Nikita Siergiejewicz Chruszczow (; ur. we wsi Kalinowka w powiecie dmitrijewskim w guberni kurskiej, zm. 11 września 1971 w Moskwie) – radziecki polityk, działacz partyjny i państwowy, I sekretarz Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego w latach 1953–1964 i premier ZSRR w latach 1958–1964, generał porucznik Armii Czerwonej.
Pochodził z chłopskiej rodziny. Od 12 roku życia pracował w fabrykach i kopalniach Donbasu jako ślusarz. Od 1918 był członkiem partii bolszewików, podczas wojny domowej walczył jako komisarz, po jej zakończeniu był aktywistą partyjnym i naczelnikiem. W 1929 został wysłany do Akademii Przemysłowej w Moskwie. W 1932 został sekretarzem komitetu moskiewskiego, w 1934 został członkiem KC WKP(b), w 1939 – I sekretarzem KC WKP(b) Ukrainy i członkiem Biura Politycznego KC WKP(b). W latach 1941–1945 był członkiem rad wojennych wielu frontów.
Śmierć Józefa Stalina doprowadziła w następstwie do zaciekłej walki o władzę, z której Chruszczow wyszedł zwycięsko. Początkowo awansowano go z szefa Obwodowego Komitetu KPZR w Moskwie do stanowiska sekretarza KC KPZR, czyli jednego z pięciu równoprawnych szefów partii. Do zadań Chruszczowa należało koordynowanie ich pracy, jednak nie miał względem nich dodatkowych uprawnień. 7 września 1953 roku objął nowo ustanowiony urząd pierwszego sekretarza KC KPZR , czyli przywrócone pod zmienioną nazwą stanowisko generalnego sekretarza. W grudniu tego roku został wicepremierem. Proces przejmowania władzy sfinalizował, obejmując stanowisko premiera w 1958 roku.
W 1956 na XX zjeździe KPZR Chruszczow wystąpił z referatem O kulcie jednostki i jego następstwach (), w którym ujawnił część prawdy o krwawych aspektach rządów Stalina. Referat, początkowo tajny, wywołał szok, zapoczątkowując dyskusję na temat przyczyn stalinizmu. XX zjazd stanowił kulminację nowej polityki Chruszczowa, określanej jako „odwilż”, na którą składały się masowa rehabilitacja ofiar terroru oraz liberalizacja polityki kulturalnej i społecznej. Odwilż w ZSRR stymulowała wystąpienia na Węgrzech i w Polsce, na które Chruszczow reagował z dwoistością – powstania na Węgrzech stłumiła Armia Radziecka, polski październik zakończył się kompromisem politycznym. Odwilż wywołała też reakcję stalinowców, którzy pod kierunkiem Wiaczesława Mołotowa, Gieorgija Malenkowa i Łazara Kaganowicza próbowali pozbawić Chruszczowa władzy na plenum KC w czerwcu 1957, ale ponieśli porażkę. Kolejnym etapem tego procesu był XXII Zjazd KPZR w 1961 roku. Wówczas Chruszczow ponownie oskarżył Stalina o spowodowanie stanu zacofania ZSRR względem krajów kapitalistycznych. Następnie rozpoczął kolejną falę destalinizacji. Podjęto wówczas decyzje m.in. o zmianie nazwy miasta Stalingrad na Wołgograd oraz usunięciu zwłok Stalina z mauzoleum Lenina na placu Czerwonym.
W polityce zagranicznej Chruszczow balansował między ideą „pokojowego współistnienia” a próbami uzyskania przewagi w zimnej wojnie ze Stanami Zjednoczonymi Ameryki. Jedną z takich prób był plan rozmieszczenia rakiet z ładunkami nuklearnymi na Kubie w odpowiedzi na rozmieszczenie amerykańskich pocisków w Turcji, Włoszech i Wielkiej Brytanii; ostra reakcja USA i groźba wybuchu wojny nuklearnej spowodowały kryzys kubański, w wyniku którego Chruszczow polecił wycofanie rakiet z Kuby. W odpowiedzi, w mniej spektakularny sposób Amerykanie wycofali swoje rakiety z Turcji. Za jego czasów powstał też Mur Berliński i doszło do strącenia przez obronę powietrzną amerykańskiego samolotu zwiadowczego Lockheed U-2 nad Swierdłowskiem. Incydent doprowadził do zerwania planowanego spotkania z amerykańskim prezydentem Dwightem Eisenhowerem. Słynne jest też wystąpienie przed Zgromadzeniem Ogólnym Organizacji Narodów Zjednoczonych 12 października 1960, podczas którego uderzał trzymanym w ręku butem w mównicę, miotając obelgi.
Jego rządy zakończył spisek najbliższych współpracowników. Po odsunięciu od władzy mieszkał w daczy niedaleko Moskwy, dyktując swoje pamiętniki, które zostały potem opublikowane na Zachodzie.
Życiorys Wczesne życie Urodził się 15 kwietnia 1894 roku w Kalinowce, wsi znajdującej się obecnie w rosyjskim obwodzie kurskim w pobliżu obecnej granicy z Ukrainą. Jego rodzice, Siergiej Chruszczow i Ksenia Chruszczowa byli z pochodzenia biednymi rosyjskimi chłopami. Nikita miał młodszą o dwa lata siostrę IrinęCrimea: A Gift To Ukraine Becomes A Political Flash Point.. Siergiej był zatrudniony w kilku miejscach na terenie Donbasu we wschodniej Ukrainie, pracując jako kolejarz, górnik i robotnik w cegielni. Jako że płace w Donbasie były o wiele wyższe niż w regionie Kurska, Siergiej opuścił rodzinę w Kalinowce, wracając tam tylko wtedy, gdy zarobił wystarczająco dużo pieniędzy.
Kalinowka była typową chłopską wsią. Nauczycielka Chruszczowa, Lidia Szewczenko, stwierdziła później, że nigdy nie widziała wioski biedniejszej od tej osady. Nikita pracował na roli od dziecka. Przez kilka lat uczęszczał do szkoły podstawowej, najpierw do szkoły parafialnej, następnie uczył się w szkole państwowej pod okiem Szewczenki. W swoich wspomnieniach Chruszczow zapamiętał Szewczenko jako wolnomyślicielkę, która irytowała okolicznych chłopów nieuczestniczeniem w nabożeństwach cerkiewnych, a jej brat przekazał chłopcu książki, które zostały zakazane przez rząd carski. Nauczycielka wywierała na Nikitę duży wpływ. Chciała przekonać go do dalszej edukacji, jednak warunki finansowe rodziny Chruszczowów na to nie pozwalały.
W 1908 roku Siergiej Chruszczow przeniósł się do miasta Juzowka w Donbasie. Czternastoletni Nikita dołączył do ojca wraz z matką i siostrą rok później. Juzowka, która w 1924 roku została przemianowana na Stalino, a w 1961 na Donieck, znajdowała się w samym sercu jednego z najbardziej uprzemysłowionych obszarów Imperium Rosyjskiego. Chłopiec rozpoczął pracę w kilku różnych miejscach, po czym został wysłany przez rodziców do fabryki. Początkowo został przyjęty na praktykanta, po zakończeniu praktyki zatrudniono go na stałe jako robotnika. Po utracie pracy przeniósł się do innego zakładu pracy, gdzie objął stanowisko montera podziemnych urządzeń – ślusarza w pobliskiej kopalni w Ruczenkowej. W trakcie tej pracy włączył się w prowadzenie zbiórki pieniędzy dla rodzin ofiar masakry strajkujących górników kopalni Lena na Syberii. W kopalni pracował wraz z ojcem, który był organizatorem związku zawodowego. Siergiej kolportował wśród górników oraz organizował odczyty pisma „Prawda”. Etap pracy w kopalni nie był dla Nikity dobrym okresem. Sam później twierdził, że rozważał wówczas emigrację do Stanów Zjednoczonych celem znalezienia lepiej płatnej pracy.
Jako wykwalifikowany pracownik został zwolniony z obowiązku służby wojskowej w trakcie I wojny światowej. Zamiast tego został zatrudniony w warsztacie obsługującym dziesięć kopalń. Był zaangażowany w kilka strajków zorganizowanych celem wywalczenia wyższych płac, lepszych warunków pracy i zakończenia wojny. W 1914 roku ożenił się z Jefrosinią Pisarewą, córką operatora windy w kopalni, w której pracował. W 1915 roku urodziła się im córka, Julia, a w 1917 roku syn, Leonid.
Po abdykacji cara Mikołaja II w 1917 roku, nowy Rząd Tymczasowy Rosji w Piotrogrodzie miał w Donbasie niewielki wpływ. Chruszczow został wybrany do rady pracowniczej (lub sowietu) kopalni w Ruczenkowie, a w maju 1917 roku został jej przewodniczącym. W pierwszym okresie wojny domowej między bolszewikami a białymi nie opowiedział się po żadnej ze stron – jego poglądy były wówczas bliższe mienszewikom, którzy za priorytet uważali postęp gospodarczy, a nie przejęcie władzy, co było głównym celem bolszewików. Jak sam przyznawał, ze względu na mnogość grup biorących udział w wojnie, nie mógł zdecydować się, która z nich mu odpowiada.
W marcu 1918 roku, gdy rząd bolszewicki zawarł oddzielny pokój z państwami centralnymi, Niemcy zajęli Donbas a Chruszczow uciekł do Kalinowki. Pod koniec 1918 roku lub na początku 1919 został zmobilizowany do Armii Czerwonej, gdzie przydzielono mu stanowisko komisarza politycznego. Niedawno wprowadzony stopień komisarza politycznego był na ogół przydzielany działaczom robotniczym, a jego zadaniem było indoktrynowanie rekrutów w ideologii bolszewickiej oraz zwiększanie morale i gotowości bojowej wojska. W ramach szkolenia wojskowego przeszedł dwumiesięczny kurs polityczny. Wielokrotnie brał udział w bezpośrednich starciach. Po zdemobilizowaniu został przypisany jako komisarz do brygady pracy w Donbasie, gdzie on i jego ludzie żyli w ciężkich warunkach. Długotrwała wojna spowodowała rozległe zniszczenia i klęskę głodu. Jedną z ofiar była żona Chruszczowa, która zmarła na tyfus w Kalinowce w trakcie pełnienia służby wojskowej przez Nikitę. Komisarz wziął udział w pogrzebie i wierny swoim ateistycznym poglądom odmówił przejścia z trumną żony do lokalnego kościoła, który był jedyną drogą na cmentarz. Zamiast tego zszokował mieszkańców wsi, przechodząc na cmentarz przez płot, wymijając w ten sposób obiekt sakralny.
Kariera partyjna Lata w Donbasie thumb|Chruszczow w 1916 roku Dzięki pomocy starego znajomego, w 1921 roku został przydzielony jako asystent dyrektora do spraw politycznych do kopalni, w której wcześniej pracował. Pośród kilku innych działaczy bolszewickich mogących pochwalić się podobnym doświadczeniem – Chruszczow cieszył się największym zaufaniem. Pracę otrzymał bowiem w czasie, gdy Włodzimierz Lenin wdrożył rynkową Nową Politykę Ekonomiczną, która przez wielu bolszewików uznana została za ideologiczną woltę. Chruszczow odpowiedzialny za sprawy polityczne zaangażował się w zarządzanie kopalni, ogólnie przyczyniając się do wznowienia pełnej produkcji po latach wojny.
Chruszczow był na tyle skuteczny, że w połowie 1922 roku zaproponowano mu dyrekcję w pobliskiej kopalni Pastuchow. Odrzucił jednak ofertę, starając się zapisać do nowo powstałej uczelni technicznej w Juzowce (wbrew planom jego przełożonych). Przed rozpoczęciem studiów ukończył szkołę średnią i jednocześnie kontynuował pracę w kopalni. Jako student zaangażował się w działalność radzieckiej partii komunistycznej. Został członkiem prezydium komitetu partyjnego miasta Stalino. Na krótko dołączył do frakcji zwolenników Lwa Trockiego (trockizm), opowiadających się za demokracją wewnątrzpartyjną, a tym samym znajdując się w opozycji wobec Józefa Stalina.
W 1922 roku Chruszczow poznał i poślubił swoją drugą żonę, Marusię, której nazwisko panieńskie nie jest znane. Szybko się rozstali. Chruszczow pomógł jednak byłej żonie w późniejszych latach, zwłaszcza gdy córka Marusi poważnie zachorowała. Wkrótce po tym związku poznał Ninę Pietrowną Kucharczuk. Nina była dobrze wykształconą działaczką partii z rodziny ukraińskich chłopów. Mieszkali ze sobą do końca życia, lecz pobrali się oficjalnie dopiero w 1965 roku. Mieli razem trójkę dzieci: córkę Radę, urodzoną w 1929 roku, syna Siergieja Chruszczowa w 1935 i córkę Elenę w 1937. Poza tym miał z pierwszego małżeństwa córkę Julię i syna Leonida, którego córkę Julię adoptowałSimon Sebag Montefiore, Stalin. Dwór czerwonego cara, Wydawnictwo Magnum, Warszawa 2014..
W połowie 1925 roku został mianowany sekretarzem partii w raikomie Petrowo-Marińsk w pobliżu miasta Stalino, a pod koniec roku został wybrany delegatem bez prawa głosowania na XIV Kongres Komunistycznej Partii ZSRR w Moskwie.
Protegowany Kaganowicza