Wtyk amerykański (Leptoglossus occidentalis) – gatunek pluskwiaka z rodziny wtykowatych. Pochodzi z terenów Ameryki Północnej na zachód od Gór Skalistych. Obecnie gatunek kosmopolityczny stwierdzony na wszystkich kontynentach oprócz Antarktydy.
Opis Średnia długość imago wynosi 15-20 mm. Samce nieznacznie mniejsze od samic. Ubarwienie głównie brązowoczerwone lub brązowożółte. Głowa wydłużona pomiędzy czułkami, brązowa lub czarna, z trzema jaśniejszymi, podłużnymi smugami. Dwie z nich są żółtawe i biegną po bokach głowy, natomiast trzecia, czerwona, ciągnie się po jej środku. Czułki długie i cienkie. Pierwszy człon łukowato wygięty do przodu, z wierzchu czarny, wyraźnie porośnięty małymi szczecinkami. Reszta czułków brązowa lub jasnobrązowa, choć czasem czwarty człon może być czarny. Przedplecze z przodu wąskie i jaśniejsze z delikatnym czarnym plamkowaniem, a z tyłu szerokie o ciemniejszym ubarwieniu i zaokrąglonych bokach. Tarczka trójkątna, ciemna o jasnym bokach, środku i szczycie. Pokrywy brązowożółte. Przy zakrywce najczęściej występuje charakterystyczny wzorek nieco przypominający skrzywioną literę ,,H''. Sama zakrywka ciemnobrązowa. Connexivum dwubarwne, czarne z białymi lub żółtawymi plamkami. Odwłok od strony wierzchniej żółtoczarny, od strony brzusznej żółtoczerwony. Uda na każdej parze odnóży brązowe; uda trzeciej pary zgrubiałe, zaopatrzone w rząd małych kolców po obu stronach. Golenie pierwszej i drugiej pary żółte, z brązowawymi obrączkami na szczycie i u nasady, oraz z ciemniejszą obrączką nieco powyżej środka. Golenie trzeciej pary płatowato zgrubiałe z białobrązowym wzorkiem. Stopy brązowe.Nimfa pomarańczowa lub jasnobrązowa.
Biologia i ekologia mały|216x216px|Jaja Aktywny od wczesnej wiosny do późnej jesieni. Zarówno nimfy, jak i imagines żerują na drzewach iglastych, szczególnie na sosnach (Pinus), wysysając soki z ich szyszek. W Ameryce Północnej stwierdzony również na daglezji zielonej (Pseudotsuga menziesii) oraz świerku białym (Picea glauca), a na południu Europy wyjątkowo na owocach pistacji właściwej (Pistacia vera)Wolfgang Rabitsch, Ernst Heiss, Leptoglossus occidentalis Heidemann, 1910, eine amerikanische Adventivart auch in Österreich aufgefunden (Heteroptera: Coreidae), Berichte des Naturwissenschaftlichen-Medizinischen Vereins Innsbruck 92, s. 131-135, 2005.Franςois Dusoulier, Roland Lupoli, Henri-Pierre Aberlenc, Jean-Claude Streito, The eastern invasion of Leptoglossus occidentalis (Coreidae) in France, 2007, L’Entomologiste 63 (6), s. 303-308, 2007.. Samica składa jaja wiosną, w małych grupkach na igłach lub liściach rośliny żywicielskiej. Potrafi złożyć do ok. 80 jaj. Występuje jedno pokolenie w sezonie, choć w Meksyku notuje się nawet trzy. Nimfy wykluwają się po 10-14 dniach. Do przeobrażenia dochodzi najczęściej w sierpniu. Jesienią dojrzałe owady zlatują do miast i innych siedlisk ludzkich, szukając tam ciepłych miejsc do przezimowania, na przykład w mieszkaniach. Poza tym, wtyki szukają schronienia przed zimnem także pod korą drzew oraz w gniazdach ptaków i gryzoniWayne K. Gall, Further Eastern Range Extension and Host Records for Leptoglossus Occidentalis (Heteroptera: Coreidae): Well-Documented Dispersal of a Household Nuisance, The Great Lakes Entomologist 25 (3), 1992.. Samce potrafią wydzielać ze swoich ciał feromony przyciągające inne osobniki do odnalezionej wcześniej kryjówki, w celu wspólnego zimowaniaSuzie E. Blatt, John H. Borden, Evidence for a male-produced aggregation pheromone in the western conifer seed bug, Leptoglossus occidentalis Heidemann (Hemiptera: Coreidae), The Canadian Entomologist 128 (4), s. 777-778, 1996.. lewo|mały|180x180px|Białe jaja muchówki z podrodziny Phasiinae (najprawdopodobniej Trichopoda pennipes) na głowie wtyka amerykańskiego (Leptoglossus occidentalis) Jak wiele innych pluskwiaków różnoskrzydłych, w chwili zagrożenia wydziela odstraszające feromony o charakterystycznym, brzydkim zapachu.
W Ameryce Północnej znanymi parazytoidami jaj są błonkówki z gatunków Gryon pennsylvanicum, Ooencyrtus johnsoni i Anastatus pearsalli. W Europie na jajach wtyków stwierdzono pasożytowanie larw Anastatus bifasciatus, Ooencyrtus pityocampae, Ooencyrtus telenomicida oraz Ooencyrtus obscurus. Ponadto, na nimfach i imagines składają jaja rączycowate z gatunku Trichopoda pennipes. Po wykluciu larwy muchówki wchodzą do środka organizmu żywiciela, gdzie zjadają go od środka aż do czasu przepoczwarzenia. Wtedy opuszczają ciało pluskwiaka, jednocześnie go przy tym uśmiercając.
Występowanie Pierwotnie, gatunek wykazywany był jedynie z zachodniej części Ameryki Północnej. Od lat 60. XX wieku zaczęto obserwować ekspansję pluskwiaka w kierunku wschodnimJ. E. McPherson, R. J. Packauskas, S. J. Taylor, M. F. O'Brien, Eastern range extension of Leptoglossus occidentalis with a key to Leptoglossus species of America North of Mexico (Heteroptera: Coreidae), The Great Lakes Entomologist 23 (2), s. 99-104, 1990.. Obecnie jest już rozpowszechniony w północnowschodniej części kontynentu, od stanu Maryland w USA, aż po prowincję Nowej Szkocji w Kanadzie. Obecny także w Gwatemali oraz Kostaryce.
W Ameryce Południowej odnaleziony w Argentynie i Chile w 2017 roku, później notowany z Urugwaju i Paragwaju. W Brazylii od 2020 roku, zakres występowania na tę chwilę ogranicza się do południowowschodniej części krajuTorsten van der Heyden, Eduardo I. Faúndez, First records of Leptoglossus occidentalis Heidemann, 1910 (Hemiptera: Heteroptera: Coreidae) in Brazil and South Africa, Boletín del Museo Nacional de Historia Natural del Paraguay 24 (1), s. 28-30, 2020.
Pierwsze doniesienia o wtyku amerykańskim w Europie pochodzą z północnych Włoch z 1999 roku. Spekuluje się, że zwierzę dotarło tam wraz z transportem choinek, sadzonek lub materiałów budowlanychSteven J. Taylor, Giuseppe Tescari, Mauro Villa, A Nearctic pest of Pinaceae accidentally introduced into Europe: Leptoglossus occidentalis (Heteroptera: Coreidae) in northern Italy, Entomological News 112 (1), s. 101-103, 2001.. W kolejnych latach pluskwiak szybko rozprzestrzeniał się na całym kontynencie. Poniższa tabela przedstawia chronologię ekspansji L. occidentalis w EuropieP. V. Petrakis, First record of Leptoglossus occidentalis (Heteroptera: Coreidae) in Greece, Entomologica Hellenica 20, s. 83-93, 2011.Nico Schneider, Découverte de Leptoglossus occidentalis Heidemann, 1910 et redécouverte de Lygaeus equestris (L., 1758) au Luxembourg (Insecta, Hemiptera, Heteroptera), Bulletin de la Société des Naturalistes Luxembourgeois 111, s. 115-116, 2010..
Rok Państwo 1999 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2014 2015 2017 2018 2019 2020 W Polsce po raz pierwszy stwierdzony we Wrocławiu oraz Miechowie. Obecnie rozpowszechniony na terenie całego kraju. Stwierdzony we wszystkich 16 województwach.
W Afryce obecny od 2013 roku, kiedy to odnaleziony został na północy Tunezji. Kolejne informacje pochodzą z północy Maroka oraz Algierii. Pierwsze stwierdzenie z Afryki Subsaharyjskiej pochodzi z RPA z 2020 roku. Od tamtej pory regularnie obserwowany tam jedynie w Prowincji Przylądkowej Zachodniej.
W Azji Wschodniej zawleczony do Japonii, Korei Południowej oraz Chin. Pojedyncze obserwacje także z Tajwanu. W Azji Zachodniej wykazany z Gruzji, Armenii, azjatyckiej części Turcji, Cypru, Libanu, Syrii i Palestyny. Stwierdzony również z Kazachstanu i Uzbekistanu.
Obecność wtyka amerykańskiego w Australii nie została jeszcze oficjalnie potwierdzona. Mimo to, na serwisie iNaturalist zamieszczona została obserwacja jednego martwego osobnika odnalezionego w okolicach Sydney na początku 2024 roku. Owad przybył tam wraz z transportem drewna ze Stanów Zjednoczonych.
Wtyk amerykański a działalność człowieka Za globalne rozprzestrzenienie się wtyka amerykańskiego w dużej mierze odpowiada transport drewna z drzew iglastych oraz ich sadzonek.
Uznawany za szkodnika hodowli iglaków. Wysysając soki z szyszek powoduje ich obumieranie, co wiąże się z pogorszeniem jakości upraw ważnych komercyjnie gatunków drzew takich jak sosny, jodły, świerki czy daglezjeIwona Adamska, Magdalena Dzięgielewska, Can the western conifer seed bug Leptoglossus occidentalis (Heidemann, 1910) threaten coniferous forests in Poland?, Ecological Questions 32 (1), s. 1-13, 2021.
Niegroźne dla ludzi. Kłujka nie jest używana w celach obronnych, a jedynie do pobierania pokarmu roślinnego.
Przypisy
Kategoria:Wtykowate Kategoria:Pluskwiaki Ameryki Północnej Kategoria:Pluskwiaki Ameryki Południowej Kategoria:Pluskwiaki Europy Kategoria:Pluskwiaki Afryki Kategoria:Pluskwiaki Azji Kategoria:Inwazyjne gatunki owadów Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1910 roku