Koszary przy ul. Moniuszki w Braniewie (tzw. „białe koszary”) – były kompleks wojskowy przy ul. Moniuszki w Braniewie wzniesiony w 1898 roku. Do 1918 stacjonowały w nim wojska armii pruskiej, następnie mieściły się tu siedziby m.in. szkoły policyjnej i Reichsarbeitsdienst. Po wojnie stacjonowały tu jednostki WOP oraz Wojska Polskiego. 31 grudnia 1989 kompleks został opuszczony przez wojsko i przekazany miastu. Współcześnie jest to siedziba m.in. Szkoły Podstawowej nr 5 im. Ziemi Braniewskiej oraz Specjalnego Ośrodka Szkolno-Wychowawczego.
Lokalizacja Koszary znajdują się przy ul. Stanisława Moniuszki w Braniewie, naprzeciw wybudowanej kilka lat wcześniej stadniny koni (1889–1891), w pobliżu domu prowincjalnego sióstr katarzynek (1906). Niemal równocześnie z kompleksem koszarowym wybudowano również, położoną tuż za nim, jednotorową linię kolei nadzalewowej Haffuferbahn (1897–1899).
Historia do 1945 Po 1772 roku Braniewo przestało być miastem biskupim i stało się miastem garnizonowym. Nim jednak w 1898 roku wybudowano pierwsze koszary w mieście (tzw. „białe koszary”), w XIX wieku żołnierze batalionu fizylierów kwaterowali w wynajętych domach, m.in. w barakach/stodołach przy TeichstraßeBraunsberg im Wandel der Jahrhunderte Festschrift zum 650jährigen Stadtjubiläum am 23. und 24. Juni 1934 von Franz Buchholz. lewo|mały|220x220px|Plan koszar, poniżej drogi zabudowa stadniny Kompleks wojskowy przy ul. Stanisława Moniuszki (wówczas Rodelshöfer Straße) z przeznaczeniem dla pruskich artylerzystów wzniesiony został w ostatnich latach XIX wieku – oddany został do użytku 1 października 1898 rokuBraunsberg / Ostpreußen. Stadt und Kreis in Bildern aus vergangenen Tagen, s. 31. 1 października 1900 r. otwarto lazaret wojskowy obok koszar na ulicy Moniuszki (budynek stał do 1945 r. naprzeciwko klasztoru, wzniesiony w podobnym stylu jak sąsiednie koszary). W latach 1912–1914 w koszarach stacjonował III batalion 5. Zachodniopruskiego Pułku Piechoty (5. Westpreußische Infanterie-Regiment Nr. 148). W czasie I wojny światowej, w latach 1914–1918, w koszarach przy ul. Moniuszki działał szpital wojskowy (lazaret) dla żołnierzy rannych podczas działań wojennych. Koszary zajmowane były do roku 1918 przez wojska armii pruskiej, a następnie przez pododdziały porządkowe (policyjne) Republiki Weimarskiej.
Następnie koszary mieściły szkołę policyjną. Około 1925 roku w opuszczonych budynkach zaczęto osiedlać rodziny z nizin społecznych. Stan obiektów nie przedstawiał się wówczas najlepiej (w budynkach nie było np. sanitariatów, znajdowały się one w osobnych barakach)Jens Torner Die Armensiedlung in Braunsberg. Die Kaserne auf der Rodelshöfer Straße [w:] Heimatbrief für den Kreis Braunsberg, Sommer 2020. Od 1933 roku kompleks koszarowy zaczęła przejmować szkoła dowodzenia Służby Pracy Rzeszy (Reichsarbeitsdienst, RAD – masowa organizacja przystosowania obywatelskiego i wojskowego młodzieży w III Rzeszy, która w trakcie II wojny światowej wykonywała funkcje pomocnicze wobec Wehrmachtu). Dotychczasowych mieszkańców wysiedlano m.in. do mieszkań w dzielnicy Koźlin.
W 1935 roku wprowadzono w Rzeszy obowiązek służby wojskowej, co spowodowało, że Braniewo z powrotem stało się silnym miastem garnizonowym. W mieście wzniesiono dwa nowe nowoczesne potężne kompleksy koszarowe – wzdłuż Stadtwald Chaussee (drogi do Lasu Miejskiego, obecnie ul. Władysława Sikorskiego) i przy Yorckstraße (al. Wojska Polskiego), gdyż istniejący kompleks koszar z końca XIX wieku nie nadawał się do zakwaterowania tak znacznej ilości pododdziałów.
Historia od 1945 Lata 1945–1989 20 marca 1945 roku Braniewo zajęły wojska 3 Frontu Białoruskiego. 16 sierpnia 1945 r. podpisano w Moskwie umowę ustanawiającą w pobliżu Braniewa granicę polsko-radziecką. W związku z wytyczoną ok. 7 km na północ od miasta granicą państwową pomiędzy Polską a ZSRR doszło nowe strategiczne zadanie – strzeżenia wytyczonej granicy polsko-radzieckiej. „Białe koszary” zostały zaadaptowane przez Wojska Ochrony Pogranicza. W tym samym roku, 1945, w koszarach utworzono 22 Komendę Odcinka Braniewo będącą samodzielnym pododdziałem Wojsk Ochrony Pogranicza. Komenda początkowo liczyła etatowo 143 żołnierzy; w 1946 roku stan ten zmniejszono do 63 żołnierzy. Komendą dowodzi mjr Karol Strumiłło, a następnie mjr Kazimierz Galicz (od 10.1946). W 1948 roku rozkazem MON nr 055/Org. z 20.03.1948 na bazie dotychczasowego 22 Odcinka WOP sformowano w koszarach przy ul. Moniuszki 3 Samodzielny Batalion Ochrony Pogranicza (JW 1325). W skład batalionu wchodziło: dowództwo i sztab, sekcja polityczno-wychowawcza i ochrona sztabu, kwatermistrzostwo, plutony – transportowy i łączności.
10 kwietnia 1952 roku w koszarach przy ul. Moniuszki utworzono Szkołę Podoficerską Łączności WOP, w której szkolono specjalistów morskich dla WOP-u (z dniem 24 lipca 1958 szkoła została przeniesiona do Zgorzelca). Od 1967 roku w koszarach przy ul. Moniuszki sformowany został 12 Batalion Rozpoznania Radioelektronicznego podporządkowany Dowódcy Pomorskiego Okręgu Wojskowego. W 1984 do koszar przy ul. Moniuszki – opuszczonych przez 12 Batalion Rozpoznania Radioelektronicznego – został przeniesiony 16 Pułk Artylerii (JW 3510). Z dniem 31 grudnia 1989 roku pułk całkowicie opuścił koszary przy ul. Moniuszki i przeniósł się do koszar przy ul. Sikorskiego, a następnie, w 1994 roku, na Aleję Wojska Polskiego9. Braniewska Brygada Kawalerii Pancernej 1994–2014, Warszawa–Braniewo 2014.
W pierwszej połowie 1989 roku podjęta została decyzja o przekazaniu obiektów tych koszar wojskowych władzom miasta Braniewa na potrzeby oświaty. Kompleks został przekazany miastu decyzją ministra obrony narodowej, po wcześniejszych uzgodnieniach I sekretarza KW PZPR w Elblągu Bolesława Smagały z dowódcą Pomorskiego Okręgu Wojskowego gen. dyw. Zbigniewem BlechmanemZamiast koszar szkoła, Dziennik Bałtycki, 5 czerwca 1989, nr 129, s. 2. Były to między innymi 3 obszerne bloki koszarowe (Moniuszki 22a, 22d, 22e) oraz sala gimnastyczna. Wszystkie budynki wymagały jednak remontu i adaptacji na potrzeby oświatowe. Wymieniono stolarkę, podłogi, centralne ogrzewanie oraz położono nową instalację elektryczną. Koszt remontu i adaptacji obiektów wyniósł ok. 300 milionów ówczesnych polskich złotych. Ze względu na koszty proces ten realizowano etapami. Współcześnie w obiektach byłych koszar mieszczą się placówki oświatowe i urzędy.
Szkoła Podstawowa nr 5 lewo|mały|Szkoła Podstawowa nr 5 Głównym użytkownikiem „białych koszar” stała się Szkoła Podstawowa nr 5 (od 12 maja 2020 im. Ziemi BraniewskiejUchwała nr 7/2019/2020 r. Rady Pedagogicznej Szkoły Podstawowej nr 5 w Braniewie z dnia 12 maja 2020 r. w sprawie wprowadzenia zmian do statutu Szkoły Podstawowej Nr 5 w Braniewie), z siedzibą pod adresem ul. Moniuszki 22a. Przejęte od wojska budynki znajdowały się jednak w złym stanie technicznym i wymagały przeprowadzenia wielu prac remontowych i adaptacyjnych. Do remontów przystąpiono w listopadzie 1989 roku i w sierpniu roku następnego oddano pierwszy budynek przystosowany do prowadzenia zajęć szkolnych. Rozpoczęcie pierwszego roku szkolnego 1990/1991 było bardzo uroczyste, udział w nim wziął burmistrz Braniewa Tadeusz Kopacz, ks. dziekan Tadeusz Brandys i ks. Józef Midura, rodzice dzieci i, co nie spotyka się często, również firma wykonująca remonty. Pierwszym dyrektorem szkoły został mgr Leszek Szamotuło, dotychczasowy wicedyrektor Zespołu Szkół BudowlanychZ życia szkoły, Ilustrowany Kurier Terenowy, nr 1 (55) rok IV, 5–11 stycznia 1993, s. 1–2 .
Już w pierwszym roku, 1990, naukę w szkole rozpoczęło prawie 700 uczniów w klasach I–VI, w 25 oddziałachZ życia miast i gmin. Braniewo [w:] IKT. Ilustrowany Kurier Terenowy, nr 1, 1–15 października 1990. Od 1 września 1999 do 31 sierpnia 2019 roku w jednym z budynków budynku szkoły, ul. Moniuszki 22d, funkcjonowało Gimnazjum nr 2 w Braniewie.
Uczniowie Osiedla Wojskowego, znajdującego się po drugiej stronie torów, często przekraczali linię kolejową wprost przez torowisko, gdyż najbliższy przejazd strzeżony znajdował się przy ul. Stefczyka, a to wiązało się z nadkładaniem drogi (strzeżony był ten przejazd do 2001 rokuBraniewo. Ciężarówka zderzyła się z pociągiem. Przewidzieliśmy ten wypadek [w:] Gazeta Olsztyńska. Dziennik Elbląski, 15 listopada 2001, s. 3). To zmobilizowało władze miasta do wyasygnowania funduszy, aby stworzyć tu bezpieczne przejście. Po trzech latach, w 1992, udało się sfinalizować projekt budowy, położonej tuż przy szkole, kładki pieszej nad toramiBraniewo. Inwestycje budowlane. Pracowita dekada [w:] Dziennik Elbląski, 7 czerwca 2000, dodatek Budowlane, s. XII.
W grudniu 2009 roku na części szkolnego boiska zostało otwarte miasteczko ruchu drogowego. Plac był oświetlony, wyposażony w ławeczki i ogólnodostępnyPowstało Miasteczko Ruchu Drogowego [w:] IKAT. Gazeta Braniewska 30 grudnia 2009. W 2022 roku, podczas rozpoczęcia remontu kompleksu szkolnego, miasteczko ruchu drogowego zostało zlikwidowane.
W 2023 roku dzięki pozyskanym funduszom zewnętrznym przeprowadzono termomodernizację obiektów szkoły. W ramach remontu zrealizowano m.in: izolację przeciwwilgociową budynków, remont elewacji, docieplenie ścian zewnętrznych od wewnątrz, docieplenie ścian przy gruncie, docieplenie stropów poddaszy oraz wymianę pokryć dachowych, wymianę obróbek blacharskich, rynien i rur spustowych, parapetów, remont naświetli i krat okiennych, wymianę instalacji elektrycznych i sanitarnych. Oprócz tego inwestycja objęła budowę infrastruktury sportowej: boiska do gry w piłkę nożną o nawierzchni typu „sztuczna trawa”, z ogrodzeniem panelowym i piłkochwytami, bieżni sportowej okólnej 4-torowej z odcinkiem prostym do biegów na 100 m, skoczni w dal z podwójnym rozbiegiem o nawierzchni poliuretanowej, rzutni kulą o betonowej nawierzchni koła do rzutu, odwodnienie terenu, oświetlenie i monitoring, placu zabaw o nawierzchni poliuretanowej, bramy wjazdowej i ogrodzenia terenu.
Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy lewo|mały|Ośrodek Szkolno-Wychowawczy Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w Braniewie jest placówką oświatową zajmującą się kształceniem i przystosowaniem do życia dzieci niepełnosprawnych. Szkolnictwo specjalne na terenie Braniewa zostało zapoczątkowane w roku 1965. Pierwszą klasę specjalną utworzono przy Szkole Podstawowej nr 2 przy ul. Konarskiego40-lecie szkoły [w:] IKAT. Ilustrowany Kurier Terenowy, 3–9 listopada 1992. Ośrodek Szkolno-Wychowawczy w Braniewie, przeznaczony dla dzieci z lekkim upośledzeniem umysłowym, został utworzony 1 września 1986 roku. W jego skład wchodziły wówczas: szkoła podstawowa, zasadnicza szkoła zawodowa oraz internat. Siedziba znajdowała się przy ul. Rzemieślniczej. Placówka zatrudniała 22 nauczycieli, a uczyło się w niej 124 uczniów. Warunki lokalowe były bardzo trudne. Szkoła posiadała zaledwie 6 małych izb lekcyjnych oraz 2 pomieszczenia administracyjne. Ze tego względu zajęcie obywały się w obiektach rozsianych po całym mieście: w Zespole Szkół Zawodowych przy ul. Gdańskiej, w Zespole Szkół Budowlanych przy ul. Królewieckiej, a także w pomieszczeniach Przedsiębiorstwa Budownictwa Komunalnego oraz Miejskiego Ośrodka Sportu „Zatoka”. Sześćdziesięciu (rok 1990) wychowanków ośrodka spoza Braniewa zakwaterowanych było w internacie Zespołu Szkół BudowlanychPomóż braniewskim dzieciom. Przeprowadzka do koszar, Głos Wybrzeża, 1991.11.14 nr 264, s. 5.