Mikrusek malutki (Microcebus berthae) – gatunek ssaka naczelnego z rodziny lemurkowatych. Najmniejszy z dzisiejszych naczelnych, głowa i tułów długości 9–9,5 cm, ogon 13–14 cm, masa 31 g. Gęste krótkie futro, cynamonowe bądź ochrowożółte grzbietowo i jaśniejsze brzusznie. Żyje w gąszczu suchych lasów zachodniego Madagaskaru, ma bardzo ograniczony i ciągle malejący zasięg występowania. Żywi się pokarmem roślinnym i bezkręgowcami, praktykuje promiskuityzm. Jest krytycznie zagrożony wyginięciem, a jego siedlisko jest cały czas niszczone.
Genetyka W genomie zwierzęcia obserwowano dużą zmienność mikrosatelitarną. Poziom heterozygotyczności wynosi między 0,42 a 0,92, ogólnie 0,67. Poszczególne osobniki w populacji nie są ze sobą blisko spokrewnione.
Budowa ciała Schwitzer i inni podają następujące wymiary zwierzęcia: głowa i tułów mierzą od 9 do 9,5 cm, ogon jest dłuższy, osiągając 13–14 cm, a masa ciała wynosi 31 g. Louis i inni podają długość ciała 92,0 ± 0,65 cm i masę 30,6 ± 0,57 g. Występują istotne sezonowe wahania masy ciała. Samce i samice różnią się rozmiarami. Przez większą część roku to samice są cięższe od samców, które jednak ważą więcej od płci homozygotycznych w okresie rozrodu. W każdym razie wymiary te czynią mikruska malutkiego najmniejszym z mikrusków (dla przykładu pospolity mikrusek myszaty osiąga długość głowy i tułowia 12–14 cm, ogona 13–14,5 cm i waży 60 g). Jest prawdopodobnie w ogóle najmniejszym z naczelnych.
Ciało mikruska malutkiego porasta gęste futro, które jednak nie jest długie. Głowa jest jaśniejsza od tułowia. Jasna matowobiała plama leży między oczami, podkreślonymi ciemniejszymi znaczeniami, ciemię jest jasnobrązowe, podobnie jak krótkie uszy. Grzbietowa strona ciała zabarwiona jest na cynamonowo i ochrowożółto. Pośrodkowo biegnie ciemniejsza smuga rozpoczynająca się między ramionami, zmierzająca w kierunku ogona i sięgająca jego czubka. Jaśniejsza jest brzuszna strona ciała. Spotyka się tam barwę żółtobrązową do bladej szarości. Ogon jest znowu jasnobrązowy. Porosłe futrem części rąk i stóp są matowobeżowe.
Systematyka Okaz tego gatunku napotkano w Kirindy już w 1992, jednakże początkowo (dwa lata później) uznano go za należący do mikruska karłowatego, niewielki i rudawy. Nowy gatunek mikruska na tej podstawie opisali dopiero w 2000 Rasoloarison, Goodman i Ganzhorn. Jako miejsce typowe podali oni Madagaskar, prowincję Toliara, las Kirindy/CFPF, 60 km na północny wschód od Morondava. Podali współrzędne .
Podgatunków nie wyróżnia się.
Tryb życia Zwierzę wiedzie samotny nadrzewny tryb życia. Aktywność zachowuje nocą. Wtedy też żerują na zajmowanym przez siebie areale, w przypadku samca obejmującym 4,9 ha, u samicy zaś tylko 2,5 ha. Zagęszczenie wynosi od 30 do 100 zwierząt na km². W lesie Ambadira jest większe niż w Kirindy. W centralnym Menabe wynosi 80 mikrusków na km². Areały różnych osobników zachodzą na siebie. Przy tym areał samicy zachodzi na tereny przynajmniej ośmiu samców, ale tylko jednej – dwóch innych samic. Mikruski malutkie przemierzają w nocy duże odległości, dwa razy większe od większych mikrusków myszatych. Samiec przemierza nocą 4,47 km, podczas gdy samica 3,19 km.
W dzień odpoczywają, wybierając w tym celu gąszcz niewielkich gałązek porosłych bogato liśćmi, niekiedy też korzystają z dziupli drzew, opuszczonych gniazd mikrusów czy nawet zrolowanej kory. Sypiają na wysokości od 2,5 do 12 m. Sen zabiera im połowę doby. Zazwyczaj z dnia na dzień zmieniają miejscu snu, podobnie jak mikrusek sambirański. Wybór miejsc spoczynku wpływa zapewne na fakt, że śpią same. Niektóre inne mikruski, jak mikrusek myszaty, mogą sypiać razem, wybierają jednak inne schronienia. Gąszcz gałęzi nie pozwala na wspólne sypianie licznych mikrusków, co wystawiłoby je na ryzyko ze strony drapieżników. Mogą jednak co drugi dzień spać z innymi, poszczególne osobniki różnią się tu między sobą. Za dziennego spoczynku mikruski malutkie mogą zapadać w torpor, co pozwala im zaoszczędzać energię. Nie mają natomiast w zwyczaju zapadać w torpor sezonowy, spotykany u niektórych innych gatunków mikruska. Odkryto pewne różnice pomiędzy samcami i samicami. Te ostatnie dłużej sypiają w tym samym miejscu. Samce natomiast rozlokowują swe schronienia na szerszym obszarze. W otoczeniu innych przedstawicieli swego gatunku spędza mikrusek malutki 15% czasu, na zachowania społeczne przypada od 7 do 8%, najczęściej kontaktuje się z osobnikami płci przeciwnej. Obserwowano zachowania agonistyczne, jak pościgi, chwytanie, gryzienie.
Cykl życiowy Podejrzewa się, że mikrusek malutki rozmnaża się promiskuitycznie. Wskazuje na to wielkość jąder, pozostawianie w drogach rodnych samic czopów nasiennych (sperm plug) i dymorfizm płciowy w wielkości. Samica z młodym to jedyny rodzaj grupy spotykany w przypadku tego gatunku. Długość pokolenia 5,6 roku. W zbadanej populacji z Kirindy było 2 razy więcej samców niż samic, mimo że żadne dane nie wskazują na większą umieralność samic. Mikrusek malutki należy do mikrusków najpóźniej zaczynających sezon godowy, wraz z mikruskami kasztanowatym, rdzawym i karłowatym, a w przeciwieństwie choćby do bongolaweńskiego. Później rosły jądra samców, jak i później obserwowano samice w rui. We wrześniu część samców miała jądra duże, a część małe. Wyłącznie duże jądra obserwowano w październiku i listopadzie. Październikowe jądra zwiększyły swoją wielkość nawet 5 razy, przy czym rozmiar jąder przewyższa wartość oczekiwaną oszacowaną na podstawie krzywej regresji dla madagaskarskich naczelnych. Samicy w rui nie uświadczono przed listopadem. Podejrzewa się, że późniejsze przystępowanie do rozrodu może stanowić adaptację do niewielkich rozmiarów ciała. Wynika to z ograniczonej ilości energii możliwej do poświęcenia reprodukcji. Jednak może to też stanowić efekt wspólnego pochodzenia. W efekcie sezonowość rozrodu jest u tego gatunku silnie wyrażona. Samice pozostają w miejscu narodzin, samce rozpraszają się.
Rozmieszczenie geograficzne Jak wszystkie gatunki lemurkowatych, mikrusek malutki jest endemitem Madagaskaru. Ma niewielki zasięg występowania, w 2013 mówiono o poniżej 5000 km², w 2020 już o poniżej 810 km². Zajmowany obszar wedle szacunków Markolfa i innych z 2019 wynosi między 13 920 a 34 800 ha. Ogranicza się on do niewielkiego obszaru na środkowym zachodnim wybrzeżu Madagaskaru w obrębie regionu Menabe, na południe od rzeki Tsiribihina. Obejmował on między innymi las Kirindy, gdzie go pierwszy raz znaleziono, jednak w 2019 mikruski malutkie prawdopodobnie w nim wymarły.
Zwierzę zamieszkuje na wysokościach do 150 m nad poziomem morza.
Ekologia Siedliskiem mikruska malutkiego są suche lasy liściaste.
To najbardziej wyspecjalizowany pokarmowo z mikrusków. Żywi się on pokarmem roślinnym, jak owoce i żywice, ale i zwierzęcym, jak wydzieliny owadów, co jest istotne zwłaszcza w trakcie pory suchej, kiedy brakuje pożywienia. Właśnie wydzieliny owadów, zwłaszcza pluskwiaków równoskrzydłych, w szczególności żyjącej na lianach Flatida coccinea, zdają się najważniejszym elementem diety tego naczelnego. Zjada też muchówki, modliszki, termity, chrząszcze. Sporadycznie konsumował jaszczurki (gekonowate, kameleonowate), aż do swych własnych rozmiarów. Pokarm roślinny stanowi niewielki dodatek diety. W szczególności konsumuje on kwiaty lub owoce trzech gatunków. W kale znaleziono pozostałości Strychnus, Rothmannia tropophylla, Grewia. Występuje niewielkie zróżnicowanie pokarmu zależnie od pory roku. Na żywieniu się spędzał wedle badań z różnych stanowisk z Kirindy od 27 do 43%.
Sympatrycznie występuje z nim mikrusek myszaty, filogenetycznie dość daleki. Gatunki te jednak unikają się wzajemnie, zajmując różne tereny, jednakże w konkurencji górą jest mikrusek myszaty. Zajmuje on też szerszą niszę i żywi się większą ofiarą, inną niż mikrusek malutki. Sympatrycznie z nim żyją też mikrus ogoniasty i lemurek średni.
Zagrożenia i ochrona Gatunek krytycznie zagrożony wyginięciem. Jeszcze poprzednio IUCN uznawała go za gatunek zagrożony (ocena w 2008 i 2014), a IUCN/SSC Lemur Red-Listing Workshop za wrażliwy. Zmiana pojawiła się w 2020.
Główne zagrożenia dla gatunku o niewielkim i ciągle zmniejszającym się zasięgu to niszczenie lasów poprzez wyręb i system żarowy rolnictwa, gdzie niszczone lasy zastępują uprawy kukurydzy i orzeszków ziemnych, ale też pozyskiwanie węgla. Zagrożeń tych nie objęto pełną kontrolą. Na początku XXI wieku w przeciągu dekady populacja zmalała o więcej niż 30%, w 2005 szacowano ją na około 8000 osobników dorosłych. Jednakże jego liczebność nadal spada. W 2019 liczba osobników jednej z monitorowanych subpopulacji z lasu Kirindy spadła do zera. Las w Menabe prawdopodobnie przestanie istnieć w ciągu dekady. W ciągu następnych 10–17 lat szacuje się spadek liczebności o 80%, różnice w zakresie wynikają z różnego oszacowania długości pokolenia, a chodzi o okres trzech pokoleń.
Mikrusek malutki zasiedla tereny objęte ochroną, jak las Kirindy oraz . Kiedyś występował w rezerwacie Analabe, gdzie został wytępiony. W środowisku zniszczonym przez człowieka radzi sobie znacznie gorzej. Zasiedla jedynie 40–50% transektów na terenie jego występowania. Gatunek figuruje w Załączniku I CITES. Nie jest trzymany w niewoli. Podejmuje się co prawda działania w kierunku ochrony gatunku, ale nie spotykają się one ze wsparciem rządu. Pomimo objęcia formalną ochroną, las będący siedliskiem gatunku nadal jest niszczony, a od objęcia ochroną ubyło go już 30%. Sytuację pogorszyła pandemia COVID-19, odcinając dopływ pieniędzy z turystyki i uniemożliwiając badaczom kontakt z niszczonym lasem. Obecnie NGO podejmują kolejne działania ochrony gatunku, który uznano za flagowy.
Przypisy 3. Madame Bethe's Mouse Lemur w:
Nazwy polskie za:
Kategoria:Lemurkowate Kategoria:Ssaki Madagaskaru Kategoria:Fauna endemiczna Madagaskaru Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 2000 roku