Zamek w Bolesławcu – ruiny zamku leżącego w Bolesławcu, w województwie łódzkim, w powiecie wieruszowskim.
Zamek w Bolesławcu stanowi przykład zamku nizinnego, w fazie przejściowej pomiędzy wczesnośredniowiecznym budownictwem grodowym a murowanymi warowniami feudalnymi. Został zbudowany w czasach Kazimierza Wielkiego, około połowy XIV wieku, prawdopodobnie jako pierwsza budowla obronna ufundowana przez tego władcę.
Położenie Zamek leży na zachodnim brzegu Prosny, na sztucznym wzniesieniu o wysokości 9 metrów, na kępie. Dawniej zamek był otoczony bagnami i rozlewiskami Prosny.
Historia XIII wiek
Około 1266 roku Bolesław Pobożny, jako ówczesny książę kaliski, zbudował gród drewniano-ziemny na terenie położonej o około 1 km od zamku wsi Kolonia Bolesławiec-Chróścin. Od imienia właśnie tego księcia pochodziła nazwa grodu odnotowanego jako Boleslawecz. Gród ten wzmiankowano w 1268 roku. W 1323 gród przeszedł w posiadanie księcia brzeskiego Bolesława III. Przed 1329 rokiem gród został przyłączony do posiadłości księcia Władysława Łokietka. Znajdowała się tu komora celna na drodze z Wielunia do Wrocławia. Na mocy porozumienia w Wyszechradzie z 1335 roku Kazimierz Wielki zobowiązał się wobec Jana Luksemburskiego zburzyć gród, jednak już w 1347 roku wymienione jest castrum w Bolesławcu. Być może Kazimierz Wielki zburzył gród, znajdujący się na terenie obecnej wsi Kolonia Bolesławiec, a zachowany do dzisiaj zamek, król zbudował w nowym miejscu, na co może wskazywać to, że podczas prac archeologicznych na zamku nie znaleziono śladów obiektu starszego niż XIV wiek.
XIV – XV wiek
Murowany zamek w Bolesławcu powstał przypuszczalnie już przed 1340 rokiem, a więc w początkach panowania Kazimierza Wielkiego. Budowę zamku przez Kazimierza Wielkiego poświadczyli w swoich wzmiankach kronikarze Janko z Czarnkowa i Jan DługoszPietrzak J., Zamki i dwory obronne w dobrach państwowych prowincji wielkopolskiej, Łódź 2003.. Prosty kształt zamku w pierwszej fazie może wskazywać, że pełnił rolę czysto militarną, jako warownia graniczna strzegąca Królestwa Polskiego od będących ówcześnie pod wpływam czeskim Księstwa Opolskiego. Mur o wysokości 5 m i grubości do 2,4 m został zbudowany na fundamentach z kamieni eratycznych. Łączna długość muru obwodowego wynosi 170 m. Od strony południowej wzniesiono wieżę bramną o wymiarach 6,5 × 7,5 m z przejazdem o szerokości 2,5 m zamykanym mostem zwodzonym. Wewnątrz murów znajdowała się zabudowa drewniana.
W 1370 roku polski król Ludwik Węgierski za zasługi w uzyskaniu korony, oddał zamek w lenno księciu Władysławowi Opolczykowi. W 1381 roku jako burgrabia na zamku w Bolesławcu, był wymieniony węgierski właściciel zamku w Bobolicach Andrzej Schony z Barlabás herbu Amadej. W 1384 roku rycerstwo polskie postawiło warunek Władysławowi Jagielle, że ma odzyskać dla Korony zamek w Bolesławcu. W czasach władania zamkiem przez Władysława Opolczyka, być może około 1390 roku, obiekt został rozbudowany i wzmocniony. Fakt przebudowy potwierdza dokument starosty wieluńskiego Bernarda z 1397 roku, w którym zanotowano, że napisano go w novo castro Boleslauecz. Zbudowano wówczas ośmioboczną ceglaną wieżę typu bergfried o wysokości około 22 metrów z pierwotnym wejściem w połowie wysokości oraz od wschodu zbudowano dwa budynki – mniejszy mieszkalny północny i większy południowy (10,5 × 14 m) z aulą książęcą. Większy budynek był jednoprzestrzenny, miał jedną kondygnację i podpiwniczenie. Podwyższono też o 2,40 m mur obwodowy i między budynkami zbudowano latrynę. W 1391 lub 1393 r. zamek był oblegany przez wojska Władysława Jagiełły, jednak nie udało się go zdobyć, mimo użycia sprowadzonej z Krakowa bombardy. Zniszczono jednak mniejszy północny budynek mieszkalny, którego już nie odbudowano.
W 1401 roku zamek został odebrany przez króla Władysława Jagiełłę po śmierci Władysława Opolczyka, na mocy porozumienia z wdową po nim Eufemią Mazowiecką. Następnie zamek został wyznaczony na siedzibę starostwa niegrodowego i w ten sposób stał się siedzibą tenutariuszy. Pierwszym starostą bolesławieckim został sędzia wieluński Marcin z BorownaMaria Żemigała, Emilia Grabarczyk, Zamki środkowopolskie część II Bolesławiec nad Prosną, Łódź 1982, Ossolineum, s. 42. W kolejnych dekadach zamek został zmodernizowany: m.in. zamontowano piece kaflowe, zmieniono pokrycia dachowe, wzniesiono otoczony palisadą przygródek-podzamcze, który wzmocniono drewnianymi basztami. Na początku XVI wieku zamek ozdobiono kamienierką gotycko-renesansową. W 1534 wzmiankowano wieżę turris murrata i gotycki budynek stuba magna murrata. W północno-wschodniej części dziedzińca istniały drewniane stajnie. W zachodniej części była drewniana kuchnia i piętrowy dom mieszkalny. W 1541 roku wzmiankowano, że w oknie wieży zamkowej znajduje się zegar. Po 1541 roku w miejscu stajni zbudowano drewniany dom z piętrem. W tym czasie przebito też wejście do wieży w parterze. W 2. połowie XVI wieku zbudowano też spichlerz oraz wozownię. W tym samym czasie odnotowano nie najlepszy stan drewnianych zabudowań zamkowych.
XVII – XVIII wiek
W 1615 roku zadaszono wieżę i rozbudowano od północy budynek gotycki. W latach 1625–1628 zamek nabrał cech manierystycznej rezydencji w stylu włoskim, na skutek działań budowlanych ówczesnego starosty Kacpra Denhoffa, a następnie jego syna Zygmunta. Rozebrano stare drewniane budynki. Zbudowano wtedy we wschodniej części dziedzińca, na miejscu dwóch gotyckich domów, nowy lekko załamany barokowy budynek o długości 40 i szerokości 8 metrów. Na zachód od bramy, już poza murami, zbudowano przy bramie od zachodu budynek z kuchnią. Od północy nadsypano wzgórze i założono ogród włoski. Do wieży przerzucono też z muru obronnego drewniany ganek. Mury pokryto dekoracją sgraffitową o motywach geometrycznych.
Podczas Potopu szwedzkiego zamek zajęli Szwedzi. W maju 1656 roku zamek obległa szlachta sieradzka, ale nie potrafiła go zdobyć z powodu braku artyleriiM. Żemigała, T. Poklewski, Próba odtworzenia zmian w zabudowie zamku w Bolesławcu nad Prosną w woj. kaliskim w ciągu wieków od XIV do XVII wieku, Rocznik Kaliski, Tom XIV, 1981, s. 11.. Szwedzka załoga poddała się jednak po tygodniu wojewodzie sieradzkiemu Janowi Koniecpolskiemu w zamian za możliwość swobodnego wyjścia z zamku i przejścia na stronę polską. Po zajęciu zamku, częściowo wysadziła go polska szlachta. W dniu 9 czerwca 1657 roku król Jan Kazimierz wydał na zamku w Dankowie uniwersał, w którym nakazał urzędnikom i obywatelom Bolesławca odbudować zamek. Zrealizował to polecenie za środki państwowe miejscowy starosta Jan Feliks Radziejowski. W trakcie III wojny północnej Szwedzi w 1704 roku spalili zabudowania zamkowe i wysadzili zachodni fragment muru.
Po tych wydarzeniach zamek nie został odbudowany i opuszczony popadł w ruinę. W XIX wieku okoliczna ludność rozbierała zamek w celu uzyskania materiałów budowlanych.
W 1901 i 1936 roku przeprowadzono częściową konserwację murów zamkowych.
Badania 1961: badania bramy wjazdowej przez Halinę i Zdzisława Ziętkiewiczów 1972–1979: Tadeusz Poklewski-Koziełł, badania archeologiczne, zabezpieczenie ruin
Stan obecny Zachowały się dolne partie ceglanych murów obwodowych, kamienne fundamenty wieży bramnej oraz wolno stojąca wieża. Widoczne są ślady nawodnionej fosy.
Bibliografia Tadeusz Poklewski-Koziełł (red.), Maik Jerzy, Wierstakow Alina, Grabarczyk Emilia, Żemigała Maria, Zamki środkowopolskie Część 2: Bolesławiec nad Prosną, Acta Archaeologica Lodziensia nr 30, Ossolineum, PAN, Łódź 1982.
Przypisy
Linki zewnętrzne Bolesławiec [w:] Polskie zamki [online] [dostęp 2023-03-13] Ruiny zamku w Bolesławcu [w:] Oficjalny portal powiatu wieruszowskiego [online] [dostęp 2023-03-13] Ruiny zamku [Bolesławiec] [w:] serwisie Zabytek.pl [online] [dostęp 2023-03-13] Bolesławiec [w:] serwisie Zamkomania.pl [online] [dostęp 2023-03-13] Zamek w Bolesławcu fotopolska.eu
Kategoria:Fortece I Rzeczypospolitej Kategoria:Zamki w województwie łódzkim Kategoria:Zabytki nieruchome w Bolesławcu (województwo łódzkie) Kategoria:Fundacje świeckie Kazimierza III Wielkiego