Rozłam chińsko-albański (, ) – stopniowy proces pogorszenia stosunków dyplomatycznych między Albańską Republiką Ludową (po 1976 Albańską Socjalistyczną Republiką Ludową) a Chińską Republiką Ludową, który miał miejsce w latach 1972–1978.

Tło wydarzeń We wrześniu 1956 roku Enver Hodża stanął na czele delegacji Komitetu Centralnego Albańskiej Partii Pracy na VIII Kongresie Narodowym Komunistycznej Partii Chin. Po latach opisał swoje wrażenia:

Wygłoszony w lutym 1956 roku tajny referat Nikity Chruszczowa postawił radzieckie władze w sprzeczności z Enverem Hodżą, sama Albańska Partia Pracy wyraziła sprzeciw wobec tegoż referatu. 13 września 1956 roku Enver Hodża spotkał się z Mao Zedongiem, ten zapytał albańskiego przywódcę na temat stosunków jugosłowiańsko-albańskich oraz opinii ludności albańskiej na temat Józefa Stalina; Hodża odpowiedział, relacje Jugosławii i Albanii są chłodne, a w kwestii Stalina stwierdził, że partia oficjalnie uważa go za przywódcę o wybitnych, wszechstronnych zasługach, lojalnego ucznia Lenina oraz jego kontynuatora. Mao z kolei uznał decyzję o wydaleniu Jugosławii z Kominformu w 1948 roku za błędną, przedstawił również błędy Stalina w kwestii polityki względem Chin. Hodża również opisał swoje wrażenia w tej kwestii:

mały|Enver Hodża (1971) W 1957 roku Mao Zedong wziął udział w Międzynarodowej Konferencji Partii Komunistycznych i Robotniczych, podczas której miał chwalić Józefa Stalina; potępił natomiast antypartyjną grupę Malenkowa, Kaganowicza, Mołotowa, Bułganina i Szepiłowa. Miał także ubolewać, że Jugosławia odmówiła wzięcia udziału w tejże konferencji; widział również korzyści w podejmowaniu rozmów z osobami zgodnymi z marksizmem nawet częściowo.

Stanowisko Chin w kwestiach międzynarodowych zaczęło zmieniać się w wyniku pogłębiających się sprzeczności ze Związkiem Radzieckim i niepowodzenia kampanii stu kwiatów. W 1957 roku Chiny postanowiły przeciwstawić się radzieckiej dominacji w bloku państw komunistycznych, a w 1960 roku otwarcie tego dokonały, co doprowadziło do rozłamu radziecko-chińskiego. W tym czasie Albańska Partia Pracy była jedyną partią komunistyczną w bloku wschodnim, która potępiła destalinizację i rewizjonistyczną politykę Nikity Chruszczowa; na daną postawę wpływ miało polepszenie relacji radziecko-jugosłowiańskich, a albański przywódca Enver Hodża obawiał się utraty własnych wpływów na rzecz Jugosławii. Albańska Republika Ludowa znalazła się w ideologicznym porozumieniu z Chińską Republiką Ludową, gdyż władze chińskie krytykowały radzieckiego przywódcę Nikitę Chruszczowa za jego zbliżenie z Josipem Brozem Tito oraz tolerancję jugosłowiańskiego rewizjonizmu, którą zarówno Chiny, jak i Albania uważały za zagrożenie dla całego bloku komunistycznego; mimo to konflikt polityczny ZSRR z Chinami rozpoczął się jeszcze podczas władzy Józefa Stalina, jednak różnice polityczne między oboma krajami pojawiły się w połowie lat 50., zbiegło się to z pogorszeniem stosunków radziecko-albańskich. Chiny uznały Albanię za użyteczną z powodu jej wrogości do postrzeganego przez nią radzieckiego rewizjonizmu, a albańskie artykuły na ten temat były przedrukowywane w chińskich czasopismach.

Lata 60. mały|Deng Xiaoping (1979) W listopadzie 1960 roku odbyła się II Międzynarodowa Konferencja Partii Komunistycznych i Robotniczych, a przygotowania do niej czyniono już miesiąc wcześniej. W tejże konferencji udział wzięły delegacja albańska na czele z Hysnim Kapo oraz chińska na czele z Dengiem Xiaopingiem, obie były jednak ze sobą w sprzeczności; w swoim przemówieniu Kapo skrytykował postawę Związku Radzieckiego podczas odbywającej się 21 czerwca 1960 roku konferencji w Bukareszcie (radziecki przywódca Nikita Chruszczow miał zachęcać Grecję do wysuwania roszczeń do południowej Albanii) oraz ataki w stronę delegacji chińskiej, Deng natomiast stwierdził, że nie będzie poruszać wszystkich kwestii. Hysni Kapo oraz inny członek albańskiej delegacji Ramiz Alia nie podzielali chińskiego stanowiska, a I Sekretarz Albańskiej Partii Pracy Enver Hodża, który również wziął udział w delegacji, potępił działania radzieckiego przywódcy Nikity Chruszczowa. mały|Enver Hodża i Zhou Enlai (1966) Zarówno Albania, jak i Chiny uważały, że Związek Radziecki zdradził marksizm-leninizm i działał na rzecz odnowienia kapitalizmu; władze albańskie uznały Chińską Republikę Ludową za centrum rozwoju nowego i prawdziwego ruchu marksistowsko-leninowskiego. W 1964 chiński premier Zhou Enlai odwiedził Albanię i podpisał wspólne oświadczenie, w którym między innymi stwierdzono, że stosunki między krajami socjalistycznymi, bez względu na ich powierzchnię i rozwój gospodarczy, muszą opierać się na zasadach całkowitej równości, a niedopuszczalnym jest narzucanie własnej woli innym krajom lub podważanie niepodległości, suwerenności i interesów państw socjalistycznych. Albańska delegacja jako jedyna spośród delegacji europejskich zajęła pro-chińskie stanowisko. Związek Radziecki zorganizował kampanię mającą na celu obalenie Envera Hodży oraz Mehmeta Shehu, a radziecka ambasada w Tiranie otwarcie zachęcała pro-radziecką frakcję Albańskiej Partii Pracy do sprzeciwu wobec pro-chińskiej stanowisku partii. Pięciu pro-radzieckich członków partii rządzącej zostało straconych z powodu próby obalenia albańskich władz.

W październiku 1961 roku nie zaproszono albańskiej delegacji na XXII Zjazd KPZR, a dwa miesiące później Związek Radziecki przestał oferować Albanii pomoc gospodarczą oraz zerwał z nią stosunki dyplomatyczne, inne państwa bloku wschodniego je zachowały. Wycofał również z Albanii wszystkich swoich doradców ekonomicznych i techników oraz kontynuował demontaż swoich instalacji morskich na wyspie Sazan; proces ten rozpoczął się jeszcze przed zerwaniem relacji. Opustoszały już budynek radzieckiej ambasady został przejęty przez Albanię w 1964 roku.

Chińska Republika Ludowa zrekompensowała Albanii utratę sowieckiego wsparcia gospodarczego poprzez dostarczenie około 90% części zamiennych, żywności oraz innych towarów obiecanych przez Związek Radziecki, a pożyczki były oferowane na korzystniejszych warunkach niż wcześniej; w zamian Albania pełniła funkcję głównego rzecznika Chin w Organizacji Narodów Zjednoczonych. Eksportowane do Albanii chińskie towary były niższej jakości niż radzieckie, a chińscy specjaliści otrzymywali niskie wynagrodzenie na poziomie albańskich robotników; ze względu na barierę językową, chińscy i albańscy technicy byli zmuszeni do komunikacji między sobą w języku rosyjskim. Albańska Republika Ludowa nie uczestniczyła już w działaniach Układu Warszawskiego ani w porozumieniach Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej.

Jednym z wczesnych nieporozumień między Chinami a Albanią była kwestia charakteru władz radzieckich i polemiki z nimi. W lipcu 1963 roku Hodża zapisał w swoim dzienniku, że Chińczycy mówią dziś o Chruszczowie to samo, co Chruszczow mówił o Tito wczoraj. Chińskie władze niechętnie angażowały się w publiczne rozmowy z władzami radzieckimi w latach 1961–1963, podkreślając potrzebę jednolitego frontu przeciwko Stanom Zjednoczonym i związku z tym prosząc Albanię o złagodzenie własnej polemiki oraz o przywrócenie stosunków dyplomatycznych ze Związkiem Radzieckim; władze albańskie poczuły się urażone takowymi poglądami.

W sierpniu 1964 roku Enver Hodża zanotował:

We wrześniu 1964 roku Komitet Centralny Albańskiej Partii Pracy wysłał list do Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Chin w kwestii chińsko-radzieckiego sporu granicznego; wiadomość jednak została pozostawiona bez odpowiedzi.

Wraz z odsunięciem Nikity Chruszczowa od władzy i przejęciem jej przez Leonida Breżniewa, w październiku 1964 roku Chiny wezwały Albańską Partię Pracy do wsparcia nowych władz w walce przeciwko imperializmowi. Władze albańskie uważały jednak, że przejęcie władzy przez Breżniewa oznaczało jedynie kontynuację polityki Chruszczowa; w liście do Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Chin Albańska Partia Pracy wzywała do kontynuacji polemiki z radzieckim przywództwem, podczas gdy Chiny starały się skłonić Albanię do wspólnego wysłania delegacji do Moskwy; na czele chińskiej delegacji stanął Zhou Enlai. Według Envera Hodży, Zhou miał w Moskwie ponieść dyplomatyczną porażkę, a Chiny przyznały się do popełnienia błędu składając oficjalną wizytę w Związku Radzieckim oraz proponując to samo Albańskiej Republice Ludowej. Mimo sporów, strona albańska otwarcie wspierała chińską na arenie międzynarodowej.

W październiku 1966 roku Enver Hodża wygłosił przemówienie na plenum Komitetu Centralnego Albańskiej Partii Pracy, podczas którego o polityce wewnętrznej Chin wypowiedział się następująco:

Hodża przeanalizował wydarzenia w Chinach; skrytykował między innymi fakt, że Komunistyczna Partia Chin nie odbyła żadnego kongresu od dziesięciu lat i że od czterech lat nie zwoływano plenum Komitetu Centralnego, co nie miało miejsca w innych partiach o charakterze marksistowsko-leninowskich. Według niego, kult Mao Zedonga „został podniesiony do nieba w obrzydliwy i sztuczny sposób”; dodał również, że zapoznając się z celami chińskiego przywódcy, ma się wrażenie, że wszystko, co jest stare w kulturze chińskiej i światowej, powinno zostać odrzucone bez dyskusji i powinna zostać stworzona nowa kultura, która jest nazywana proletariacką.

Po rozpoczęciu rewolucji kulturalnej w Chinach, w Albanii rozpoczęto rewolucję ideologiczną i kulturalną; ta, w odróżnieniu od chińskiej, była przedstawiana jako kontynuację polityki podejmowanej przez Albanię od czasu przejęcia władzy przez Envera Hodżę; albańska rewolucja różniła się od chińskiej tym, że albańska armia nie odegrała znaczącej roli, nie było albańskiego odpowiednika Czerwonej Gwardii ani nie było napływów zwolenników rewolucji z prowincji do stolicy.

Inną różnicą między polityką zagraniczną Albanii i Chin był sposób traktowania antyrewizjonistycznych partii europejskich i pozaeuropejskich; te popierały stanowisko obu państw w stosunku do Związku Radzieckiego. Chiny jednak unikały międzynarodowych spotkań z obawy przed alienacją partii uważanych przez nie za neutralne, jak Koreańska Partia Pracy oraz Komunistyczna Partia Wietnamu. Odmienną postawę reprezentowała Albania, która popierała międzynarodowe spotkania antyrewizjonistycznych partii, sam Enver Hodża skrytykował Komunistyczną Partię Chin z powodu jej dążenia do akceptacji kultu Mao Zedonga oraz jego polityki wewnętrznej przez ruch marksistowsko-leninowski.

20 sierpnia 1968 r., po inwazji Układu Warszawskiego na Czechosłowację, Chiny wydały oświadczenie skierowane do Albanii, potwierdzające wsparcie zbrojne w przypadku agresji. Pod koniec lat 60. krążyły pogłoski o zamiarze zainstalowania przez Chiny rakiet na terytorium Albanii.

Po inwazji Układu Warszawskiego na Czechosłowację w 1968 roku, Chiny skierowały do Albanii oświadczenie gwarantujące wsparcie zbrojne w przypadku agresji na ten kraj. Mimo to, chiński premier Zhou Enlai uważał, że Albania, jako kraj o małej powierzchni i ludności, nie potrzebuje ciężkiego uzbrojenia ani nie jest w stanie obronić się przed agresją innych państw, dlatego powinna ona zawrzeć sojusz z Jugosławią oraz Rumunią. Zhou wystosował tę propozycję do przybyłej do Pekinu albańskiej delegacji w roku 1968 i w lipcu 1975; za każdym razem dana propozycja była odrzucana. W czerwcu 1971 roku rumuński przywódca Nicolae Ceaușescu złożył oficjalną wizytę w Pekinie; Mao Zedong miał powiedzieć do niego, że Rumunia powinna się zjednoczyć z Chinami w celu obalenia imperializmu. Hodża uważał, że przeciwko imperializmowi walczą nie państwa, a proletariat.

Lata 70.