Pleszówka ciemnogłowa (Myioborus miniatus) – gatunek małego ptaka z rodziny lasówek (Parulidae). Występuje w górskich lasach Ameryki Północnej i Południowej, od północnego Meksyku po Boliwię, Wenezuelę, Brazylię i Gujanę. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia Po raz pierwszy gatunek opisał William Swainson w 1827. Jako miejsce pochodzenia holotypu wskazał woods of Valadolid; jest to dawna nazwa miasta Morelia (Michoacán). Autor nadał nowemu gatunkowi nazwę Setophaga miniata. Obecnie (2025) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny umieszcza pleszówkę ciemnogłową w rodzaju Myioborus.
Podgatunki Większość autorytetów uznaje 12 podgatunków pleszówki ciemnogłowej. Ich przedstawiciele różnią się głównie ubarwieniem spodu ciała oraz zasięgiem białego pola na ogonie.
pleszówka ciemnogłowa, M. m. miniatus (Swainson, 1827) M. m. molochinus Wetmore, 1942 pleszówka meksykańska, M. m. intermedius (Hartlaub, 1852) M. m. hellmayri Van Rossem, 1936 pleszówka różana, M. m. connectens Dickey & Van Rossem, 1928 M. m. comptus Wetmore, 1944 pleszówka kostarykańska, M. m. aurantiacus (Baird, 1865) M. m. ballux Wetmore & Phelps, 1944 M. m. sanctaemartae Zimmer, 1949 M. m. pallidiventris (Chapman, 1899) M. m. subsimilis Zimmer, 1949 pleszówka żółtobrzucha, M. m. verticalis (d'Orbigny & Lafresnaye, 1837)
Ponieważ przedstawicieli środkowoamerykańskich podgatunków cechuje słabe zróżnicowanie genetyczne, przynajmniej w mtDNA, ich odrębność może być kwestionowana. Są jednak osobnymi jednostkami ewolucyjnymi. Zmienność w zasięgu bieli na ogonie wydaje się wynikać z doboru różnicującego oraz – jak pokazały eksperymenty terenowe w Kostaryce – mieć związek z efektywnością żerowania (płoszenie i ściganie zdobyczy). Część podgatunków z Ameryki Centralnej ma jednak niejasny status; reprezentantów M. m. comptus (północna i środkowa Kostaryka) i M. m. aurantiacus (południowa Kostaryka, zachodnia Panama) bardzo trudno odróżnić na podstawie ubarwienia spodu ciała i ogona oraz sekwencji mtDNA i niełatwo uzasadnić ich rozdzielanie. Duża część zmienności w ubarwieniu spodu ciała i wzorze na ogonie w populacji z Ameryki Południowej ma charakter klinowy. Być może konieczne będzie połączenie kilku podgatunków, o ile ich odrębności nie potwierdzą wyniki badań genetycznych.
Filogeneza Pleszówka białoskrzydła (M. pictus) stanowi klad bazalny rodzaju Myioborus, który obejmuje 12 gatunków. W grupie siostrzanej wobec M. pictus kladem bazalnym jest pleszówka ciemnogłowa. Pozycję pleszówki ciemnogłowej w rodzaju Myioborus przedstawiono na poniższym kladogramie, który stanowi uproszczony wycinek drzewa filogenetycznego dla kilku rodzin uzyskanego przez Barkera i innych (2015):
Pérez-Emán i inni (2005) uzyskali odmienne wyniki, jednak pozycja pleszówki białoskrzydłej i ciemnogłowej była taka sama, podobnie jak u Jetza i innych (2012). Przy rekonstrukcji filogenezy rodzaju Myioborus różnymi metodami otrzymano zbliżone wyniki. Prawdopodobnie kolonizacja zachodziła w kierunku południowym przez obszary górskie krainy neotropikalnej. Przedstawiciele wszystkich 10 gatunków z grupy siostrzanej wobec M. miniatus występują na terenach wysokogórskich. Pleszówki ciemnogłowe zamieszkują niżej położone partie gór. W wielu miejscach wraz ze wzrostem wysokości zastępowane są przez wysokogórskie gatunki, jednak co najmniej do 2022 nie odnotowano przypadków hybrydyzacji między nimi.
Linie rozwojowe M. pictus i pozostałych 11 przedstawicieli rodzaju rozdzieliły się, zależnie od źródła, około 3,41 mln lat temu lub 5,4 mln lat temu; linia rozwojowa M. miniatus od linii pozostałych 10 gatunków oddzieliła się odpowiednio 2,66 mln lub 4,14 mln lat temu.
Pérez-Emán i inni (2005) podczas badań filogenetycznych nad całym rodzajem Myioborus ustalili również wzajemne pokrewieństwo między 6 podgatunkami M. miniatus. 5 z nich stanowiło grupę siostrzaną wobec podgatunku nominatywnego. Pérez-Emán i inni (2010) przeprowadzili analizę filogenetyczną dla 10 z 12 podgatunków (bez M. m. sanctaemartae i M. m. pallidiventris). Tu również M. m. miniatus okazał się kladem bazalnym. Wśród pozostałych 9 podgatunków wyodrębniono dwie grupy siostrzane. Pierwszą jest klad M. m. subsimilis+(M. m. ballux+M. m. verticalis). Drugą tworzy klad M. m. molochinus+M. m. intermedius i siostrzany wobec niego klad obejmujący podgatunki M. m. hellmayri, M. m. connectens, M. m. comptus i M. m. aurantiacus, lecz o nieustalonym pokrewieństwie.
Pokrewieństwa w obrębie tej grupy nie udało się ustalić, mimo że populację M. m. hellmayri i M. m. connectens od populacji M. m. comptus i M. m. aurantiacus oddzielają nizinne tereny Nikaragui. Sugeruje to ekspansję na nowe terytoria w późnym plejstocenie, kiedy lasy podobne do dzisiejszych lasów górskich występowały na mniejszych wysokościach.
Morfologia Długość ciała wynosi około 13–13,5 cm. Średnia masa ciała u osobników z Kostaryki: samce – 9,6 ± 0,5 g (n = 63), samice – 9,3 ± 0,6 g (n = 57). Wymiary szczegółowe dla przedstawicieli poszczególnych podgatunków zamieszczono w poniższej tabeli. Odnoszą się niemal wyłącznie do okazów muzealnych; jedynie wymiary dla M. m. comptus zebrano podczas prac terenowych w Monteverde. +Wymiary szczegółowe (mm)PodgatunekPłećnDł. skrzydłaDł. ogonaM. m. miniatussamce3364,3 ± 2,566,1 ± 2,3samice2061,6 ± 2,564,2 ± 2,3M. m. molochinussamce365,3 ± 0,661,0 ± 1,7samice161,061,0M. m. intermediussamce1262,5 ± 1,461,0 ± 1,7samice759,6 ± 1,357,7 ± 2,0M. m. hellmayrisamce1262,5 ± 1,463,9 ± 2,7samice961,2 ± 1,060,9 ± 1,6M. m. connectenssamce862,9 ± 3,861,3 ± 2,5samice858,8 ± 2,458,1 ± 2,0M. m. comptussamce8061,5 ± 1,657,3 ± 1,2samice8157,3 ± 1,554,8 ± 1,9M. m. aurantiacussamce964,6 ± 2,159,0 ± 2,4samice661,5 ± 2,055,8 ± 1,8M. m. sanctaemartaesamce461,8 ± 1,059,3 ± 2,6samice255,0 ± 0,054,5 ± 0,7M. m. balluxsamce3263,6 ± 2,557,5 ± 3,2samice3560,6 ± 2,155,7 ± 2,9M. m. pallidiventrissamce762,4 ± 2,158,7 ± 2,0samice659,7 ± 1,458,3 ± 2,1M. m. subsimilissamce762,0 ± 1,959,4 ± 2,1samice259,5 ± 3,556,5 ± 3,5M. m. verticalissamce3564,1 ± 2,158,1 ± 3,1samice2160,5 ± 2,055,3 ± 2,8
Wierzch ciała oraz gardło są łupkowoszare; jedynie u pleszówek ciemnogłowych szary obszar sięga aż po gardło. Niewielka kasztanowa plama na ciemieniu często jest niewidoczna. U pleszówki ciemnogłowej występuje znacząca zmienność geograficzna oraz między przedstawicielami różnych podgatunków. Szczególnie widoczna jest w ubarwieniu spodu ciała oraz wielkości białego pola na ogonie. Pierś i brzuch są cynobrowe u osobników z północnego i środkowego Meksyku, pomarańczowoczerwone, pomarańczowe lub żółtopomarańczowe – w Ameryce Centralnej, a żółte – w Ameryce Południowej. Zmienność w zasięgu bieli na ogonie jest znacząca. Najmniejszy cechuje osobniki z południowego Meksyku i północnej Ameryki Centralnej. Im dalej zarówno na północ, jak i na południe, tym jest większy, a największy – u przedstawicieli M. m. verticalis w środkowej Boliwii.
Zasięg występowania Pleszówki ciemnogłowe występują w górskich lasach Ameryki Północnej i Południowej. Na północy obszar ich występowania sięga północnego Meksyku (północno-zachodni stan Chihuahua w Sierra Madre Zachodniej oraz Monterrey w Sierra Madre Wschodniej). Dalej na południe ciągnie się przez Amerykę Centralną (Gwatemala, Honduras, Salwador, północna Nikaragua, Kostaryka i Panama) oraz północną Amerykę Południową (Wenezuela, Kolumbia, Ekwador, Peru). Południowa granica obszaru występowania przebiega przez południowo-środkową Boliwię (departament Chuquisaca), tepui południowej Wenezueli oraz przyległe obszary północnej Brazylii i zachodniej Gujany. Niewielka populacja – prawdopodobnie lęgowa, wędrowna – zamieszkuje odizolowany obszar w Sierra del Carmen, w stanie Coahuila w północno-wschodnim Meksyku.
Pleszówki ciemnogłowe w zależności od podgatunku zamieszkują:
pleszówka ciemnogłowa, M. m. miniatus – zachodni Meksyk (południowy stan Sonora, południowo-zachodni Chihuahua po Guerrero, Oaxaca i zachodni Chiapas) M. m. molochinus – wschodni Meksyk (Sierra de los Tuxtlas w południowo-wschodnim stanie Veracruz) pleszówka meksykańska, M. m. intermedius – południowy Meksyk (skrajnie wschodnia część stanu Oaxaca, północny i wschodni Chiapas), wschodnia Gwatemala M. m. hellmayri – południowa Gwatemala po południowo-zachodni Salwador pleszówka różana, M. m. connectens – Salwador, Honduras, środkowo-północna Nikaragua M. m. comptus – zachodnia i środkowa Kostaryka (Kordyliera Środkowa i Guanacaste) pleszówka kostarykańska, M. m. aurantiacus – wschodnia Kostaryka (Cordillera de Talamanca), zachodnia Panama M. m. ballux – południowo-wschodnia Panama (Darién, Kolumbia (oprócz Sierra Nevada de Santa Marta), zachodnia Wenezuela, północno-zachodni Ekwador M. m. sanctaemartae – północna Kolumbia (Sierra Nevada de Santa Marta) M. m. pallidiventris – góry wzdłuż wybrzeża północnej Wenezueli (Falcón po Monagas) M. m. subsimilis – zachodnie Andy od południowo-zachodniego Ekwadoru (El Oro) po północno-zachodnie Peru (Piura) pleszówka żółtobrzucha, M. m. verticalis – wschodnie Andy od południowego Ekwadoru (Loja) po Boliwię (Cochabamba), do tego południowa Wenezuela, północna Gujana, północna Brazylia (Roraima).
Ekologia i zachowanie Pleszówki ciemnogłowe pospolicie występują w lasach górskich i podgórskich na średnich wysokościach nad poziomem morza. W Meksyku i północnej Ameryce Centralnej najchętniej zamieszkują lasy wiecznie zielone, w tym z domieszką sosen, na wysokości 1000–3000 m n.p.m.; niekiedy zimą przemieszczają się niżej. W Kostaryce i Panamie są pospolite w podmokłych wyżynnych lasach, na ich obrzeżach i w przerzedzeniach w miejscu powalonych drzew; odnotowywane na 750–2150 m n.p.m. W Andach występują w wilgotnych górskich lasach między 700 a 2500 m n.p.m., gdzie są pospolite i dobrze znoszą niepokojenie ze strony ludzi. W Wenezueli zamieszkują obszary górskie na północ od Orinoko na 700–3000 m n.p.m. oraz tepui południowej Wenezueli na 600–1800 m n.p.m.
Pleszówki ciemnogłowe żywią się głównie owadami, szczególnie pluskwiakami równoskrzydłymi (Homoptera), muchówkami (Diptera) i motylami (Lepidoptera). Czasem zjadają również inne bezkręgowce oraz ich larwy, a także ciałka odżywcze wytwarzane przez cekropki (Cecropia).
Lęgi mały|Osobnik młodociany Obszerne informacje o rozrodzie pozyskano w dwóch populacjach występujących na szerokości 10°N: Monteverde w Kostaryce (M. m. comptus) i Park Narodowy Yacambú, Wenezuela (podgatunek M. m. ballux). Brak informacji o wielkości zniesienia oraz okresie inkubacji w najbardziej wysuniętych na północ i południe częściach obszaru występowania.
Na szerokości 10°N zarówno w Kostaryce (podgatunek M. m. comptus), jak i Wenezueli (M. m. ballux) pleszówki ciemnogłowe mają wyraźnie określony okres lęgowy. Zakładanie gniazd trwa od końca marca do końca czerwca, z największym nasileniem na przełomie kwietnia i maja. Ograniczone informacje z północno-wschodniego Meksyku oraz doniesienia o gniazdowaniu w południowo-zachodnim USA sugerują, że w północnej części zasięgu pleszówki ciemnogłowe gniazdują głównie w maju i czerwcu. Ograniczone informacje z obszarów równikowych wskazują na dłuższy okres lęgowy. W okolicy Cali w Kolumbii (3,5°N) odnotowywano lęgi od końca grudnia do lipca. We wschodnim Ekwadorze (1°S) należąca do tego samego rodzaju pleszówka okularowa (M. melanocephalus) gniazduje od maja do grudnia, a tamtejsze pleszówki ciemnogłowe mogą mieć zbliżony okres lęgowy. W boliwijskiej populacji z szerokości 18°S obserwowano budowę gniazda w połowie października, a dwa gniazda z pisklętami znaleziono na początku listopada i w połowie grudnia.