Stanisław Sapiński (ur. 9 lutego 1889 w Sporyszu, zm. 14 grudniaData za nekrologiem, potwierdza ją także wpis K.L. Konińskiego w Uwagach (s. 166). Niektóre źródła, w tym Polski Słownik Biograficzny, podają datę 15 grudnia. 1941 w Krakowie) – polski duchowny katolicki i pierwszy polski duszpasterz akademicki. Inicjator budowy Katolickiego Domu Akademików w Krakowie, twórca Związku Promienistego. Z zamiłowania literat, ogłosił drukiem kilka tomów poezji inspirowanych romantyzmem i Młodą Polską oraz kilka opowiadań o tematyce religijnej, moralnej i patriotycznej.
Życiorys Młodość Urodził się w rodzinie Franciszka i Anny z domu Michalec, właścicieli dużego gospodarstwa rolnego. Uczęszczał do szkoły ludowej w Sporyszu i kontynuował naukę w gimnazjum w Wadowicach. Był zdolnym uczniem: w lutym 1908 roku otrzymał stypendium Wydziału Krajowego, a w czerwcu tego samego roku z odznaczeniem zdał egzamin dojrzałości.
Podjął studia teologiczne na Uniwersytecie Jagiellońskim (1909–1912). Pełnił funkcję sekretarza Koła Filozoficznego (1911). Święcenia kapłańskie przyjął 20 czerwca 1912 roku i został skierowany do pracy duszpasterskiej w parafii św. Katarzyny w Nowym Targu, gdzie pracował przez rok. Dał się poznać jako osoba skromna, uczynna i bardzo pracowita. Proboszcz, ksiądz Michał Wawrzynowski, w opinii wystawionej swojemu wikariuszowi zwracał uwagę na jego umiejętność katechizowania młodzieży. Postrzegał także ks. Sapińskiego jako osobę powszechnie szanowaną i lubianą.
Od 24 sierpnia 1913 do 19 sierpnia 1917 roku Sapiński posługiwał w parafii św. Macieja w Andrychowie, gdzie proboszczem był ks. Wawrzyniec Solak. Latem 1914 roku odbył pielgrzymkę do Ziemi Świętej. Aktywnie angażował się w pracę z młodzieżą, co zaowocowało wydaną w 1917 roku broszurą Doświadczenia poczynione w dotychczasowej religijno-oświatowej pracy w Stowarzyszeniu Młodzieży Męskiej opartem na statucie dyecezyalnym (na podstawie referatu wygłoszonego 5 lipca w Krakowie). Ponadto wspierał budowę ochronki i kierował Kółkiem Oświatowym w stowarzyszeniu katolickich pracownic Oświata i Praca.
Z tego okresu pochodzą także pierwsze utwory literackie ks. Sapińskiego, między innymi opowiadania Jasiek-ksiądz (marzec 1917, na łamach „Młodzieży Polskiej”) czy Kulawa Hanka (lipiec 1917, na łamach „Kobiety Polskiej”). W 1918 ukazał się drukiem jego debiut książkowy – rozwinięte i przeredagowane opowiadanie Jasiek-ksiądz. Postać tytułowego Jaśka była wzorowana na mieszkańcu Bolęciny Janie Pasternaku (1892–1916), który po tym, jak uległ wypadkowi, zbudował w rodzinnej wsi kapliczkę i był przez miejscowych nazywany księdzem. W twórczości Sapińskiego pojawiają się także inne odwołania do mieszkańców parafii andrychowskiej.
Studia doktoranckie mały|Portret ks. Skargi – kaznodziei, któremu ks. Sapiński poświęcił rozprawę doktorską mały|Książkowe wydanie dysertacji W 1917 roku ks. Sapiński został skierowany do krakowskiej parafii Najświętszego Salwatora na Zwierzyńcu. W grudniu objął stanowisko redaktora naczelnego miesięcznika „Polski Siew. W obronie prawdy”, którego wydawcą był ks. Ludwik Kasprzyk. Funkcję tę pełnił aż do zamknięcia pisma w czerwcu 1920 roku. W 1918 roku został mianowany wikariuszem przy kościele Mariackim. Wybrano go także na stanowisko wydziałowego Towarzystwa Kapłanów „Czytelnia Księży”. W 1919 roku podjął studia polonistyczne i romanistyczne na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Uczestniczył w seminarium kierowanym przez Ignacego Chrzanowskiego. Poznał tam m.in. założycieli Chrześcijańskiego Związku Akademików, którzy wpłynęli na jego formację światopoglądową. Tytuł doktora filozofii uzyskał 9 maja 1923 roku na podstawie rozprawy Stapleton i Bellarmin jako źródła „Kazań na niedziele i święta” Skargi. Została ona rok później wydana drukiem pod tytułem Badania źródłowe nad kazaniami niedzielnemi i świątecznemi Skargi.
W swojej pracy Sapiński, idąc za inspiracją Tadeusza Grabowskiego i , bada stosunek ks. Piotra Skargi do dwóch innych autorów: , angielskiego teologa, oraz kard. Roberta Bellarmina, który niemal równocześnie z badaniami Sapińskiego został ogłoszony doktorem Kościoła. Recenzenci, nawet jeśli zwracali uwagę na pewne niedociągnięcia formalne, doceniali dokładność i żmudność wykonanej pracy oraz lekkość, z jaką posługuje się on cytatami z omawianych autorów. Zdaniem Sapińskiego Skarga przejął od Bellarmina przede wszystkim aparat patrystyczny oraz część dogmatyczną. Spośród dzieł Stapletona największy wpływ na polskiego kaznodzieję miał mieć jego podręcznik do homiletyki. To pod jego wpływem – zdaniem Sapińskiego – ukształtowała się nietolerancyjna postawa Skargi względem heretyków:
W międzyczasie, w 1920 roku, ks. Sapiński został mianowany mansjonarzem, a wkrótce potem penitencjarzem przy kościele Mariackim. W 1925 roku odbył podróże do Czech i Włoch. Relacje z nich publikował najpierw w „Dzwonie Niedzielnym” (pod pseudonimem Stanisław Zagórzański), a potem wydał w obszernym dzienniku zatytułowanym Garść ziemi obcej (1927).
Duszpasterz akademicki mały|366x366px|Wnętrze kolegiaty św. Anny, która stała się siedzibą duszpasterstwa akademickiego
Pod koniec roku akademickiego 1926/1927 przedstawiciele kilku stowarzyszeń akademickich działających przy Uniwersytecie Jagiellońskim zwrócili się do abpa Adama Sapiehy z prośbą o ustanowienie dla nich osobnego kapelana. Arcybiskup po konsultacjach z profesorami Wydziału Teologicznego zdecydował, by powierzyć tę funkcję ks. Stanisławowi Sapińskiemu. Znany był on z utrzymywania dobrych kontaktów z młodzieżą akademicką, posiadał tytuł naukowy, a poza tym jego proboszcz, ks. Józef Kulinowski, nie pałał do niego szczególną sympatią i chętnie zatrudniłby na jego miejsce innego kapłana. 4 sierpnia 1927 roku książę arcybiskup Sapieha ustanowił więc Sapińskiego penitencjarzem przy kolegiacie św. Anny, gdzie miał on łączyć obie funkcje. Jednak Sapiński w liście z 15 września prosił o pozostawienie go na dotychczasowym stanowisku przy kościele Mariackim:
Argumentował także, że w kościele św. Anny nie znajdzie odpowiednich funduszy do realizacji celów duszpasterskich ani miejsca, w którym mógłby pomieścić księgozbiór liczący 6 tysięcy pozycji. Ponadto prosił o udzielenie rocznego urlopu od obowiązków duszpasterskich z prawem do pobierania pensji. Książę metropolita przystał na te propozycje, wydając oficjalny dekret 22 września 1927 roku. Choć więc siedzibą duszpasterstwa stała się kolegiata św. Anny, ks. Sapiński mógł wciąż rezydować przy kościele Mariackim. Sapiński przedstawił także arcybiskupowi sześciopunktowy plan, w którym określał, jak zamierza realizować swoją funkcję:
13 grudnia u księcia metropolity Sapiehy odbyło się spotkanie, na którym powołano do życia komitet porozumiewawczy Akademickich Stowarzyszeń katolickich pod przewodnictwem ks. Sapińskiego. Miał on koordynować pracę różnych zrzeszeń działających na terenie Krakowa. Sapiński stronił jednak od najliczniejszych osobowo solidacji, skupionych głównie wokół księży jezuitów. Uważał je bowiem za organizacje przestarzałe, niezdolne do pociągnięcia młodzieży. Chętnie współpracował natomiast z Odrodzeniem – organizacją założoną w 1904 roku, której krakowskie koło funkcjonowało od roku 1922. Sapiński od roku akademickiego 1928/1929 kierował w nim sekcją filozoficzno-religijną. Związanie się duszpasterza akademickiego z jedną organizacją miało jednak swoje negatywne skutki. Odrodzenie, mimo deklarowanej apolityczności, było dość powszechnie wiązane z chrześcijańską demokracją. Z tego powodu niechętnie współpracowali się z nim studenci o poglądach narodowych, którzy woleli przyłączyć się do solidacji. Ostatecznie te polityczne antypatie stały się jedną z przyczyn porażki Komitetu, który nie zdołał odegrać donioślejszej roli w życiu religijnym Krakowa.
1 września 1932 Sapiński został formalnie przeniesiony kościoła św. Anny, gdzie do 11 marca 1939 pozostał administratorem penitencjarii. Funkcję duszpasterza akademickiego pełnił do końca 1935 roku, następnie stanowisko to objął ks. Tadeusz Kurowski. Sapiński pozostał mansjonarzem przy kościele św. Anny, nie otrzymał także żadnych nowych obowiązków duszpasterskich – miał jedynie pomagać nowemu duszpasterzowi akademickiemu. Mógł więc w końcu w całości poświęcić się wybudowanemu przez siebie domowi oraz działającemu przy nim Związkowi Promienistemu.
Katolicki Dom Akademików mały|Budynek KDA, dzisiejszy pl. Sikorskiego 1 Wraz z objęciem funkcji duszpasterza akademickiego Sapiński zaczął aktywnie działać na rzecz poprawy sytuacji materialnej studentów i studentek. Początkowo organizował niewielkie bursy: przy ul. Szczepańskiej 5, Małym Rynku 7 oraz ul. Pańskiej 10. Ponieważ jednak nie zaspokajały one potrzeb młodzieży, wyszedł z inicjatywą wybudowania od podstaw domu przy pl. Jabłonowskich 1 (dziś pl. gen. Sikorskiego 1). Pomysł ten zaaprobował arcybiskup Sapieha, pod którego protektoratem powstało pod koniec 1927 roku Towarzystwo Katolickich Domów Akademickich. W 1928 roku wybrano pierwszy zarząd w następującym składzie: ks. Konstanty Michalski – prezes (w roku 1934 zastąpił go ks. Józef Kaczmarczyk), Ludwik Piotrowicz – wiceprezes, Franciszek Bielak – sekretarz, Jerzy Smoleński. Ponadto członkami zarządu zostali ks. Ferdynand Machay oraz ks. Jan Masny.
Jesienią 1928 dokonano wykopów pod fundamenty, a 18 listopada po sumie w kościele św. Anny abp Sapieha poświęcił kamień węgielny i tablicę pamiątkową. Projekt domu wykonali krakowscy architekci: Tadeusz Stryjeński i Franciszek Mączyński, którzy odpowiadali także za powstanie przyległych kamienic. Pod koniec 1929 roku mury sięgały już IV piętra. Doszło także do zmiany architekta: miejsce Stryjeńskiego, który okazał się człowiekiem apodyktycznym i pobierał honorarium wysokości 8% kosztów budowy, zastąpił Adam Ślęzak, który zadowolił się niższą zapłatą, wynoszącą 1,75%.
Kuria z początku przeznaczyła na budowę jedynie 60 tys. zł, co zmusiło Towarzystwo do poszukiwania prywatnych ofiarodawców. Najhojniejszą z nich okazała się Wanda Szwantowska (1867–1942), wdowa po baronie , która wpłaciła na rzecz KDA ok. 100 tys. zł. Mimo to skala wydatków zmusiła jednak Towarzystwo do zaciągnięcia pożyczek w Komunalnej Kasie Oszczędności Miasta Krakowa. Dług wynosił w sumie 140 tys. złotych, co tak zaniepokoiło kurię, że zaczęła się domagać wstrzymania budowy. Arcybiskup nie był chętny finansowaniu budowy KDA, tłumacząc się wydatkami na trwającą budowę Domu Katolickiego przy ul. Straszewskiego. Zarząd podjął jednak decyzję o kontynuacji prac i – pomimo zastoju w 1930 roku – budynek oddano do użytku 23 września 1931 roku. Było w nim miejsce dla około 200 studentów. Jak pisał Franciszek Bielak:
Także po zakończeniu budowy Sapińskiemu udawało się pozyskiwać dla sprawy Domu licznych ofiarodawców. Jednym z nich był ks. Wit Maśnicki, pochodzący z Załucznych proboszcz polskiej parafii w Elizabeth. 18 października 1932 roku przekazał na rzecz Domu 10 tys. dolarów amerykańskich. Za tę kwotę miano udzielić „studentom szkół średnich i wyższych, rodowitym Podhalańcom, pomocy materialnej w formie bezpłatnego mieszkania na czas studiów” w specjalnie oddanych na ten cel 7 pokojach na III piętrze. Fundacja funkcjonowała do wybuchu wojny i pozwoliła na podjęcie studiów licznych chłopców pochodzących z ubogich góralskich rodzin. Z kolei siostry Śliwińskie zapisały Towarzystwu swoją kamienicę przy ul. Dolnych Młynów 6Niektóre źródła podają błędnie numer 7 (por. , )., zachowując prawo do dożywotniego zamieszkania i renty. W październiku 1936 roku został poświęcono tam i otwarto drugi, żeński Dom Katolicki Akademiczek. W tym samym roku dzięki kolejnej wpłacie Wandy Szwantowskiej ks. Sapiński zakupił kilka morgów ziemi na zboczu Kiczory, od strony miejscowości Przyłęków, gdzie zamierzał zbudować dom wypoczynkowy dla Wspólnoty.
Związek Promienisty mały|Gniazdo promieniste, programowy tekst Związku Sapiński uważał jednak, że dom zbudowany takim nakładem środków nie może stać się zwykłym hotelem studenckim. Chciał on,