Historia Hexental

mały|Płd.-zach. kraniec Hexental, widok na masyw Schönbergu, od Ölbergu po Berghauser Matten mały|Widok spod wierzchołka Hohfirst –Sölden i w tle Schwarzwald mały|Widok ze Steinbergu na Bollschweil w stronę Schwarzwaldu mały|Północny wylot Hexental, po lewej Wittnau i pn.-wsch. stoki Schönbergu mały|Przełęcz między Ölbergiem a Urbergiem (w maszwie Schönbergu), w tle Wogezy mały|Masyw Schönbergu wzdłuż zachodniej strony Hexental – od wierzchołka Schönbergu po Ölberg

Historia Hexental – wycinek dziejów tego regionu BryzgowiaPrzyjęta w niniejszym artykule periodyzacja odpowiada nazwom okresów i wydarzeń stosowanym w tradycyjnej periodyzacji historii tej części Europy, por. Krasuski (1998). w południowo-zachodnich Niemczech, który dotyczy obszaru krajobrazowego o nazwie Hexental, leżącego między masywem na zachodzie a podgórzami południowego Schwarzwaldu na wschodzie. Dokładne wyznaczenie granic obszaru, do którego ta nazwa się odnosi, zależy od przyjętej perspektywy: geomorfologicznej, administracyjnej, zwyczajowej czy turystycznej. W powszechnym w tym regionie użyciu, przyjętym też w niniejszym artykule, Hexental to teren o dolinnym charakterze od gminy Merzhausen na północy po gminę Bollschweil-St. Ulrich na południu, z uwzględnieniem wschodnich stoków masywu Schönbergu i zachodnich stoków południowego Schwarzwaldu do grani, wzdłuż której leży miejscowość Horben.

Wczesne dzieje Hexental ukształtował sprzyjający osiedleniu i rolnictwu klimat. Najstarsze ślady obecności neandertalczyków odkryto u południowego wylotu Hexental na stokach Ölbergu i datowano na okres sprzed co najmniej 130 tys. lat. Znaleziska z górnego paleolitu (ok. 13–12 tys. lat temu) w tamtym rejonie i znaleziska mezolityczne (ok. 9000/8000–5500 lat p.n.e.) w pobliżu Bollschweilu wskazują na obecność łowiecko-zbierackich grup Homo sapiens. O osiedlaniu się gromad neolitycznych (od ok. 4700 lat p.n.e.) świadczą znaleziska w okolicy Wittnau i wokół Schönbergu. Na jego wypłaszczonych partiach szczytowych istniało w późnym neolicie (ok. 3900 lat p.n.e.) osiedle podobne do pobliskich osad na wzgórzach, znacznie jednak od nich większe i ważniejsze. Wyższe rejony wzniesień po zachodniej stronie Hexental były prawdopodobnie zasiedlone, a przynajmniej odwiedzane, niemal bez przerwy aż po okres lateński (V–I w. p.n.e.), kiedy ten rejon zamieszkiwali Celtowie. Z okresu, gdy Bryzgowię zajmowali Rzymianie (15 r. p.n.e. do ok. III w. n.e.), nie ma w Hexental śladów materialnych, nie sądzi się też, by przez nią prowadziła droga.

Choć we wczesnym średniowieczu w zachodnich i południowych okolicach Schönbergu wiele było osiedli alamańskich, nie ma dowodów na to, by i Hexental była zasiedlona. Przekazów o natrafieniu w XVIII i XIX w. na w pobliżu Sölden, Au i Wittnau nie potwierdzają żadne ślady materialne. Wraz z szerzeniem się chrześcijaństwa od VII w. tereny obejmujące Hexental weszły pod zwierzchnictwo diecezji w Konstancji, a tym samym znalazły się w strefie wpływów opactwa Sankt Gallen. Z darowiznami na jego rzecz w VIII i IX w. związane są początki wszystkich miejscowości w Hexental, jedynie rozwinęło się w XI i XII w. dzięki wsparciu opactwa w Cluny. Z kongregacją kluniacką związany był także założony przez św. Ulryka niewielki klasztor benedyktynek w Bollschweilu, przeniesiony w 1115 r. do Sölden. Do połowy XIII w. dominującą rolę w Hexental jako reprezentant Kościoła odgrywało jednak opactwo sanktgalleńskie. Obok własności klasztornych i biskupich, władzę jako właściciele lub wasale czy wójtowie sprawowali od końca XI w. coraz powszechniej przedstawiciele rodu SnewlinWśród kilku wersji zapisu tego nazwiska dotychczas najobszerniejsza praca na temat historii noszącego go rodu – Nehlsen, 1967 – konsekwentnie używa wersji Snewlin. Niemieckojęzyczna Wikipedia główny artykuł podaje pod wersją Schnewlin. (głównie gałąź Snewlin-Bernlapp) i minesteriałowie fryburskich Zähringów. Do Snewlinów należały w XIV w. także zamek Birchiburg i podległe mu sztolnie i wyrobiska rud metali (głównie srebra) w bocznej dolinie Hexental wzdłuż rzeczki Möhlin.

Przez pięć wieków, od połowy XVI po początek XIX w., wioski w Hexental doświadczały dewastacji i biedy, będących następstwami ponadregionalnych buntów i wojen. Zniszczenia przyniosły powszechne rozruchy i niepokoje społeczne w 1525 r., zrujnowano wtedy m.in. zamek w Bollschweilu i splądrowano klasztory w Sölden i St. Ulrich. W trakcie jednego z epizodów wojny trzydziestoletniej – bitwy pod Fryburgiem na początku sierpnia 1644 r. – przemaszerowały przez Hexental oddziały francuskie pod wodzą Henriego de Turenne’a, by wdać się w potyczkę z siłami bawarsko-cesarskimi dowodzonymi przez Franza von Mercy’ego. W XVII-wiecznych wojnach Ludwika XIV z sąsiadującymi z Francją krajami Bryzgowia była ponownie terenem przemarszu i zapleczem różnych armii. Wszystkie one nakładały na mieszkańców terenów objętych działaniami militarnymi kontrybucje, zmuszały do kwaterunku i utrzymania oddziałów oraz dopuszczały się rabunków i gwałtów, niosąc dekady spustoszeń i niedostatku. Nieinaczej było podczas XVIII-wiecznych wojen Habsburgów i Burbonów o sukcesję hiszpańską i austriacką, gdyż Hexental od 1368 r. należała wraz z częścią Bryzgowii do , ziem pod panowanie habsburskim. Obszar ten był terenem operacyjnym także w trakcie wojen koalicyjnych na przełomie wieków XVIII i XIX i na jego mieszkańców spadł ciężar kwaterowania żołnierzy, dostarczania żywności i obroku, a także prac takich jak sypanie szańców. Ponadto ciągnąca przez kraj francuska soldateska dopuszczała się rozbojów i gwałtów, od których w Hexental szczególnie ucierpiały Biezighofen, Sölden, Wittnau i Merzhausen, przy czym w dwóch ostatnich w 1800 r. splądrowano nawet kościoły. Do kontrybucji i innych obciążeń wojennych sytuację wsi pogorszyły w latach 1816–1817 katastrofanie niskie zbiory i dziesiątkująca ludność epidemia tyfusu. Sekularyzacja dóbr klasztornych doprowadziła w 1806 r. do kasaty klasztorów w Sölden i St. Ulrich (oba inkorporowane w XVI w. do klasztoru św. Piotra w Schwarzwaldzie), ich kościołom nadano rangę parafialnych. Rewolucja badeńska dotarła do Hexental w kwietniu 1848 r., gdy w Horben zebrał się niewielki oddział rewolucjonistów pod wodzą . W dolince prowadzącej do Fryburga grupka dowodzona przez rozpierzchła się po krótkiej, lecz krwawej (23 zabitych) potyczce z badeńskim oddziałem wojsk rządowych. W połowie XIX w. jednocześnie z rozbudową badeńskich linii kolejowych rozwijano sieć połączeń drogowych. Budowę drogi przez Hexental, odcinkami od wsi do wsi, ukończono w 1875 r., choć jej jakość była raczej prymitywna. Poziom życia mieszkańców, utrzymujących się przede wszystkim z rolnictwa, hodowli bydła i leśnictwa, pozostawał niski, a okresy nieurodzajów i przeludnienie wsi doprowadziły w XIX w. do wzmożonej emigracji, przeważnie do Ameryki Północnej. Pod koniec XIX w. w Hexental powstały pierwsze zakłady wytwórcze o lokalnym znaczeniu: cegielnie w Merzhausen (ok. 1870 r.), wytwórnia gipsu budowlanego i nawozowego w Au (najlepiej prosperująca w ostatnich dwóch dekadach XIX w.), wytwórnia pieców i piecyków gastronomicznych w Bollschweilu (od 1890 r.) i in. Z tych pierwszych obiektów przemysłowych w Hexental jako jedyny nadal działa powstały w 1920 r. przy kamieniołomie w Bollschweilu zakład wapienniczy, po kolejnych rozbudowach i zmianie właścicieli istniejący obecnie (2023 r.) pod nazwą Knauf Marmorit.

W czasach Republiki Badeńskiej, ukonstytuowanej w sierpniu 1919 r., w gminach w Hexental – niemal jednolicie katolickich – opowiadano się w wyborach do Reichstagu za katolicką Partią Centrum, przy nieznaczącym procencie głosów oddawanych socjaldemokratom z SPD. W wyborach w 1932 i 1933 r. widoczna była radykalizacja postaw. Najszybciej nastąpiła ona w Bollschweilu, gdzie w marcowych wyborach w 1933 r. na NSDP oddano 43,4% głosów, a na Partię Centrum 51,8%. W Wittnau było to 29,2% na NSDP i 67,8% na Centrum, także Sölden pozostało ostoją centrystów. II wojna światowa nie przyniosła samej Hexental materialnych zniszczeń, natomiast z zaciągniętych do wojska do domu nie powróciło 258 żołnierzy, co stanowiło 6,8% ogólnej liczby 3820 mieszkańców w 1939 r. W przypadku niektórych wsi zginęło lub zaginęło niemal 40% poborowych. Trzy pierwsze powojenne lata, gdy obszar Badenii był częścią francuskiej strefy okupacyjnej, przyniosły zubożenie ludności i odczuwalny brak żywności nawet na rolniczym obszarze Hexental. Wprowadzenie planu Marshalla rozpoczęło okres rozwoju. W wyniku przeprowadzonej na początku lat 70. reformy administracyjnej powstał powiat Bryzgowia-Schwarzwald Wysoki i cała Hexental znalazła się w jego obrębie. W 1971 r. Merzhausen, Au, Horben, Wittnau i Sölden, broniąc administracyjnej niezależności od rozbudowującego się Fryburga, utworzyły wspólnotę o nazwie Związek Gmin Hexental. Od 1974 r. jedną gminę tworzą Bollschweil i St. Ulrich, a ta z kolei przyłączyła się do wspólnoty administracyjnej z sąsiednią gminą Ehrenkirchen. Od ostatnich dekad XX w. miejscowoci w Hexental nabierały coraz bardziej charakteru satelickich miejscowości Fryburga, tracąc powoli charakter rolniczy i zwielokrotniając liczbę mieszkańców. Wittnau, cieszące się wyjątkowo korzystnym dla zdrowia mikroklimatem, uzyskało w 1975 r. oficjalne miano miejscowości wypoczynkowej. Dzięki walorom krajobrazowym, starannie planowanej infrastrukturze i wynikającej z tych czynników wysokiej jakości życia, miejscowości w Hexental należą w regionie wokół Fryburga do najpopularniejszych nie tylko pod względem turystycznym, ale przede wszystkim mieszkaniowym.

Czasy prehistoryczne i historia wczesna mały|lewo|Steinberg nad Bollschweilem, płd.-wsch. stoki pokryte winnicami mały|Płd.-wsch. stok Ölbergu, widoczne wapienne skały, gdzie znajdują się paleolityczne groty Teufelsküche i Ölberghöhlen

W południowej części Hexental, tj. na wschodnich stokach Ölbergu, i w dolinie Alental natrafiono na ślady bytności ludzi (neandertalczyków) sprzed co najmniej 130 tys. lat (paleolit dolny). W starszej epoce kamienia, nawet w okresie nasilenia zlodowaceń, Hexental była wolna od lodu i pokryta tundrą, co umożliwiało egzystencję grup zbieracko-łowieckich, które czasowo znajdowały schronienie w wapiennych grotach na Ölbergu. Homo sapiens neanderthalensis był do trudnego klimatu dobrze przystosowany. Materialne ślady jego kultury (skrobaki, pięściaki, odłupki i in.) znaleziono w dolinie Alental (obecnie urobiony obszar kamieniołomu) razem ze znaleziskami resztek zwierzęcych – mamutów i nosorożców; pozwoliło to na datowanie tych znalezisk na przedział 160–110 tys. lat temu (paleolit środkowy). Niedookreślony pozostaje okres przed ok. 35 tys. lat, w którym neandertalczycy zostali wyparci przez napływających z Afryki Homines sapiens sapiens. Najstarsze narzędzia krzemienne (właściwe człowiekowi współczesnemu, a różniące się od wyrobów neandertalczyków), znalezione w obrębie grot na Ölbergu, pochodzą z epoki magdaleńskiej i datowane są na okres sprzed 18 – 15,5 tys. lat (paleolit górny). Znaleziska na wznoszącym się nad Bollschweilem wzgórzu Steinberg, choć także należące do kultury magdaleńskiej, różnią się pod pewnymi względami od znalezisk na Ölbergu i są od nich prawdopodobnie młodsze (sprzed ok. 13 – 12 tys. lat). Okres dziejów po ustąpieniu zlodowaceń przyniósł ocieplenie klimatu i powolne porastanie tundy lasem, a ludzie nadal zajmowali się łowiectwem i zbieractwem. Potwierdzone znaleziska mezolityczne z Hexental pochodzą z pól Erlen na wschód od części Bollschweilu Oberdorf i przypadają na przedział czasowy od ok. 9 lub 8 do ok. 5,5 tys. lat p.n.e. mały|lewo|Tablica informacyjna na szlaku Steinzeitpfad, dotycząca śladów bytności neandertalczyków w Hexental. Do zakładu przemysłowego Knauf należy ciągnąca się ku północy Allental, po prawej wzgórze Steinberg mały|centruj|546x546px|Wypłaszczony wierzchołek Schönbergu, po prawej widok ku północnemu wylotowi Hexental mały|Otwór prowadzący do groty Teufelsküche