thumb|Wiec niemiecko-amerykańskiego Bundu w Madison Square Garden, luty 1939. Aktywność krajowych pełnomocników Trzeciej Rzeszy była bezpośrednią przyczyną przyjęcia FARA w USA rok wcześniej

Ustawa o agentach zagranicznych (także: ustawa o obcych agentach) – regulacja prawna nakładająca obowiązek rejestracji oraz jawnego ujawniania działalności na osoby fizyczne i prawne uznane za agentów zagranicznych, czyli reprezentujące interesy państw obcych lub finansowane z zagranicy. Przyjęta po raz pierwszy w 1938 w Stanach Zjednoczonych jako (FARA), w XXI wieku przyjęła dwie odmienne postaci: model transparentności demokratycznej (FARA, australijska , brytyjski Foreign Influence Registration Scheme, projektowana dyrektywa unijna) oraz model represyjny stosowany w Rosji, Gruzji i na Węgrzech.

Pierwsza wersja opiera się na ujawnianiu sponsora oraz obowiązku dołączania informacji o nim do publikowanych materiałów i nie zakazuje samej działalności. Druga wersja, rozwinięta w Rosji po 2012, używa tej samej retoryki, ale zastępuje obowiązek informacyjny piętnowaniem i wyłączaniem oznaczonych podmiotów z życia publicznego. Ta druga wersja jest najbardziej znana, przywoływana jako przykład ograniczania swobód obywatelskich i utrudniania działania organizacji pozarządowych w państwach niedemokratycznych.

Polska Polska nie ma odpowiednika FARA. Wskaźniki przejrzystości lobbingu są niskie. Raport Frank Bold z 2023 dokumentuje brak skutecznych zasad zgłaszania kontaktów lobbingowych w Sejmie i wskazuje, że Polska wypada poniżej średniej OECD w tym obszarze.

Najbliższym polskim odpowiednikiem retoryki agentów zagranicznych była ustawa z kwietnia 2023 powołująca Państwową Komisję do spraw badania wpływów rosyjskich („lex Tusk”). Komisja miała charakter retrospektywnego organu lustracyjnego, a nie systemu rejestracji, co skrytykowało 23 sędziów Trybunału Konstytucyjnego w stanie spoczynku, określając ustawę jako „inspirowaną bezprawiem państw totalitarnych”. Po sprzeciwie Komisji Europejskiej i Departamentu Stanu USA sankcję zakazu pełnienia funkcji publicznych uchylono w czerwcu 2023, a rząd Donalda Tuska zakończył jej działalność, powołując pozaustawowy zespół analityczny pod kierownictwem szefa Służby Kontrwywiadu Wojskowego.

Wcześniej propozycje w tym zakresie przedstawiał np. Ruch Narodowy w roku 2017 oraz Solidarna Polska w roku 2020.

Na świecie

Australia przyjęto 29 czerwca 2018 w odpowiedzi na operacje wpływu Komunistycznej Partii Chin. Ustawa wymaga rejestracji „działalności podlegającej zgłoszeniu” prowadzonej w imieniu zagranicznego mocodawcy, w tym lobbingu parlamentarnego, kampanii komunikacyjnych i wypłat finansowych.

Chiny Chińska Republika Ludowa reguluje obecność zagranicznych podmiotów na własnym terytorium, a nie działalność chińskich podmiotów za granicą. z 28 kwietnia 2016, obowiązująca od 1 stycznia 2017, wymaga od zagranicznych organizacji pozarządowych zarejestrowania biura w chińskim Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego i znalezienia chińskiej „jednostki nadzorującej”. Ustawa zakazuje działalności mogącej „zagrażać jedności narodowej, bezpieczeństwu i jedności etnicznej Chin” oraz działalności politycznej i religijnej. W 2017, pierwszym roku obowiązywania, zarejestrowano 305 przedstawicielstw 259 organizacji, a 224 organizacje zgłosiły 487 działań tymczasowych. Eksperci ONZ do spraw praw człowieka apelowali w 2016 o wycofanie projektu, wskazując na zbyt szeroką definicję i naruszenie wolności zrzeszania się.

Gruzja thumb|Protesty w Tbilisi przeciwko gruzińskiej „ustawie rosyjskiej”, 28 kwietnia 2024 14 maja 2024 parlament Gruzji przyjął ustawę „O przejrzystości obcego wpływu”, po tygodniach masowych protestów. Prezydent Salome Zurabiszwili zawetowała ją 18 maja, weto odrzucono 28 maja. Ustawa zobowiązuje organizacje pozarządowe i media otrzymujące ponad 20% finansowania z zagranicy do rejestracji jako „organizacje reprezentujące interesy obcego mocodawcy”. W listopadzie 2024 Parlament Europejski stwierdził, że Gruzja przestała być państwem kandydującym de facto, a Komisja Europejska zawiesiła rozmowy akcesyjne. Rządząca partia Gruzińskie Marzenie kontynuowała w 2024 i 2025 nowelizacje zbliżające ustawę do rosyjskiej wersji z 2022.

Izrael została uchwalona przez Kneset 11 lipca 2016 z inicjatywy ówczesnej minister sprawiedliwości Ajelet Szaked. Nakłada na organizacje pozarządowe, których ponad 50% finansowania pochodzi z zagranicznych podmiotów państwowych, obowiązek ujawniania tego źródła w publikacjach, sprawozdaniach i kontaktach z urzędnikami publicznymi. Zwolennicy w czasie debaty parlamentarnej powoływali się na FARA jako pierwowzór. Krytycy wskazywali, że ustawa obejmuje wyłącznie finansowanie ze źródeł rządowych (typowe dla organizacji praw człowieka finansowanych z funduszy unijnych), a nie prywatnych darowizn (typowe dla organizacji prawicowych i osadniczych), co czyni jej zakres faktycznie selektywnym.

Rosja Federalna ustawa nr 121-FZ z 20 lipca 2012 przyjęta po protestach na placu Błotnym (Bołotnym) wprowadziła pojęcie „organizacji pełniącej funkcję agenta zagranicznego”. Kreml powoływał się publicznie na FARA, lecz rosyjski przepis nie zawiera kluczowego dla amerykańskiego pierwowzoru elementu „zlecenia lub kierownictwa” zagranicznego mocodawcy. Wystarczające jest finansowanie z zagranicy łącznie ze swobodnie definiowaną „działalnością polityczną”. W 2015 uchwalono powiązaną ustawę o „niepożądanych” organizacjach. Ustawę kolejno rozszerzano: w 2017 na media, w 2019 na osoby fizyczne, w 2022 na „osoby pod wpływem zagranicznym” bez wymogu jakichkolwiek przepływów finansowych. Liczba podmiotów na liście wzrosła z około 336 na początku 2022 do ponad 700 pod koniec 2023.

Nowelizacje z 2023 pozbawiły osoby uznane za agentów prawa kandydowania w wyborach, zasiadania w komisjach wyborczych, wpłacania pieniędzy partiom oraz wykonywania szeregu funkcji publicznych. Sankcje obejmują też podmioty trzecie „pomagające” agentom zagranicznym. Status jest piętnujący. Rosyjski termin „obcy agent” (иностранный агент) ma silne konotacje szpiegowskie z czasów zimnej wojny. W jednym z orzeczeń Europejski Trybunał Praw Człowieka uznał rosyjską ustawę za sprzeczną z Europejską konwencją praw człowieka.

Do organizacji uznanych za agentów zagranicznych w Rosji należą Dożd´, Fundacja Walki z Korupcją, Meduza, , Radio Wolna Europa, Stowarzyszenie Memoriał, Bellingcat, The Insider oraz Transparency International. Wśród osób fizycznych znaleźli się m.in. dziennikarz Wiktor Szenderowicz, członkini Pussy Riot Nadieżda Tołokonnikowa i rzeczniczka Fundacji Walki z Korupcją Kira Jarmysz.

Słowacja Koalicja Roberta Ficy przedstawiła w 2024 projekt „ustawy lex NGO” wzorowanej retorycznie na FARA. Pod presją UE i Rady Europy projekt zmieniono. Wersja przyjęta w kwietniu 2025 i podpisana w maju 2025 zrezygnowała z etykiety „organizacji finansowanej z zagranicy” na rzecz reklasyfikacji organizacji prowadzących dyskurs publiczny jako lobbystów objętych obowiązkami sprawozdawczymi.

Stany Zjednoczone Foreign Agents Registration Act uchwalono 8 czerwca 1938 w odpowiedzi na działalność krajowych pełnomocników III Rzeszy, w tym amerykańskiej agencji PR pracującej dla niemieckiego rządu i prowadzącej propagandę dla nazistowskiego Bundu Niemiecko-Amerykańskiego. Ustawa nie zakazuje finansowanego z zagranicy lobbingu ani działalności informacyjnej. Wymaga rejestracji w Departamencie Sprawiedliwości, składania półrocznych sprawozdań z umów, wynagrodzeń i wpłat politycznych, oraz dołączania widocznej formuły do każdego materiału informacyjnego: „This material is distributed by [agent] on behalf of [foreign principal]”.

Egzekwowanie FARA przez większą część XX wieku było marginalne. Przełom nastąpił w 2017, kiedy śledztwo Roberta Muellera doprowadziło do skazania menedżera kampanii Donalda Trumpa Paula Manaforta za niezgłoszony lobbing na rzecz partii Wiktora Janukowycza. Liczba zarejestrowanych agentów po 2017 znacząco wzrosła. W październiku 2023 prokurator federalny postawił senatorowi Robertowi Menendezowi zarzuty z FARA za działanie na rzecz Egiptu. W lipcu 2024 senator został skazany i wkrótce zrezygnował z mandatu.

Unia Europejska Wiceprzewodnicząca Komisji Europejskiej Věra Jourová ogłosiła 12 grudnia 2023 „pakiet w obronie demokracji” (Defence of Democracy Package). Jego kluczowym elementem jest projekt dyrektywy o przejrzystości reprezentacji interesów państw trzecich. Dokument przewiduje zharmonizowany unijny rejestr osób i organizacji prowadzących lobbing na rzecz państw spoza UE. Projekt został skrytykowany przez Civil Society Europe, ECNL i Transparency International EU jako grożący „europejskim FARA” odbieranym przez społeczeństwo obywatelskie jako rosyjski model piętnowania. Po wyborach europejskich 2024 negocjacje przeniesiono do nowej kadencji parlamentu.

Węgry Ustawa „Lex NGO” z 2017 wprowadzała próg 7,2 mln HUF finansowania zagranicznego i obowiązek oznaczania „organizacji finansowanej z zagranicy”. Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w wyroku z 18 czerwca 2020 (sprawa C-78/18) uznał ją za sprzeczną ze swobodą przepływu kapitału i wolnością zrzeszania się. W grudniu 2023 węgierski parlament przyjął ustawę LXXXVIII ustanawiającą (Szuverenitásvédelmi Hivatal). Organ ten ma uprawnienia dochodzeniowe wobec organizacji pozarządowych, partii opozycyjnych i mediów oskarżanych o „służenie obcym interesom”. Komisja Europejska wszczęła w lutym 2024 postępowanie naruszeniowe, a w październiku 2024 skierowała sprawę do TSUE.

Wielka Brytania Foreign Influence Registration Scheme (FIRS) uruchomiono 1 lipca 2025 na podstawie . Obowiązek rejestracji obejmuje osoby fizyczne i prawne w Wielkiej Brytanii, które zawarły porozumienie z państwem obcym o prowadzeniu działalności na jego rzecz. Wpis do rejestru służy ujawnieniu i nie czyni działalności nielegalną. Niezgłoszenie stanowi przestępstwo.

Schemat działa na dwóch poziomach. Pierwszy obejmuje porozumienia z dowolnym państwem obcym dotyczące lobbingu i komunikacji politycznej kierowanej do parlamentarzystów i kandydatów w wyborach (termin zgłoszenia 28 dni). Drugi obejmuje wszelką działalność na zlecenie Rosji lub Iranu, łącznie z ich służbami wywiadowczymi i siłami zbrojnymi (termin 10 dni i przed rozpoczęciem działalności). Wyłączeniami objęto m.in. wydawców prasy, adwokatów, dyplomatów i porozumienia z rządem brytyjskim.

Zobacz też

Przypisy

Kategoria:Prawo prasowe Kategoria:Lobbing Kategoria:Stosunki międzynarodowe Kategoria:Bezpieczeństwo narodowe Kategoria:Organizacje uznane w Rosji za agentów zagranicy Kategoria:Prawo w Rosji Kategoria:Łamanie praw człowieka