Gubernium Królestwa Galicji i Lodomerii () – austriacki kolegialny urząd zarządzający Galicją w latach 1773–1849, zastąpiony przez Namiestnictwo.
Po pierwszym rozbiorze Polski na ziemiach wcielonych do monarchii Habsburgów, wzorując się na krajach austriacko-czeskich, stworzono nowy aparat administracyjnyKancelaria organów władzy w Galicji. Wybór źródeł, wstęp i opracowanie Artur Górak i Krzysztof Latawiec, [dostęp 2023-06-24].. Od razu zniesiono samorząd szlachecki, a w jego miejsce ustanowiono Sejm Stanowy (Stany Galicyjskie) we Lwowie działający w latach 1782–1788 i 1817–1861. Nie miał on kompetencji ustawodawczych, składał się z przedstawicieli tylko czterech stanów: magnatów, rycerzy, duchowieństwa i mieszczaństwaBronisław Łoziński, Galicyjski sejm stanowy, 1817–1845, Lwów 1905, s. 2–6.. Ziemie przejęte w 1795 r. przez Austrię w ramach trzeciego rozbioru Polski utworzyły początkowo odrębny kraj koronny w ramach monarchii habsburskiej – Galicję Zachodnią (niem. ) lub Nową Galicję (niem. ), który podzielono na 12 cyrkułów. W 1803 roku kraj ten podzielono na 6 cyrkułów i podporządkowano gubernium we Lwowie. W 1809 tereny te wraz z cyrkułem zamojskim weszły w skład Księstwa Warszawskiego, a potem Królestwa Polskiego, wyjąwszy okręg krakowski (Wolne Miasto Kraków), który ostatecznie wszedł do Galicji po powstaniu krakowskim w 1846 r. W latach 1809–1815 okręg tarnopolski znajdował się przejściowo pod władaniem RosjiBohdan Winiarski, Ustrój prawno-polityczny Galicji, Warszawa-Lublin-Łódź 1915, s. 4–6..
Najistotniejsza zmiana w tym czasie dotyczyła administracji kraju, z którego utworzono gubernatorstwo, a którego administrowanie powierzono gubernatorowi z kolegialnym gubernium z siedzibą we Lwowie, podlegającemu Zjednoczonej Kancelarii Nadwornej w WiedniuStanisław Grodziski, Historia ustroju społeczno-politycznego Galicji 1772–1848, Wrocław 1971, s. 23.. W skład gubernium, poza gubernatorem, wchodzili radcy gubernialni (Gubernialrathe), mianowani przez panującegoOswald Balzer, Historia ustroju Austrii w zarysie, Lwów 1899, s. 355, 405, 407, 854–855.. Podlegali mu starostowie (Kreishauptmann) stojący na czele cyrkułów (Kreis). W latach 1772–1867 cyrkuł był podstawową jednostką rządowej administracji terenowej w Galicji, było ich początkowo w 1773 – 6, następnie 18. Podlegały im dominia i magistraty. Gubernator przewodniczył także Sejmowi Stanowemu i jego wydziałowi, który w zasadzie mógł obradować tylko nad kwestami przedstawionymi przez gubernium we Lwowie i galicyjską kancelarię nadworną w Wiedniu, Gubernator zarządzał także finansami kraju oraz sprawami podatkowymi. Podporządkowane mu były Izby Skarbowe (Finanzstelle) oraz osobne Urzędy skarbowe i płatnicze (Fiscal- und.Zahlamt), a od 1830 także urzędy zajmujące się podatkami pośrednimi {Cameralgefallenverwaltung). Od czasów Józefa II podporządkowano mu także Dyrekcję Policyi (Polizeidirection) we Lwowie, a później także Dyrekcję Górniczą i Salinarną. Reforma józefińska z lat 1782–1784 wyodrębniła i usamodzielniła od władzy gubernium sądownictwo wcześniej mu podporządkowane, m.in. zlikwidowano wówczas Najwyższy Sąd Gubernatorski we Lwowie pod przewodnictwem gubernatora, który był instancją odwoławczą dla wszystkich niższych sądów galicyjskich, przekazując jego kompetencje nowo utworzonemu Trybunału Cesarsko-Królewskiego (tribunale caesareo-regium). Ten system zarządu Galicją został zmieniony na mocy postanowień konstytucji z 1848 r., który zlikwidował gubernium galicyjskie wprowadzając w to miejsce w 1849 r. Namiestnictwo galicyjskie.
Gubernatorzy Galicji Gubernatorzy 20.10.1772 – 01.1774 – Johann Baptist Anton von Pergen 01.1774 – 06.1774 – Andreas Hadik von Futak 06.1774 – 06.1780 – Heinrich Josef Johann von Auersperg 06.1780 – 10.1794 – Joseph Brigido 10.1794 – 07.1795 – Joseph Mailath de Szekely 07.1795 – 02.1801 – Jan Gaisruck 02.1801 – 08.1801 – Josef Franz da Paula von Sweerts-Sporck 08.1801 – 07.1806 – József Úrményi 07.1806 – 03.1810 – Christian Wurmser 03.1810 – 03.1815 – Peter von Goëss 03.1815 – 26.05.1815 – Georg Oechsner 26.05.1815 – 01.08.1815 – Ferdynand Fryderyk von Württemberg 01.08.1815 – 11.1822 – Franz von Hauer 11.1822 – 08.1826 – Ludwig von Taaffe.
Generalni gubernatorzy 08.1826 – 09.1832 – August Longin Lobkowicz 12.10.1832 – 2.07.1846 – Ferdynand Karol Józef Habsburg-Este 02.07.1846 – 08.1847 – Franz Krieg von Hochfelden 1.08.1847 – 06.1848 – Franz von Stadion 06.1848 – 07.1848 – Wilhelm von Hammerstein-Equord 30.07.1848 – 15.01.1849 – Wacław Zaleski.
Przypisy
Kategoria:Polityka Galicji Kategoria:Historia Galicji