Poczta Główna w Gdyni – budynek w stylu modernistycznym, oddany do użytku w 1929 r. (rozbudowany w 1937 r.), mieszczący główny urząd Poczty Polskiej w Gdyni.

Dzieje poczty na terenie Gdyni do 1920 r. mały|Budynek pierwszej poczty w Gdyni przy ul. Starowiejskiej (1882-1925) Pierwsza regularna linia pocztowa na terenie dzisiejszej Gdyni zaczęła funkcjonować od 1786 r., kiedy to zmieniono przebieg linii „pomorskiej” z Berlina do Królewca przez Słupsk i Gdańsk, która do tej pory prowadziła przez Kościerzynę, a od tego roku przez Lębork, Wejherowo i Mały Kack. Posterunek dyżurujący i gromadzenia poczty na terenie Małego Kacka znajdował się wówczas przy głównej drodze (obecna Al. Zwycięstwa), w rejonie skrzyżowania z ul. Kasztanową. Według przewodnika pocztowego z 1819 r. przez Mały Kack biegły następujące linie pocztowe: nr 595 (Frankfurt a. M. – Berlin – Gdańsk), nr 863 (Paryż – Berlin – Petersburg), 2806 (Berlin – Królewiec) i nr 3049 (Gdańsk – Wejherowo). Od 1851 r. wzdłuż linii pocztowej z Gdańska do Wejherowa istniały na terenie dzisiejszej Gdyni przystanki poczty wozowej w Kacku, Grabówku (od 1863 r.) i Chyloni (ul. Chylońska 25). W tym czasie funkcjonowało również połączenie poczty pieszej (Botenpost) z Kacka do Kielna. W poniedziałki, środy i piątki listonosz wyruszał z Kielna o godz. 13, a we wtorki, czwartki i soboty z Kacka o 9.45, pokonując tę trasę (ok. 16 km) w 3 godziny. W 1870 r., po wybudowaniu linii kolejowej z Gdańska do Słupska, pocztę konną zamknięto, a jej miejsce zajęła ekspedycja kolejowa z siedzibą na dworcu kolejowym w Chyloni, która obsługiwała okręg liczący 462 budynki mieszkalne, 975 gospodarstw domowych i 5018 mieszkańców z licznych wsi i osad leżących głównie w granicach dzisiejszej Gdyni. W 1871 r. uruchomiono codzienne połączenie piesze z agencja pocztową w Kosakowie, którą wydzielono z obwodu Chyloni. Od 1 maja 1877 r. ekspedycja pocztowa Chylonia została przemianowana na urząd pocztowo-telegraficzny III klasy (tj. najniższej), obsługiwany przez sześć kursów kolejowych, w którym znajdowało się jedno okienko pocztowe dla obsługi interesantów, jeden aparat telegraficzny dostępny dla ludności oraz jedna skrzynka pocztowa (plus cztery w terenie). 1 lipca 1872 r. uruchomiono agencję pocztową na dworcu w Małym Kacku (niezachowany budynek przy ul. Lotników 124a), obsługującą 83 budynki mieszkalne, 152 gospodarstwa domowe i 877 mieszkańców. Na terenie wsi Gdynia agencja pocztowa, obsługiwana przez urząd w Chyloni, powstała dopiero 21 sierpnia 1882 r. Pierwotnie mieściła się ona w budynku szkoły (obecnie nieistniejącym) w rejonie ul. Starowiejskiej 42. 10 czerwca 1884 r. gdyńska agencja uzyskała połączenie z siecią telefoniczną i rozmównicę telefoniczną. W takim stanie rozbudowy sieci pocztowej i telefonicznej została ona przejęta przez władze polskie w 1920 r.

Poczta gdyńska w okresie międzywojennym mały|Budynek drugiej poczty w Gdyni przy ul. Warszawskiej 11 (1925-29) mały|Budynek poczty głównej w Gdyni przy ul. 10 lutego 10 (ok. 1929) mały|Zegar na budynku poczty głównej w Gdyni (1932) W 1925 r. agencja pocztowa w Gdyni została przeniesiona do budynku przy ul. Warszawskiej 11 i rok później uzyskała status urzędu pocztowego III klasy. W związku z szybką rozbudową miasta już w 1928 r. podwyższono jego rangę do klasy II. W tym roku rozpoczęto również budowę nowego, dużego gmachu poczty przy ul. 10 lutego. Poświęcenie i dodanie budynku do użytku nastąpiło 6 czerwca 1929 r. Gdyński urząd pocztowy podlegał dyrekcji poczty w Bydgoszczy. Dzielił się na urząd pocztowy i urząd telegrafów. Budynek wyposażono w najnowocześniejszy sprzęt, w tym automatyczna centralę telefoniczna i elektryczną rozdzielnię listów. Oprócz poczty wybudowano również trzy bloki mieszkalne dla jej pracowników oraz hotel dla ambulanserów przy ul. Okrężnej (obecnie ul. Janka Wiśniewskiego). Poczcie głównej podlegały urzędy pocztowe w Chyloni (1927), Grabówku (1936) i Orłowie (1937) oraz poczta morska na terenie portu. W latach 1937–1938 na terenie Grabówka wzniesiono dalsze budynki mieszkalne dla pracowników pocztowych wraz z ochronką, czyli przedszkolem (ul. Morska 106 i Stefana Okrzei 14, 16, 18). W 1938 r. poczcie gdyńskiej podporządkowanych było w sumie 15 placówek pocztowych w samym mieście oraz w miejscowościach leżących wzdłuż linii kolejowej do HeluKazimierz Małkowski, Bedeker gdyński, Gdańsk 2001, s. 239–241..

Budowa gmachu poczty przy ul. 10 lutego miała dosyć burzliwy przebieg. Początkowo prace przebiegały bardzo „ślamazarnie”, ponadto okazało się, że koszty budowy były o ponad 3 mln zł większe niż planowane i wyniosły około 4,8 mln zł. „Było to – jak pisze D. Małszycki – związane z jedną z większych afer gospodarczych II Rzeczypospolitej. Kierownikiem budowy został inż. Edward Ruszczewski, prywatnie kolega ze studiów ministra Poczt i Telegrafów płk. Bogusława Miedzińskiego. Jego firma, choć nie miała pieniędzy nawet na wadium, dzięki dotacji z ministerstwa wygrała przetarg na realizację budowy poczty. Jak pisze Bogusława Tarkowska w swoich „Sekretach Gdyni”: wkrótce z placu budowy zaczęły znikać materiały budowlane. Jak się później okazało, szef budowy i jego współpracownicy jednocześnie stawiali sobie eleganckie wille w Orłowie. Poza tym z pieniędzy na budowę poczty żyła ekipa kręcąca dość marny film pt. „Tajemnica pocztowej skrzynki” z 1929 roku, w reżyserii Aleksandra Reicha. Ostatecznie afera związana z budową poczty gdyńskiej przyczyniła się do ustąpienia ministra Miedzińskiego w 1929 roku. Cztery lata później inż. Ruszczewski został skazany na sześć lat pozbawienia wolności”.

Poczta gdyńska w czasie II wojny światowej Po zajęciu Gdyni przez wojska niemieckie 14 września 1939 r. i zdobyciu Oksywia (19 IX) władze okupacyjne uruchomiły w drugiej połowie tego miesiąca główny urząd pocztowy przy dawnej ul. 10 lutego, którą przemianowano na Hermann Göring Straße. Początkowo używano w nim datowników pocztowych z niemiecką formą nazwy Gdyni - GDINGEN, jednak po 19 września w użycie weszły stemple z nową nazwą miasta - GOTENHAFEN (Port Gotów). Stosunkowo późno, bo dopiero w 1942 lub 1943 r. firma Hintzke z Gdańska-Oliwy dokonała rozbiórki modernistycznej płaskorzeźby umieszczonej nad wejściem na pocztęByć może zdecydował o tym modernistyczny kształt orła, przypominający nieco hitlerowską "gapę", jak również ogólna stylistyka reliefu, która bliska była ówczesnym kreacjom artystycznym III Rzeszy.. Przez cały okres okupacji poczta gdyńska była podporządkowana Okręgowej Dyrekcji Poczty w Gdańsku. Oprócz urzędu pocztowego nr 1 (głównego), podlegały mu również filie w następujących dzielnicach i miejscowościach: Oksywie, Chylonia, Grabówek, Orłowo, Wielki Kack, Babie Doły, Kielno, Chwaszczyno. W trakcie walk o Gdynię w marcu 1945 r. budynek poczty głównej został niemal całkowicie wypalonyK. Hejmowski, Poczta gdyńska w okresie okupacji, „Rocznik Gdyński", nr 6, 1985, s. 131-136..

Architektura mały|Rozbudowa poczty głównej w Gdyni w 1937 r. mały|Budynek poczty głównej w Gdyni po rozbudowie (ok. 1938) Projektantem poczty gdyńskiej był Julian Puterman-Sadłowski (1892-1953), architekt znany z wielu realizacji budynków pocztowych w całym kraju, który od 1928 r. pełnił funkcję kierownika biura projektowego Ministerstwa Poczt i Telegrafów (z tego względu był on również autorem projektu kolonii mieszkaniowej pracowników pocztowych w Gdyni-Grabówku). Była to jedna z pierwszych budowli wzniesionych na terenie Gdyni w stylu modernistycznym. W 1937 r. budynek podwyższono w części środkowej i wschodniej o dwa pietra, nadając mu zachowaną do dzisiaj zwartą, kubiczną bryłę. W trakcie przebudowy zlikwidowano narożny zegar od strony skrzyżowania ul. 10 lutego i ul. Władysław IV. Nad głównym wejściem od strony ul. 10 lutego znajdował się pierwotnie relief przedstawiający orła polskiego pomiędzy dwoma półleżącymi postaciami ludzkimi (mężczyzną i kobietą), będącymi alegoriami przemysłu i handlu. Autorem płaskorzeźby był Antoni Miszewski (1891-1957), żołnierz, architekt i artysta rzeźbiarz, który wraz z Putermanem-Sadłowskim tworzył spółkę architektoniczną (Miszewski znany jest m.in. jako twórca Mauzoleum Władysława Warneńczyka w Warnie z 1935 r.). Relief został usunięty przez Niemców dopiero ok. 1942 r. i nie odtworzono go w trakcie powojennej odbudowy wypalonego w 1945 r. gmachu. mały|Płaskorzeźba z orłem i alegoriami przemysłu i handlu nad wejściem do poczty głównej w Gdyni (1932) mały|Orzeł w sali głównej poczty w Gdyni (przed wojną znajdował się w budynku poczty przy ul. Chylońskiej 124) mały|Hala główna w budynku poczty głównej w Gdyni (widok współczesny) Z budynkiem poczty głównej związane są losy mosiężnego orła, który przed wojną wisiał na budynku poczty przy ul. Chylońskiej 124. We wrześniu 1939 r. Niemcy kazali go zdemontować i oddać na złom. Pracujący przy tym Polacy Bernard Friede i Kazimierz Baraniak rozebrali go na cztery części, przewieźli do budynku pocztowego przy ul. Zygmunta Augusta 6, sąsiadującego z gmachem poczty głównej, i zakopali w jego piwnicy. Po 1945 r. zrekonstruowany orzeł (bez korony) został umieszczony w holu poczty głównej, gdzie znajduje się do dzisiaj. Po 1989 r. przywrócono mu również koronęHistorię ukrycia orła z urzędu pocztowego w Chyloni opisuje na podstawie relacji B. Friede K. Hejmowski, Poczta gdyńska w okresie okupacji, „Rocznik Gdyński", nr 6, 1985, s. 134-136..

Zobacz też Ulica 10 Lutego w Gdyni

Przypisy

Bibliografia Hejmowski Klemens, Historia poczty w Gdyni 1772-1920, „Rocznik Gdyński", nr 3, 1982, s. 52–56. Hejmowski Klemens, Historia poczty w Gdyni 1920-1939, „Rocznik Gdyński", nr 4, 1983, s. 50–56. Hejmowski Klemens, Historia poczty w Gdyni 1939-1945, „Rocznik Gdyński", nr 6, 1983, s. 131–136. Hejmowski Klemens, Historia poczty w Gdyni 1945-85, „Rocznik Gdyński", nr 8, 1987/88, s. 71–83. Małkowski Kazimierz, Bedeker gdyński, Gdańsk 2001, s. 238–241. Małkowski Kazimierz, Małszycki Dariusz, Nowy bedeker gdyński, Gdańsk 2013, s. 229–233. Skibniewski Mirosław, Poczta w Gdyni. Od dyliżansu do ambulansu, Gdynia 2021.

Gdynia Kategoria:Architektura modernizmu w Gdyni