mały|Pomnik ofiar Katynia i Smoleńska mały|Cmentarz wojenny nr 278 – Jadowniki Podgórne mały|Kościół św. Anny na Bocheńcu Jadowniki – wieś sołecka w Polsce położona w województwie małopolskim, w powiecie brzeskim, w gminie Brzesko.

Wieś liczyła w 2024 r. 4807 mieszkańcówraport o stanie gminY BRZESKO.. Gęstość zaludnienia wynosi 248,42 os./km². Zajmuje powierzchnię 19,35 km², co stanowi ok. 11,5% powierzchni gminy. W niektórych źródłach nazwa wsi występuje w formie Jadowniki Podgórne (np. w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich z 1888), która to ma je odróżniać od Jadownik Mokrych leżących na Powiślu Dąbrowskim.

W latach 1954–1972 wieś należała i była siedzibą władz gromady Jadowniki. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa tarnowskiego.

Położenie Położona jest na ziemi krakowskiej należącej do historycznej Małopolski. Wieś dzieli droga krajowa nr 94 w relacji wschód-zachód. Znajduje się na granicy Pogórza Karpackiego i Kotliny Sandomierskiej w odległości ok. 55 km na wschód od Krakowa i 27 km na zachód od Tarnowa. Przez wieś przepływają rzeki Uszwica i będąca jej dopływem Grodna wypływająca zza Bocheńca, która do najdawniejszych czasów stanowiła główną oś wsi i przy której powstawały jadownickie drogi. Miejscowość graniczy od północy ze Szczepanowem i Sterkowcem, od wschodu z Maszkienicami i Jastwią, z którą granicę stanowi Jastwianka, od południowego wschodu z Porąbką Uszewską, od południowego zachodu z Okocimiem i od zachodu z Brzeskiem. Północny kraniec Jadownik wyznacza linia kolejowa nr 91 Kraków Główny – Medyka biegnąca przez Las Szczepanowski. Układ urbanistyczny to typowa ulicówka o układzie południkowym z zachowaną dużą ilością chałup, a nawet kompletnych zagród w typie krakowskiego drewnianego budownictwa wiejskiego.

Rzeźba terenu Część wsi na północ od drogi krajowej nr 94 to typowa równina będąca częścią Wysoczyzny Szczepanowskiej – mezoregionu Podgórza Bocheńskiego – charakteryzującej się niewielkim zróżnicowaniem rzeźby. Spadki terenu są niewielkie (lokalnie do 12%) przez co utrudniony jest odpływ wód podziemnych i powierzchniowych. Występują tu liczne podmokłości. W szerokich, płaskich obniżeniach występują, porośnięte często lasem wydmy. Południowa część miejscowości stanowi część Pogórza Wiśnickiego, które dzieli się na dwie równoleżnikowe strefy, co wynika z budowy geologicznej. Północna – nazywana Przedgórzem Brzeskim – ma lekko pofałdowaną powierzchnię, pochyloną w kierunku północnym, gdzie przeważają spadki dochodzące do 12%. W obrębie krawędzi dolin przecinających powierzchnię Przedgórza, spadki wynoszą do 20 i więcej procent. Wysokości bezwzględne wynoszą od około 225 do 290 m. Rzeźba Przedgórza Brzeskiego ukształtowane jest w pofałdowanych utworach czwartorzędowych, najpodatniejszych na denudacjehttps://web.archive.org/web/20131029194241/http://www.brzesko.pl/pliki_doc/strategia2008-15.pdf.. Strefa południowa Pogórza Wiśnickiego nosi cechy typowe dla obszarów podgórskich. Charakteryzują je położone równoleżnikowo, spłaszczone grzbiety i garby rozdzielone gęstą siecią dolin, rzek i potoków. Doliny główne są dość szerokie i płaskodenne, boczne – wciosowe i nieckowate. Spadki są wyższe, wynoszą od 12–20%. Rzeźba wyższej części Pogórza uformowana jest we fliszu karpackim, mającej największą odporność. Na Pogórzu częstym zjawiskiem są ruchy masowe. Przejawiają się licznymi osuwiskami. Przeważnie są uwarunkowane lokalnymi warunkami hydrologicznymi. W mniejszym stopniu warunkuje je morfologia. W tej właśnie części znajduje się Bocheniec (394 m) – najwyższe wzniesienie w okolicy z rozległą panoramą, miejsce gdzie przed wiekami znajdował się gród obronny (VIII w.) o czym świadczą potrójne wały, a obecnie znajduje się XVII-wieczny kościół. Innymi wzniesieniami są: Paluch (215 m), Żabia Góra (242 m) i Ostra Góra (241 m). Odrębną jednostkę morfologiczną stanowi dolina rzeki Uszwicy. W obszarze Pogórza jej szerokość waha się w granicach 150–500 m. Po zmianie kierunku, kiedy rzeka płynie wzdłuż progu Pogórza i dalej w Kotlinie Sandomierskiej, szerokość doliny zwiększa się do 1000–1500 m. Jest to dolina płaska. W jej dnie wykształciły się dwie terasy: zalewowa w strefie przykorytowej rzeki i nadzalewowa o wysokości 5–8 m ponad poziom wody. Uszwicę charakteryzuje intensywna działalność erozyjna – wgłębna i boczna, czego skutkiem jest znaczna głębokość koryta i liczne meandry. Dolina Uszwicy ma łagodną rzeźbę i należy do Kotliny Sandomierskiej. Próg przedgórski oddzielający Kotlinę od Przedgórza jest dość stromy (6-10 stopni) i wysoki (30–40 m). Czoło progu przedgórskiego rozcinają poprzeczne doliny oraz osuwiska i złaziska, zwłaszcza przy krawędziach. Prawobrzeżne dopływy Uszwicy wcinają się nawet do 50 m. Większość z nich to niecki lub parowy o dnach gliniastych. Potoki spływający są wciosami. Grzbiety Przedgórza są wąskie, w kształcie ostróg i wznoszą się na 50–70 m ponad dolinę Uszwicy. Próg pogórski wyższy (do 100 m) i bardziej stromy (10-15 stopni). Aktywne są procesy osuwiskowo-złaziskowe. Przecinają go Uszwica i Grodna. Deniwelacje terenu dochodzą do 150 m. Największe stromości do (20 stopni) znajdują się w górnych częściach dolin. Sieć większych dolin dopasowała się do podłużnych wychodni mniej odpornego podłoża. Boczne dopływy Uszwicy są równoległe do grzbietów i mają strome zbocza, lecz niewielkie spadki podłużne. Są nieckowate o dnach usłanych aluwiami. Dna dolin wypełnione są namułami gliniastymi o niewielkiej rozpuszczalności.

Nazwa Nazwa „Jadowniki” nie została ostatecznie wyjaśniona. Jedni uważają, że wywodzi się ona od obowiązku mieszkańców wsi książęcej, potem królewskiej, produkowania zatrutych jadem strzał. Ludzie tacy nazywani byli Jadownikami. Inni zaś przypisują tę nazwę z jadowitym wężom znajdującym się w lasach wokół Bocheńca, a jeszcze inni sądzą, że osada zawdzięcza swą nazwę rycerzowi – rabusiowi Jadownikowi i zbójcom napadającym na karawany kupieckie zmierzające na Węgry i przez nie przezwana „gniazdem jadowitych”. Pierwsze nazwy wsi znajdują się już w starych dokumentach łacińskich z XII w., gdzie widnieją jako: Jadowniky, Jadłownik, ale już w 1331 de Jadownicz, a w 1357 – Jadowniky.

Herb Powstał on gdy Jadowniki zostały starostwem niegrodowym i były miejscem sądów starościńskich i wiejskich. Przedstawia na czerwonym tle rycerza w zbroi, ze spiczastym hełmem na głowie, trzymającego w prawej ręce miecz, a w lewej wagę. Symbolizuje on prawo sądzenia i karania. Wokół niego znajduje się napis w języku łacińskim: SIGILLUM VILLAE SUAE REGIAE MAIESTATIS JADOWNIKI co znaczy „Pieczęć Wsi Jego Królewskiej Mości Jadowniki”Pieczęcie Jadownik.. Najstarsza pieczęć jaka się zachowała pochodzi sprzed 1772 i została odciśnięta na dokumencie z 1850.

Części wsi + Integralne części wsi Jadowniki SIMC Nazwa Rodzaj 1047765 Bocheniec część wsi 1047771 Gawroniec część wsi 1047802 Kąt część wsi 1047825 Łączyska część wsi 1047831 Łężcz część wsi 1047860 Na Dole część wsi 1047877 Na Górze część wsi 1047883 Na Pańskiem część wsi 1047890 Piaski część wsi 1047914 Podkościele część wsi 1047937 Za Bocheńcem część wsi 1047950 Zagumienie część wsi 1047972 Zagumienie Wschodnie część wsi 1047943 Za Ławą część wsi 1047989 Zamłynie część wsi

Oprócz wyżej wymienionych wyróżnia się także takie części miejscowości jak np.: Brzezowiec, Nowa Wieś, Rędziny, Oblas, Plebańskie, Ścieżki, Łęchć, Stawiska czy Dziekanów.

Historia

Wieś królewska tenuty jadownickiejStanisław Płaza, Sołectwa w powiecie sądecko-czchowskim w. XIII-XVIII, w: Rocznik Sądecki tom dziewiąty, Nowy Sącz 1968, s. 21., położona była w drugiej połowie XVI wieku w powiecie sądeckim województwa krakowskiegoCorona Regni Poloniae. Mapa w skali 1:250 000, Instytut Historii im. Tadeusza Manteuffla Polskiej Akademii Nauk i Pracownia Geoinformacji Historycznej Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego..

Właściciele i dzierżawcy Jadownik Informacje o nich znajdują się m.in. w zachowanych księgach sądu ławniczego wymienione są nazwiska dzierżawców oraz lata, w których brali udział w rozprawach oraz innych źródłach. Byli wśród nichW. Okas „Osiem wieków Jadownik”.: Jakub Kobylański – kasztelan gnieźnieński; Jan Kobylański – stolnik krakowski, odziedziczył dzierżawę po bracie – Jakubie w 1454, zapisał cały swój majątek w 1456 Janowi DługoszowiSłownik historyczno-geograficzny ziem polskich w średniowieczu.; Piotr z Oporowa – wojewoda łęczycki, odstąpiono mu Jadowniki w 1454; Jakub Dembiński (Dębiński) (1487) – kanclerz wielki koronny, wszedł w posiadanie dzięki ożenkowi z Agnieszką Bnińską, wdową po Jakubie Kobylańskim; Hieronim, Jan i Jakub Kobylańscy (1489, 1493) – Kazimierz Jagiellończyk zapisał im łącznie 600 grz. na Jadownikach, a ci ustępują mu wójtostwo w m. Stężyca i Zwoleń [pow. rad.] oraz sołectwa we wsiach Ryki i Życzyn [pow. stęż] (MS 1, 1143-4); tenże król zapisuje tymże 3 synom stolnika krak. Jana Kobyleńskiego w zamian za 2 taraśnice (bombardas) 120 grz. i za 4 konie 100 fl. węg. na wsi Jadowniki (MS 1, 1152); w 1504 Elżbieta ż. Wiktoryna z Sienna ustępuje na rzecz swych br. Jana i Jakuba z Kobylan z wszystkich zapisów na jej macierzyźnie, m.in. na J. (ZCz. 7 s. 226); po podziale majątku wieś otrzymał Jakub; Agnieszka Bnińska (1493, 1506) – mąż Jakub Dembiński zapisał jej 3200 florenów węgierskich wiana i posagu na Jadownikach i Maszkienicach (MS 1, 1893); w 1493 ustąpiła te dobra swemu synowi Jakubowi za sumę, za jaką je miała zapisane (ZCz. 5 s. 321–322); Jakub Kobylański (1519, 1527, 1528, 1529) – syn Jana Kobylańskiego (stolnika krakowskiego); Anna Kobylańska (1530) – żona Jakuba Kobylańskiego, który zapisuje jej w 1528 r. 3000 florenów wiana i posagu na Jadownikach; Andrzej Barza z Błożewa (1573) – podkomorzy przemyski, uzyskał wieś w wyniku poślubienia Anny Kobylańskiej; Erazm Barza (1577) – kasztelan przemyski; Marcin Dobreszowski (Dobryszowski) (1577, 1579, 1585, 1587) – burgrabia krakowski; Mikołaj Borzynowski (1601) – kasztelanic oświęcimski; Marcin Derszław Zborowski (1607, 1609); Marcin Laskowski (1610, 1613, 1614, 1615, 1621, 1626, 1627) – instygator koronny; Jan Zebrzydowski (1636, 1639) – miecznik wielki koronny; Wiktorzyn Iaskowski (1649, 1651, 1652); Władysław Lubowiecki (1654) – sędzia ziemski krakowski; Anna Lubowiecka (1653); Adam Józef Lubowiecki (1650, 1671, 1683, 1687, 1689, 1690, 1698) – starosta oświęcimski, objął Jadowniki po śmierci ojca, Władysława w 1671; Bogusław Łubieński (1728) – kasztelan sandomierski; Kazimierz Łubieński (1728) – starosta jadownicki od 1736, gdy odstąpił mu je ojciec, Bogusław; Jadwiga Łubieńska (1765) – jej prawa stwierdza lustracja dóbr królewskich z 1765; Aleksander Łętowski (1769, 1770) – marszałek sejmiku krakowskiego, wykupił starostwo w 1769 od Łubieńskich; Michał Kossakowski (1787) – wojewoda witebski, otrzymał Jadowniki jako częściowy ekwiwalent za dobra zajęte przez państwo; Wit Żeleński (1842, 1848); Jan Skirliński; Józef Sulimirski; Antoni Marfiewicz (1877) – krakowski bankier i przemysłowiec; W. Zieliński (1895, 1905), który rozsprzedał majątek w 1905.

Klimat