jest niejednoznacznie interpretowany przez społeczność muzułmańską, islamskich oraz zachodnioeuropejskich teoretyków polityki; część z nich opowiada się również za sekularyzmem.
Zwolennicy tej idei twierdzą, że islam od samego początku był demokratyczny; w VII wieku o wyborze kalifa decydowała społeczność muzułmańska oraz nawet niewolnicy. Przykładem był istniejący w latach 632-661 . Uważa się, że rozwój demokracji w islamskim świecie został zahamowany przez konflikt sunnitów z szyitami, jednak rodzaj demokracji jest jednak akceptowany przez irańskie środowiska naukowe, w tym przez szyickich ulemów.
Punkt widzenia ze strony sunnizmu Żyjący w VII wieku pierwsi kalifowie nazywani prawowiernymi byli wybierani zgodnie z szurą. Po zakończeniu przypadającego na okres od VIII do XIV wieku złotego wieku islamu, władcy państw muzułmańskich wciąż praktykowali szurę poprzez konsultacje z obywatelami w kwestiach politycznych.
Władza ustawodawcza kalifa, następnie sułtana była ograniczana przez ulemów, którzy zajmowali się orzekaniem kwestii prawnych zgodnych z szariatem w ramach idżmy. Po upowszechnieniu się medres na przełomie XI i XII wieku, ich uczniowie często musieli uzyskiwać idżazę, czyli licencję na wydawanie orzeczeń prawnych.
Bangladeski uczony Chondkar Abdullah Dżahangir w jednym z naukowych wywiadów dotyczących islamu i demokracji, powiedział, że władza w islamie powinna być zdobywana dzięki poparciu społeczeństwa; uznał też, że we własnym państwie można robić wszystko, co nie jest niezgodne z islamem.
Salafizm Salaficcy naukowcy, w tym część saudyjskich szejków, uznają demokrację haram, jednak popierają możliwość wykorzystania jej w islamie w celu dojścia do władzy i głosowania za ustanowieniem szariatu.
Islamska demokracja w teorii Kwestia sekularyzmu Tradycyjna teoria islamu rozróżnia kwestie religii i państwa, jednak podkreśla, że władza polityczna i życie publiczne muszą kierować się wartościami religijnymi. Część islamskich reformistów (m.in. Mahmoud Mohammed Taha i Ali Abd ar-Razik) opowiadali się za państwem świeckim w sensie porządku politycznego, który nie narzuca obywatelom jednoznacznej interpretacji szariatu; inny islamski uczony Abdullahi Ahmed An-Na'im opowiadał się za państwem świeckim opartym na konstytucjonalizmie i przestrzegającym praw człowieka. Z kolei islamiści odrzucają sekularyzm.
Wizje islamskich naukowców Abul A'la Maududi Pakistański islamistyczny pisarz i polityk Abul A'la Maududi, przedstawił koncepcję teodemokracji jako systemu, który opiera się na władzy praktykującej muzułmańskiej społeczności przestrzegającej szariatu.
Al-Farabi Żyjący na przełomie IX i X wieku muzułmański filozof Al-Farabi wydał publikację pod tytułem Al-Madina al-Fadila; sformułował w niej teorię idealnego państwa muzułmańskiego, którą porównał do Państwa Platona. Al-Farabi uważał, że państwo powinno być rządzone przez proroka, uznawał również demokrację za system najbliższy idealnemu państwu.
Muhammad Asad Pakistański politolog pochodzenia austriacko-żydowskiego i konwertyta na islam Muhammad Asad, postrzegał demokrację jako ideę jak najbardziej zgodną z islamem, ponieważ religia ta utrzymuje, że wszyscy ludzie są równi.
Muhammad Iqbal Indyjski teolog muzułmański Muhammad Iqbal uważał, że był demokratyczny, ponieważ zgromadzenia ustawodawcze były wówczas wybierane przez obywateli.
Współczesne teorie Muhammad Muslih i Michaelle Browers wyróżniają trzy główne perspektywy islamskiej demokracji:
rejekcjonistyczna – praktykowana przez Sajjida Kutba i Abula a'la Maududiego; potępiali oni wzorowanie się na zachodnioeuropejskiej demokracji oraz odróżniali ją od islamskiej doktryny szury.
umiarkowana – kładzie nacisk na takie koncepcje, jak maslaha (interes publiczny), adl (sprawiedliwość) i szura (konsultacja). Szura stanowi w demokracji podstawę dla instytucji rządowych, podobnych do występujących w zachodniej demokracji, jednak odzwierciedlających wartości islamskie. Zwolennikami umiarkowanego poglądu byli m.in. Hasan al-Turabi, Raszid al-Ghannuszi i Jusuf al-Karadawi.
liberalna – podkreśla zasady demokracji oparte na pluralizmie i wolności słowa.
Poglądy społeczności muzułmańskiej Według sondaży przeprowadzonych w krajach z większością muzułmańską, wyznawcy islamu przeważnie nie uważali demokracji i zasad islamu za sprzeczne.
Islam i demokracja w praktyce mały|Protest muzułmańskich demokratów w Kairze (2011)
Przeszkody Według Briana Whitkaera, redaktora dziennika The Guardian, głównymi przeszkodami dla demokracji w państwach Bliskiego Wschodu są dziedzictwo imperialne, bogactwo generowane dzięki ropie naftowej, konflikt z Izraelem oraz muzułmańskie organizacje zbrojne.
Islamsko-demokratyczne partie polityczne +PaństwoPartia politycznaLata działania AfganistanStowarzyszenie Muzułmańskieod 1968Islamska Organizacja Afganistanu „Dawah"od 2005 AlgieriaFront Sprawiedliwości i Rozwojuod 1990Islamski Ruch Odrodzeniaod 2011Narodowy Ruch Rozwojuod 2013Ruch na rzecz Narodowych Reformod 1999Towarzystwo Ruchu Pokojuod 2010 BahrajnStowarzyszenie Islamskie Al-Menberod 2002 BangladeszBangladeska Federacja Tarikiod 2005Dżamaat-e Islamiod 1975 BelgiaISLAMod 2012 LibiaPartia Ojczyznyod 2011Partia Sprawiedliwości i Rozwojuod 2012Sojusz Sił Narodowychod 2012 FilipinyIslamski Front Wyzwolenia Morood 1977Lakas–CMDod 1991Zjednoczona Partia Sprawiedliwości Bangsamorood 2014 HolandiaIslamscy Demokraciod 2006 IndonezjaPartia Przebudzenia Narodowegood 1998Partia Mandatu Narodowegood 1998Partia Prosperującej Sprawiedliwościod 2002 IrakGrupa Sprawiedliwości Kurdystanuod 2010Iracka Partia Islamskaod 1960Kurdyjska Unia Islamskaod 1994Muttahidunod 2012Najwyższa Rada Islamska w Irakuod 1982Ruch Ataaod 2017Ruch Eradaaod 2015Zew Islamuod 1968 IranIslamski Front Partycypacyjny Iranu1998-2010Partia Umiarkowania i Rozwojuod 1999 JordaniaIslamska Partia Centrystycznaod 2001Islamski Front Działańod 1992Zamzamod 2016 MalediwyIslamska Demokratyczna Partia2005-2013Malediwska Partia Demokratycznaod 1978Malediwska Partia Ludowaod 2005Partia Republikańskaod 2008Partia Sprawiedliwościod 2005 MalezjaMalezyjska Partia Islamskaod 1951Narodowa Partia Zaufaniaod 2003Zjednoczona Narodowa Organizacja Malajówod 1946 MarokoPartia Sprawiedliwości i Rozwojuod 1967 MauretaniaNarodowy Ruch na rzecz Reform i Rozwojuod 2007 PakistanBeludżyjska Partia Ludowaod 2018Dżamaat-e Islamiod 1941Pakistańska Partia Ludowaod 1967Pakistański Ruch na rzecz Sprawiedliwościod 1996Zgromadzenie Jedności Muzułmanówod 2009 RwandaIdealna Partia Demokratycznaod 1992 SomalilandSomalilandzka Partia Narodowaod 2012 SyriaBracia Muzułmańscy w Syrii1942/1945-1963 Sri LankaKongres Muzułmański Sri Lankiod 1981 TurcjaPartia Sprawiedliwości i Rozwojuod 2001
Wskaźniki demokracji w krajach muzułmańskich Poniżej wymienione są kraje z większością muzułmańską; przedstawiono w niej wyniki przyznane przez Freedom House w ramach raportu Freedom in the World (badanie z 2018) i przez Economist Intelligence Unit w ramach wskaźnika demokracji (badanie z 2019). +PaństwoWynik według wskaźnika demokracjiPozycja według wskaźnika demokracjiTyp ustrojuStatus wolnościTyp rząduReligia i państwo Afganistan0.32167autorytaryzmbrak wolnościpaństwo unitarne, teokracja, szariat, emiratszariat Albania5.8979system hybrydowyczęściowa wolnośćsystem parlamentarnypaństwo świeckie Algieria4.01113system hybrydowybrak wolnościpaństwo unitarne, system parlamentarny, republika konstytucyjnareligia państwowa Arabia Saudyjska1.93159autorytaryzmbrak wolnościmonarchia absolutnaszariat Azerbejdżan2.75146autorytaryzmbrak wolnościsystem prezydenckipaństwo świeckie Bahrajn2.55149autorytaryzmbrak wolnościmonarchia konstytucyjnareligia państwowa Bangladesz5.8880system hybrydowyczęściowa wolnośćrepublika parlamentarnareligia państwowa Bośnia i Hercegowina4.86102system hybrydowyczęściowa wolnośćrepublika parlamentarnapaństwo świeckie Brunei––autorytaryzmbrak wolnościmonarchia absolutnaszariat Burkina Faso4.04112system hybrydowyczęściowa wolnośćsystem semiprezydenckipaństwo świeckie Czad1.61163autorytaryzmbrak wolnościsystem prezydenckipaństwo świeckie Dżibuti2.77144autorytaryzmbrak wolnościsystem semiprezydenckireligia państwowa Egipt3.06137autorytaryzmbrak wolnościunitaryzm, system semiprezydencki, republika konstytucyjnareligia państwowa Gambia4.33107system hybrydowyczęściowa wolnośćsystem prezydenckipaństwo świeckie Gwinea3.14132autorytaryzmczęściowa wolnośćsystem prezydenckipaństwo świeckie Gwinea Bissau2.63148autorytaryzmczęściowa wolnośćsystem semiprezydenckipaństwo świeckie Indonezja6.4864wątpliwa demokracjaczęściowa wolnośćsystem prezydenckipaństwo świeckie Irak3.74118autorytaryzmbrak wolnościrepublika parlamentarnareligia państwowa Iran2.38151autorytaryzmbrak wolnościunitaryzm. teokracja, republika prezydencka, republika konstytucyjnaszariat Jemen1.95158autorytaryzmbrak wolnościwładza tymczasowaszariat Jordania3.93114autorytaryzmczęściowa wolnośćmonarchia konstytucyjnareligia państwowa Katar3.19128autorytaryzmbrak wolnościmonarchia konstytucyjnareligia państwowa Kazachstan2.94139autorytaryzmbrak wolnościsystem prezydenckipaństwo świeckie Kirgistan4.89101system hybrydowyczęściowa wolnośćrepublika parlamentarnapaństwo świeckie Komory3.15131autorytaryzmczęściowa wolnośćsystem prezydencki, republika federalnareligia państwowa Kosowo–––częściowa wolność–państwo świeckie Kuwejt3.93114autorytaryzmczęściowa wolnośćmonarchia konstytucyjnareligia państwowa Liban4.36106system hybrydowyczęściowa wolnośćkonfeskonalna republika parlamentarnapaństwo świeckie Libia2.02156autorytaryzmbrak wolnościwładza tymczasowareligia państwowa Malediwy–––częściowa wolność–religia państwowa Malezja7.1643wątpliwa demokracjaczęściowa wolnośćmonarchia konstytucyjna, demokracja parlamentarnareligia państwowa Mali4.92100system hybrydowyczęściowa wolnośćsystem semiprezydenckipaństwo świeckie Maroko5.1096system hybrydowyczęściowa wolnośćmonarchia konstytucyjnareligia państwowa Mauretania3.92116autorytaryzmbrak wolnościrepublika islamska, system semiprezydenckiszariat Niger3.29127autorytaryzmczęściowa wolnośćsystem semiprezydenckipaństwo świeckie Nigeria4.12109system hybrydowyczęściowa wolnośćfederalizm, system prezydenckipaństwo świeckie, w północnej części państwa szariat Oman3.06137autorytaryzmbrak wolnościmonarchia absolutnareligia państwowa Pakistan4.25108system hybrydowyczęściowa wolnośćfederalizm, republika parlamentarnaszariat Palestyna3.89117autorytaryzmbrak wolnościsystem semiprezydenckireligia państwowa Sahara Zachodnia–––częściowa wolność–religia państwowa Senegal5.8182system hybrydowywolnośćsystem semiprezydenckipaństwo świeckie Sierra Leone4.86102system hybrydowyczęściowa wolnośćsystem prezydenckipaństwo świeckie Somalia–––brak wolnościfederalizm, system semiprezydenckireligia państwowa Somaliland–––częściowa wolność–religia państwowa Sudan2.70147autorytaryzmbrak wolnościfederalizm, system semiprezydenckipaństwo świeckie (de iure), szariat (de facto) Syria1.43164autorytaryzmbrak wolnościsystem semiprezydenckipaństwo świeckie Tadżykistan1.93159autorytaryzmbrak wolnościsystem prezydenckipaństwo świeckie Tunezja6.7253wątpliwa demokracjawolnośćsystem semiprezydenckireligia państwowa Turcja4.09110system hybrydowybrak wolnościsystem prezydenckipaństwo świeckie Turkmenistan1.72162autorytaryzmbrak wolnościsystem prezydencki, system jednopartyjnypaństwo świeckie Uzbekistan2.01157autorytaryzmbrak wolnościsystem prezydenckipaństwo świeckie Wybrzeże Kości Słoniowej4.05111system hybrydowyczęściowa wolnośćsystem prezydenckipaństwo świeckie Zjednoczone Emiraty Arabskie2.76145autorytaryzmbrak wolnościfederalizm, monarchia konstytucyjnareligia państwowa
Zobacz też chrześcijańska demokracja demokracja islam islamizm islamski socjalizm liberalizm nacjonalizm republika islamska socjalizm arabski szura