Język praindoirański (skrót pii) – rekonstruowany prajęzyk będący wspólnym przodkiem języków indoirańskich, należących do indoeuropejskiej rodziny językowej. Był językiem satemowym.

Czasami uważa się, że praindoirański tworzy podgrupę wraz z greckim, ormiańskim i frygijskim, na podstawie wielu uderzających podobieństw w strukturze morfologicznej. Kwestia ta pozostaje jednak nierozstrzygnięta.

Jest on wspólnym przodkiem języków indoaryjskich, irańskich i nuristańskich.

Obszar i okres Współcześnie najbardziej rozpowszechnioną teorią dotyczącą pochodzenia Indoirańczyków jest teoria, wedle której wywodzą się oni bezpośrednio od ludności wschodniego stepu. Od końca III tysiąclecia p.n.e. na południowym Uralu i w Kazachstanie pojawiają się kultury, które wydają się posiadać wszystkie przesłanki tego, czego można by oczekiwać od najwcześniejszych Indoirańczyków. Te warunki wstępne obejmują konia domowego i rydwan, który po raz pierwszy pojawia się w takich miejscach jak Sintaszta na południowym Uralu tuż przed rokiem 2000 p.n.e. Bardziej mobilny sposób życia, widoczny w najwcześniejszych hymnach wedyjskich, jest również widoczny w tym regionie wraz z pierwotną gospodarką hodowlaną.

Kulturą najczęściej kojarzoną z najwcześniejszymi Indoirańczykami jest kultura andronowska, będąca w rzeczywistości ogólnym określeniem różnych kultur usytuowanych na terenach leśno-stepowych, stepowych, a później na północnych rubieżach Azji Środkowej.

Fonetyka

+ Spółgłoski Wargowe Przedniojęzykowe Podniebienne Miękko-podniebienne Gardłowe dziąsłowe/przednio-językowo-dziąsłowe zadziąsłowe pierwsze drugie Zwarte bezdźwięczne dźwięczne przydechowe Szczelinowe bezdźwięczne dźwięczne () () Nosowe Płynne () , Półotwarte

+ Samogłoski Przymknięte , , Otwarte , Dyftongi , , ,

Dwie serie podniebienne Hipotetyzuje się, że język praindoirański zawierał dwie serie spółgłosek zwartych podniebiennych: pierwsza: , , druga: , , Pierwsza kontynuuje kolejno praindoeuropejskie , , , natomiast druga jest efektem palatalizacji spółgłosek miękkopodniebiennych. Nie jest jasne, dlaczego istnieją te dwie serie spółgłosek zwartych; według Aleksandra Łubockiego pierwsza seria musiała być wymawiana z językiem blisko zębów (podniebienno-przedniojęzykowo-dziąsłowa), jako [tś], [dź], [dźh], a gdy zaszła palatalizacja i pojawiła się druga seria, pierwsza seria przesunęła się do przodu, by zachować odrębność.

+ Tabela przedstawiająca rozwój obu serii z praindoirańskiego do zachowanych języków indoirańskich Praindoirański Praindoaryjski Sanskryt Prairański Awestyjski Staroperski Nuristańskie ([ɕ]) ś ([ɕ]) s θ ċ ([ts]) / š ([ɟ]) j ([ɟ]) z d j ([dz]) / z ([ʑʱ]) h ([ɦ]) ([c]) c ([c]) č č č ([ɟ]) j ([ɟ]) ǰ ǰ ǰ / ž ([ʑʱ]) h ([ɦ])

Laryngały Zazwyczaj zakłada się, że w języku praindoeuropejskim występowały trzy do czterech spółgłosek krtaniowych, z których każda mogła wystąpić w pozycji sylabicznej lub niesylabicznej. W języku praindoirańskim, spółgłoski krtaniowe połączyły się jako jeden fonem /*H/. Robert Beekes sugeruje, że niektóre przypadki tego fonemu przetrwały w sanskrycie wedyjskim i w języku awestyjskim (Gathy), o czym świadczą rozziewy zachowane w archaicznych tekstach, które można wyjaśnić znajdowaniem się między samogłoskami niezapisanych zwarć krtaniowych.

Rozwój fonetyczny Najbardziej charakterystyczną zmianą fonologiczną oddzielającą język praindoirański od praindoeuropejskiego jest zlanie się samogłosek przegłosowych , w jedną praindoirańską (ale patrz prawo Brugmanna). Prawo Grassmanna, prawo Bartholomaego i zasada ruki były również kompletne w języku praindoirańskim.

Pie. spółgłoski podniebienne , , przechodzą w , , , natomiast uwargowione spółgłoski miękkopodniebienne , i zostają odwargowione i przechodzą w , i : Pie. Pii. Sanskryt Awestyjski Łacina Polski Znaczenie śatám satəm centum sto(?) sto jā́nu zānu genū zwono kolano himá ziiā̊ hiems zima zima kás ka quis kto, ki, co, cz kto gaus gao bōs gumno bydło gharmá garəma formus garnek, garniec ciepło, upał Pie. spółgłoski płynne , , , przechodzą w praindoirańskie : Pie. Pii. Sanskryt Awestyjski Łacina PolskiZnaczenie śrávas srauua clueō słowo sława vŕ̥kas vəhrka lupus wilk wilk

Pie. sylabiczne spółgłoski nosowe przeszły w : Pie. Pre-pii. Pii. Sanskryt Awestyjski Łacina Polski Znaczenie dáśa dasā decem dziesięć dziesięć gatá gata ventus – przeszły, miniony, nieobecny abhrá aβra imber – deszcz, chmura

Prawo Bartholomaego: spółgłoska przydechowa, po której bezpośrednio następuje spółgłoska bezdźwięczna, staje się dźwięczną spółgłoską zwartą + dźwięczną spółgłoską przydechową. Ponadto, + > : Pie. Pii. Sanskryt Awestyjski Polski Znaczenie sámubdha ubdaēna – tkany vr̥ddʰá vərəzda ~wrzód wyrosły, dojrzały dógdhi *daogdi dąg doić Zasada ruki: przechodzi w gdy poprzedzone spółgłoskami płynnmi (, , , ), samogłoskami przymkniętymi (, ), spółgłoskami miękkopodniebiennymi (, , , , , , , , ) lub sylabicznym gardłowym . Alofon przechodzi w : Pie. Pii. Sanskryt Awestyjski ŁacinaPolski Znaczenie víṣas viša vīrus – trucizna, jad aśiṣam sīšā – – ucz! jóṣati zaošō gustus – lubić, kosztować (coś) kṣáp- xšap- – – ciemność, noc plúṣi *fruši pūlex pchła pchła nīḷá/nīḍá *nižda nīdus gniazdo gniazdo Przed zwarto-wybuchowymi spółgłoskami zębowymi, przechodzi w a przechodzi w . przechodzi w gdy występuje przed przydechową spółgłoską zwarto-wybuchową: Pie. Pre-pii. Pii. Sanskryt Awestyjski Łacina Polski Znaczenie aṣṭá ašta octō osiem osiem dr̥ṣṭá dərəšta – – widoczny mr̥ḷ-/mr̥ḍ- mərəžd- – – przepraszać ūḍhá *užda vector wóz, wozić, wiosło przeniesiony

Druga palatalizacja: , , przechodzi w , , jeżeli poprzedzone samogłoskami rozwartymi , przez pośrednie , , :

Pie. Pre-pii. Pii. Sanskryt Awestyjski ŁacinaPolski Znaczenie -ca -ča -que jesz-cze i jīvás juuō vīvus żywy żywy hánti jaiṇti -fendit gnać zabić Prawo Brugmanna: w otwartej sylabie wzdłuża się do , a następnie przechodzi w : Pie. Pre-pii. Pii. Sanskryt Awestyjski Łacina Polski Znaczenie dātā́ram dātārəm dator – dawcę (biernik lp od dawca) Samogłoski , przechodzą w . Podobnie, , przechodzą w : Pie. Pii. Sanskryt Awestyjski Łacina Polski Znaczenie dádāti dadāiti dat dać dać dant dantan dēns dziąsno (> dziąsło) ząb bhrā́tr̥ brātar frāter brat brat vā́k vāxš vōx – głos

W konkretnych pozycjach laryngały przechodziły w . Zmiana ta poprzedzała drugą palatalizację. Po spółgłosce i przed zbitką spółgłoskową: Pie. Pii. Sanskryt Awestyjski Łacina Polski Znaczenie pitré piθrē patrī – ojcu (celownik od ojciec) Po spółgłosce i na końcu wyrazu: Pie. Pii. Sanskryt Awestyjski Znaczenie ‑mahi ‑maidī/‑maiδi (1 os lm końcówka środkowa) Wszystkie pie. spółgłoski krtaniowe połączyły się w jeden fonem , który mógł być zwarciem krtaniowym: Pie. Pii. Sanskryt Awestyjski Łacina Polski Znaczenie pitā́ ptā pater – ojciec Według prawa Łubockiego, zanikało, gdy po nim następowała dźwięczna spółgłoska zwarta i inna spółgłoska: Pie. Pii. Sanskryt Awestyjski Znaczenie bhájati bažat̰ dzielić, rozdzielać

Pełna ewolucja fonetyczna + Rozwój fonetyczna z pie. do najstarszego poświadczonego języka indoaryjskiego i irańskiego Pie. Sans. wed. Awest. Pie. Sans. wed. Awest. > p p „ojciec” pitā́ „ojciec” pitar- „ojciec” > b b „silny” bálam „siła” – > bh b „brat” bhrā́tār- „brat” brātar- „brat” > t t „ty” tuvám „ty” tvəm „ty” > d d „drewno” dā́ru „drewno” dāru- „drewno” > dh d „ziarno” dhānā́- „ziarno” dāna- „ziarno” > ś s „dziesięć” dáśa „dziesięć” dasa „dziesięć” > j z „kolano” jā́nu „kolano” zānu- „kolano” > h z „zimno” himá- „zimno, mróz” zəmaka- „śnieżyca” > k ~ c x ~ č „krwawy” krūrá- „krwawy” xrūra- „krwawy” „uciekaj” – tačat̰ „uciekaj” > g ~ j g ~ ǰ „siła” ójas- „siła” aoǰah „siła” „silny” ugrá- „silny” ugra- „silny” > gh ~ h g ~ ǰ „długi” dīrghá- „długi” darəga- „długi” „najdłuższy” – draǰišta- „najdłuższy” > k ~ c k ~ č „kto” káḥ „kto” kō „kto” „i” ca „i” ́ča „i” > g ~ j g ~ ǰ „krowa” gav- „krowa” gau- „krowa” „żywy” jīvá- „żywy” staropers. ǰīva- „żyjący” > gh ~ h g ~ ǰ „bicie” (pl.) ghnánti „bicie” (pl.) – „uderza” hánti „uderza” ǰainti „uderza” > s s ~ h „siedem” saptá „siedem” hapta „siedem” „jest” ásti „jest” asti „jest” > y y „uzda” yugam „uzda” yuga- „uzda” > v v „wozi, jedzie” váhati „wozi” vazaiti „podróżuje” > m m „matka” mātár- „matka” mātar- „matka” > n n „nas” nas „nas” nō „nas” > l ~ r r „rusza” carati „rusza” caraiti „rusza” > r r „brat” bhrā́tār- „brat” brātar- „brat > a a „nie-” a- „nie-” a- „nie-” > a a „sto” śatám „sto” satəm „sto” > r̥ ərər „wilk” vŕ̥ka- „wilk” vəhrka- „wilk” > r̥ ərər „serce” hŕ̥d- „serce” zərəd- „serce” > i i „opuszcza” riṇákti „opuszcza” irinaxti „uwalnia” > a a „dziesięć” dáśa „dziesięć” dasa „dziesięć” > ā ā „mężczyzna” nā „mężczyzna” nā „mężczyzna” > a a „powozi” ájati „powozi” azaiti „powozi” > ā ā „matka” mātā́ „matka” mātar- „matka” > a ~ ā a ~ ā „ząb, kołek” jā́mbha- „ząb, kieł” – „kolano” jānu „kolano” zānu- „kolano” > ā ā „ziarno” dhānā́- „ziarno” dāna- „ziarno” > u u „jarzmo” yugám „jarzmo” yuga- „jarzmo” > ū ū „mysz” mū́ṣ- „mysz” pers. mūs „mysz” > ∅ ∅ „jest” ásti „jest” asti „jest” > ∅ ∅ „niedźwiedź” ŕ̥kṣa- „niedźwiedź” arəša- „niedźwiedź” > ∅ ∅ „oko” ákṣi „oko” aši „oko” > ∅ ∅ „jądro” – ərəzi- „jądro”

Morfologia Rzeczowniki odmieniało się przez trzy liczby: pojedynczą, podwójną, mnogą, przez osiem przypadków: wołacz, mianownik, biernik, narzędnik, celownik, pochodnik, dopełniacz i miejscownik. Rzeczowniki mogły mieć rodzaj męski, żeński lub nijaki. Wołacz, mianownik i biernik były zawsze jednolicie reprezentowane w liczbie podwójnej i wszystkich liczbach rodzaju nijakiego. Rodzaj męski i żeński był związany z płcią opisanego np. zwierzęcia.

Przymiotniki odmieniane były jak rzeczowniki (poza tematami -nt i -s), przez trzy rodzaje, oraz były stopniowane przez stopień równy, wyższy i najwyższy.

Czasowniki posiadały trzy osoby, trzy liczby, czas przeszły i teraźniejszy, tryb oznajmujący, nakazujący, rozkazujący, życzący, łączący.

Zapożyczenia W słownictwie praindoirańskim znajdują się słowa, dla których nie da się opracować wiarygodnej etymologii praindoeuropejskiej i nie posiadają odpowiedników w innych językach indoeuropejskich. W związku z czym uznaje się, że już do języka praindoirańskiego przechodziły słowa z języków nieindoeuropejskich w III i wczesnym II tysiącleciu p.n.e.

Jednym ze źródeł zapożyczeń jest język rozwiniętej, zurbanizowanej kultury archeologicznej Baktryjsko-Margiańskiej; niektóre z nich to:

Zwierzęta: , , Rolnictwo i hodowla: , , Gospodarka wodna: , Budownictwo: , , Ubranie: , Części ciała: , , Religia: , , Mitologia:

Do języka praindoirańskiego zostały zapożyczone też słowa z języków ugrofińskich, np. indoirańskie słowa na ‘marihuanę, konopie’: pii. z praural. , pii. z praugrof. , pii. z prafińskoperm. *kančá.

Istniały też zapożyczenia w drugą stronę, np. wczesne pii. > praugrof. , sa. : .

Owca i konie w języku praindoirańskim

Przypisy

Bibliografia

Praindoirański * I