Magnuszewscy herbu Ogończyk – polski ród szlachecki wywodzący się z południowego Mazowsza, mający swe gniazdo rodowe w Magnuszewie (aktualnie w powiecie kozienickim) i posiadający liczne włości w południowej części Mazowsza i w północnym cyplu ziemi sandomierskiej.
Wywodzą się najprawdopodobniej od Powałów, pradawnego rodu rycerskiego.
Nazwisko Etymologia Istnieją dwie hipotezy co do pochodzenia nazwiska Magnuszewski.
Pierwsza hipoteza jest powiązana z odmiejscowym charakterem nazwiska Magnuszewskich. Nazwiska polskie zakończone sufiksem -ski wskazywały najczęściej na istnienie relacji posiadacza takiego nazwiska z miejscem, z którego pochodził, albowiem polskie nazwiska szlacheckie w dużej części powstawały poprzez zaczerpnięcie nazwy miejscowości, którą dana rodzina posiadała do swojego nazwiska. Rodzina Magnuszewskich była w posiadaniu miejscowości Magnuszew już od XIV wieku i to właśnie od tej miejscowości najprawdopodobniej zaczerpnęli swoje nazwisko.
Drugą hipotezą jest natomiast przyjęcie nazwiska od imienia Magnus, noszonego przez komesa mazowieckiego z I pol. XII w., poprzez dodanie do podstawy słowotwórczej Magnus sufiksu -ewski. Jednakże wspólne pochodzenie Magnusa oraz Magnuszewskich jest kwestionowane w dzisiejszej historiografii.
Zapis Nazwisko Magnuszewskich było zapisywane na przestrzeni wieków w różny sposób. Jednym z nich jest chociażby zapis Magnuszowski. Język polski w formie, którą znamy dzisiaj, zaczął kształtować się w XIV wieku, ale stabilizacja języka polskiego nastąpiła dopiero w XIX wieku. Przed tą stabilizacją język polski ulegał ciągłym zmianom i ewolucji, przez co zasady gramatyki i ortografii nie były jeszcze tak ściśle określone. Było to spowodowane różnicami między wymową a zapisem języka polskiego, który wówczas miał mniejszą ilość liter niż obecnie. Wraz z rozwojem języka polskiego oraz powstaniem jednolitej ortografii w XIX wieku zdecydowano się na usystematyzowanie zasad pisowni, w tym również nazwisk.
Pochodzenie rodu Magnuszewscy mają wywodzić się od pradawnego rodu rycerskiego Powałów. Wspólne pokrewieństwo obu rodów oznacza, że Magnuszewscy posiadają najprawdopodobniej germańskie korzenie, zarówno jak sami PowałowieWładysław Semkowicz, Ród Powałów, Sprawozdanie z czynności i posiedzień Akademii Umiejętności w Krakowie, 1914, Tom XIX, nr 3, s. 19–20..
Według niektórych podań, Magnuszewscy mieli wywodzić się od Magnusa, rzekomego członka rodu Powałów; .. W rzeczywistości nie wiadomo jakie było prawdziwe pochodzenie Magnusa, historycy wysunęli szereg hipotez na ten temat; .. Tadeusz Wojciechowski przypisał Magnusowi pochodzenie od Turzynitów (Turzynów, Drużynów), rodu z którego miał pochodzić św. Stanisław ze Szczepanowa i uważał, że Magnus był bratem biskupa. Podstawą tej koncepcji był zapis z XIV-wiecznego żywotu świętego wedle którego jego ojciec nosił to samo imię. Niekiedy poprzestawano na określeniu komesa jako krewnego biskupa; ., K. Maleczyński dopatrywał się w nim głowy całego rodu.. Jednak podstawy źródłowe wiązania Magnusa z tymi rodami pozostają wątpliwe., podobnie jak z Magnuszewem, który należał do rodziny Magnuszewskich herbu Powała (Ogończyk) i którego nazwa wcale nie musiała brać się od imienia..
Informacje te nie przekreślają jednak ewentualnego pochodzenia samych Magnuszewskich oraz Powałów.
Historia mały|Kościół p.w. Jana Chrzciciela w Magnuszewie alt=|mały|Bitwa pod Koronowem z 10 października 1410 r., w której udział brał Mikołaj Powała z Taczewa, gdzie według Jana Długosza (Roczniki) "zasłynał wieloma ranami".Magnuszewscy herbu Ogończyk (Powała) posiadali swe gniazdo rodowe w Magnuszewie pod Warką na Mazowszu, od XIII wiekuFranciszek Ksawery Piekosiński, Rycerstwo polskie wieków średnich. Obejmuje dwanaście pierwszych pokoleń rycerstwa polskiego wieków średnich, Tom 2, Kraków 1896, s. 217–218.. Osada ta przejęta została po komesie mazowieckim Magnusie, na stałe rezydującym w pobliskim CzerskuWładysław Semkowicz, Ród Powałów, Sprawozdanie z czynności i posiedzień Akademii Umiejętności w Krakowie, 1914, Tom XIX, nr 3, s. 19–20..
Magnuszew wraz z licznymi pobliskimi miejscowościami w tej części Mazowsza (m.in. Taczów, Wola Taczowska, Klwaty, Gębarzów, Kłoda, Zwola, Łękawica, Przydworzyce, Trzebień, Cychry, Magnuszew, Wola Magnuszewska, Osiemborów, Grzybów, Wilczkowice, Chmielów czy Gruszczyn, Samogoszcz, Ciechrz, Wojcin), jak również włościami w pozostałych częściach ówczesnej Polski (m.in. Magnuszewice w Pleszewskiem, Trojanów, Brochów) przynależał do majątku rodu jeszcze w XV w. (część z nich w 1425 r. dzierżył Sasin herbu Powała).
Wskutek postępującego rozdrobnienia własności ziemskiej w XV–XVI w. w rękach Powałów-Magnuszewskich znajdowała się część mazowiecka wskazanych dóbr ziemskich. Niektórzy członkowie rodu Magnuszewskich pozostali w Magnuszewie jeszcze w XIX w.
Pierwszym udokumentowanym przodkiem tego domu jest Świętosław zwany Rzeczywą, który w 1377 r. otrzymał od księcia warszawskiego Ziemowita III przywilej na prawo magdeburskie, jarmarki i różne swobody dla swego miasta Magnuszew.
Jego synowie Mikołaj oraz Powała, dziedzic na Taczewie, otrzymali zatwierdzenie tego przywileju od księcia mazowieckiego Janusza I w 1424 r., poprzednie przywileje natomiast zatwierdził ich potomkom król Zygmunt I, jako dziedzicom tego miasta.
Mikołaj był jednym z najbardziej znanych polskich rycerzy, pełnił za życia liczne funkcje dygnitarskie, był m.in. stolnikiem krakowskim i podkomorzym sandomierskim. Z drugą żoną, Małgorzatą, miał sześciu synów – Mikołaja, Stanisława, Zygmunta, Michała, Jana, Daniela, a także córkę Beatę, natomiast po pierwszej żonie pozostały mu córki Katarzyna i Anna. Od synów Mikołaja wyodrębniły się trzy gałęzie rodziny – od Mikołaja poszli Magnuszewscy, od Stanisława Trzebieńscy, od jednego z młodszych TrojanowscyAdam Boniecki, Artur Reiski, Herbarz Polski. Część I. Wiadomości historyczno-genealogiczne o rodach szlacheckich, Tom XVI, Warszawa, 1913, s. 252–262..
lewo|mały|260x260px|Adiutant koronny w polskim mundurze Z uwagi na historyczne uwarunkowania – liczne pustoszące kraj wojny, z których wiele miast nigdy nie powróciło do dawnego statusu - udało się dotąd opublikować spisy urzędników ziemskich z XIII – XVIII w. dla całej prawie dawnej Korony z wyjątkiem Mazowsza i województwa bracławskiego. Niemniej z ocalałych źródeł historycznych stwierdzić można, że przedstawiciele rodziny Magnuszewskich pełnili na przestrzeni lat, w przeważającym stopniu na terenach Mazowsza, wiele urzędów ziemskich (reprezentowali urzędy stolników, podsędków, cześników, pisarzy ziemskich, mieczników), urzędów grodzkich (takich jak urząd podwojewodziego czerskiego, podkomorzego sandomierskiego, wielokrotnie obsadzani na urzędzie burgrabiów), jak również urząd dworski królewski kuchmistrza wielkiego koronnego (magister culinae Regni) czy urząd centralny instygatora koronnego (najwyższego prokuratora państwa). Warto zaznaczyć, że swoboda nominacyjna władców była wyraźnie ograniczona w przypadku urzędów związanych z sądownictwem szlacheckim, bowiem w Koronie król nominował podkomorzych, sędziów ziemskich, podsędków i pisarzy ziemskich i grodzkich (wybranych wcześniej przez szlachtę na sejmikach elekcyjnych), natomiast kandydaci na pozostałe urzędy wyłaniani byli przez szlachtęKrzysztof Mikulski, Podwójna obsada urzędów ziemskich, urzędy „tytularne”/„nielegalne” w Rzeczypospolitej w XVII – XVIII w. – kilka uwag wstępnych, Zapisaki historyczne - Tom LXXXII - Rok 2017, Zeszyt 2, s. 71-82..
Ponadto wśród członków rodziny Magnuszewskich wymienić można zasłużonych wojskowych, w tym generałów adiutantów królewskich, rotmistrzów królewskich, chorążych (pancernych) czy poruczników wojsk koronnych.
Magnuszewscy w kulturze Heraldyka Ród Magnuszewskich wzmiankowany jest w najważniejszych polskich herbarzach począwszy od XVII w. Spośród najszerzej uznanych herbarzy można wymienić m.in.:
Herbarz wielu domow Korony Polskiey y W. X. Litewskiego dla niezupełnego opisania, albo opuszczenia, y wielu odmiennosci nieprzyzwoitych, za dawnych y poznieyszych autorow, herby z rodowitoscią wyrazających, nie mało dotąt ukrzywdzonychStanisław Duńczewski, Herbarz wielu domow Korony Polskiey y W. X. Litewskiego dla niezupełnego opisania, albo opuszczenia, y wielu odmiennosci nieprzyzwoitych, za dawnych y poznieyszych autorow, herby z rodowitoscią wyrazających, nie mało dotąt ukrzywdzonych, Tom II, Kraków 1757, s. 115–121. Herbarz Polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasówAdam Czołowski, Herbarz Polski i imionospis zasłużonych w Polsce ludzi wszystkich stanów i czasów, Tom II, Lwów 1859, s. 131. Spis nazwisk szlachty polskiejJerzy Sewer Dunin Borkowski, Spis nazwisk szlachty polskiej, Lwów 1887, s. 232. Herbarz Polski Rodzina. Herbarz szlachty polskiejSeweryn Uruski, Rodzina. Herbarz szlachty polskiej, Tom I, Warszawa 1904, s. 107–110. Herbarz PolskiKasper Niesiecki, Herbarz Polski, Tom VI, Lipsk 1841, s. 321..
Literatura Mikołaj Powała z Taczewa i Krzyżacy mały|Bitwa pod Gunwaldem w 1410 r., obraz Jana Matejki. Mikołaj Powała z Taczewa brał udział w bitwie pod Grunwaldem, stając w chorągwi dworskiej rycerzy przybocznych (chorągwi nadwornej, cubiculariorum).|231x231px Mikołaj Powała z Taczewa jest jednym z pobocznych bohaterów Krzyżaków Henryka Sienkiewicza. Opisywany jest jako mąż potężny o ogromnej sile, który odznaczał się wielką sławą i męstwem. W powieści przedstawiony został jako postać pozytywna i wzór polskiego rycerza.
Dominik Alojzy Gonzaga Magnuszewski (1809 – 1845) Młodość i poglądy polityczne mały|Dominik Alojzy Gonzaga Magnuszewski Członkiem rodziny Magnuszewskich zasłużonym na polu literatury był dramatopisarz i poeta Dominik Magnuszewski. W młodości podjął studia prawniczo-administracyjne na Wydziale Prawa na Królewskim Uniwersytecie Warszawskim, których nie ukończył z uwagi na wybuch powstania listopadowego, w którym uczestniczył w stopniu podporucznika. Podczas studiów przyjaźnił się z innymi artystami epoki, m.in. Chopinem, Krasińskim czy Gaszyńskim. Należał do grupy literackiej Ziewonia. Pisał w Dzienniku Mód Paryskich i w Tygodniku Literackim. Był patriotą, który osobiste poglądy polityczne i doświadczenia przekładał na treści publikowanych dzieł. Wielu tworzących w tym czasie autorów mogło odnieść się do własnych doświadczeń, gdyż jako młodzi ludzie przerwali edukację uniwersytecką, wskutek czego ponieśli poważne konsekwencje, nie wyłączając przymusowej emigracji.Elżbieta Dąbrowicz, Romantyzm uniwersytecki: kulturotwórcza rola ośrodków akademickich w pierwszej połowie XIX wieku, pod redakcją Elżbiety Dąbrowicz i Marcina Lula, Białystok 2019, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, s. 173-193. ISBN: 978-83-7431-600-2.
Twórczość Magnuszewski jest autorem takich dramatów jak Zemsta panny Urszuli czy Żacy krakowscy, które uchodzą za obiekt rozważań historyków i teoretyków literatury z uwagi na walory artystyczne i historiozoficzne. Wskazane dramaty stanowią przykład powieściowienia zagadnień etyczno-prawnych. W 1847 roku Józef Dzierzkowski, relacjonując swoje odczucia dotyczące wyglądu Magnuszewskiego, stwierdziłJózef Dzierzkowski, Powieść o życiu poety, „Biblioteka Naukowego Zakładu im. Ossolińskich”, 1847, t. 1, s. 412., że był to człowiek:
W literaturze prezentował idee historiozoficzne, do których twórczego spełnienia potrzebne było „poecie” wszechstronne wykształcenie, które zdobył nie przypadkiem, ale przez sumienną pracowitą i rozumową naukę. Najważniejszym elementem jego formacji intelektualnej stanowiła znajomość dziejów zewnętrznych i wewnętrznych własnego narodu.
Film mały|230x230px|Jerzy Pichelski, filmowy Mikołaj Powała z Taczewa. Postać Powały z Taczewa została przestawiona w Krzyżakach (1960 r.) w reż. Aleksandra Forda, ekranizacji powieści o tym samym tytule, oraz Pierścieniu księżnej Anny (1970 r.) w reż. Marii Kaniewskiej. W rolę Powały wcielili się odpowiednio Jerzy Pichelski oraz Tadeusz Schmidt.
Znani przedstawiciele