thumb|Menady tańczące wokół ksoanonu Dionizosa (przerys z czary attyckiej) thumb|200px|Okładzina ksoanonu wykonana z blachy brązowej (VII w. p.n.e.) Ksoanon (stgr. ξόανον xóanon, lm ξόανα xóana) – najstarszy typ starogreckiego posągu kultowego wyciosany z drewna i dekorowany szatamiSłownik kultury antycznej. Grecja – Rzym (red. L. Winniczuk)..
Cechy i rola kultowa Prymitywnie wykonany z drewna (w postaci słupa lub deski) wizerunek bóstwa, przystrajany był szatami bądź skórami, rzadziej zbroją. Wyodrębnioną i osobno opracowaną głowę ozdabiano twarzową maską ludzką z terakoty, a później z kamieniaGuy Rachet: Słownik cywilizacji greckiej.Encyklopedia sztuki starożytnej.. Zaliczane do wczesnoarchaicznych przykładów rzeźby greckiej, najwcześniejsze ksoanony były zapewne z grubsza obrobionymi klocami drewnianymi mającymi przedstawiać ziemską postać bóstwa, które później ozdobnie obijano blachą; z biegiem czasu (od VIII w. p.n.e.) nabrały one cech rzeźby przedstawiającej. Utrwalony, charakterystyczny typ przedstawienia wyobrażał postać ludzką o złączonych nogach i rękach przywartych do tułowia, odziewaną w ściśle przylegającą szatę. Ten typ najpewniej reprezentowały też najstarsze (niezachowane) wersje posągów Hery z Samos i Artemidy EfeskiejKrystyna Zwolińska, Zasław Malicki: Mały słownik sztuk plastycznych.. Do pojęcia tego nie odnosiło się kryterium okazałości i wielkości, gdyż określano tak zarówno małe, lekkie statuetki z drewna, jak i duże figuryDer Kleine Pauly. Lexikon der Antike. T. 5. München: Deutscher Taschenbuchverlag, 1979, kol. 1435, ..
Utożsamiany (podobnie jak betyl) z samym bóstwem, ksoanon był rytualnie karmiony, myty i ubierany; niekiedy wierzono w jego cudowną epifanię i oddawano mu tym większą cześć (jak np. ksoanonowi Ateny Polias, który miał spaść z niebios). Do najbardziej znanych również należał pochodzący z VII w. p.n.e., wotywny ksoanon Afrodyty z Delos.
Przez Greków uważane za wynalazek mitycznego Dedala i długo otaczane czcią, ksoanony znane są dziś jedynie ze źródeł pisanych. Pauzaniasz w swych Wędrówkach po Helladzie (II, 69-70) wymienia ich kilkadziesiąt. O niektórych wspomina też Klemens Aleksandryjski (Zachęta Greków 46,3).
Na przestrzeni VII i na początku VI wieku p.n.e. zastępowano je akrolitami jako doskonalszym typem sakralnego wyobrażenia bóstwa, w których elementami nie drewnianymi były także dłonie i stopy. Wiadomo jednak, że w niektórych świątyniach jeszcze w V w. p.n.e. oddawano cześć drewnianym idolomDavid Sacks: Encyklopedia świata starożytnych Greków. Warszawa: Książka i Wiedza, 2001, s. 357, ..
Zobacz też sfyrelaton idol palladion
Uwagi
Przypisy
Bibliografia Guy Rachet: Słownik cywilizacji greckiej. Wyd. 2. Katowice: „Książnica”, 2006, s. 209, Słownik kultury antycznej. Grecja – Rzym (pod red. L. Winniczuk). Wyd. 5. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1988, s. 249, Encyklopedia sztuki starożytnej. Europa – Azja – Afryka – Ameryka. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe / Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 346, Krystyna Zwolińska, Zasław Malicki: Mały słownik sztuk plastycznych. Wyd. 4. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1993, s. 151, .
Kategoria:Rzeźba starożytnej Grecji Kategoria:Sztuka Kategoria:Religia starożytnej Grecji Kategoria:Techniki rzeźbiarskie