Janusz Gmitruk (ur. 17 lutego 1948 w Świniarowie) – polski historyk, muzealnik, nauczyciel akademicki, doktor nauk humanistycznych.
Specjalista w zakresie historii najnowszej Polski i ruchu ludowego, a także martyrologii polskiej wsi, Batalionów Chłopskich oraz Polskiego Państwa Podziemnego podczas II wojny światowej, a także chłopskiego ruchu oporu po jej zakończeniu; autor licznych artykułów i publikacji książkowych oraz wystaw poświęconych tej tematyce; wieloletni redaktor naczelny „Roczników Dziejów Ruchu Ludowego” i „Rocznika Historycznego Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego” oraz dyrektor Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego i prezes zarządu Ludowego Towarzystwa Naukowo-Kulturalnego.
Życiorys Dzieciństwo i edukacja Urodził się 17 lutego 1948 we wsi Świniarów w powiecie łosickim w rodzinie chłopskiej Pawła Gmitriuka i Genowefy z domu Oleksiuk. Od 1955 do 1962 uczęszczał do Szkoły Podstawowej nr 2 w Łosicach, a następnie rozpoczął naukę w Liceum Ogólnokształcącym im. Józefa Pietruczuka, które ukończył w 1966. Po zdaniu egzaminów wstępnych, 1 października 1966 rozpoczął studia historyczne na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego.
Będąc uczniem brał udział w konkursach historycznych. Na studiach uczestniczył w obozach naukowych, organizowanych na terenie powiatu siedleckiego i w jego okolicach przez Zarząd Uczelniany Związku Młodzieży Wiejskiej. Pracował w kole naukowym w Instytucie Historii UW, którego kierownikiem był docent Józef Szaflik. Podczas wyjazdów studenci zbierali informacje od miejscowej ludności, w tym byłych ludowych partyzantów, na temat działalności partii politycznych w okresie międzywojennym oraz na temat ruchu oporu w okresie II wojny światowej. To właśnie Józef Szaflik zainteresował go dziejami ruchu ludowego i dał impuls do napisania pracy magisterskiej o ruchu oporu. Promotorem owej pracy pt. Konspiracyjny Ruch Ludowy w powiecie siedleckim w latach 1939–1945 został profesor Stanisław Herbst, zaś recenzentem był Szaflik, który w 1970 obronił habilitację. Do obrony pracy magisterskiej doszło w czerwcu 1971 w prywatnym mieszkaniu promotora, gdyż w tym czasie prof. Herbst chorował. Egzamin zakończył się po dwóch godzinach wynikiem bardzo dobrym dla Janusza Gmitruka, który został magistrem historii. Praca magisterska została nagrodzona w konkursach historycznych oraz została opublikowana w formie artykułu w 14. numerze z 1972 „Roczników Dziejów Ruchu Ludowego”.
Praca naukowa i zawodowa thumb|Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego, którego dr Gmitruk jest dyrektorem Należał do ZMW. Podczas studiów – w 1970 – został członkiem Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego. Od 1 października 1971 był zatrudniony w Zakładzie Historii Ruchu Ludowego Naczelnego Komitetu Zjednoczonego Komitetu Ludowego (od 1990 Naczelnego Komitetu Polskiego Stronnictwa Ludowego). W tej placówce naukowej doszedł do stanowiska wicedyrektora, a następnie dyrektora (jest urlopowany). W zakładzie zajął się Archiwum Ikonograficznym – wśród weteranów ruchu ludowego oraz ich rodzin zbierał fotografie, które opisywał, spisywał relacje oraz namawiał rozmówców do pisania wspomnień. Współpracował m.in. z komendantem głównym Batalionów Chłopskich generałem Franciszkiem Kamińskim, jak również Józefem Abramczykiem, Eugeniuszem Fąfarą, Stanisławem Jagiełłą, Piotrem Pawliną, Antonim Piwowarczykiem, Czesławem Ponieckim i Janem Sońtą. Konsekwencją zgłębiania wiedzy i prowadzonej przezeń działalności archiwalnej była rozprawa doktorska Konspiracyjny Ruch Oporu na Kielecczyźnie 1939–1945, obroniona w roku 1979 na Uniwersytecie Warszawskim pod kierunkiem profesora Józefa Szaflika. W następnym roku ukazała się ona drukiem w Ludowej Spółdzielni Wydawniczej.
Pracę w ZHRL, a później w MHPRL łączył z działalnością dydaktyczno-naukową, współpracując z uczelniami na Podlasiu oraz Uniwersytetem Przyrodniczo-Humanistycznym w Siedlcach. W tym też czasie był współorganizatorem i organizatorem wystaw. W ich organizacji wspierali go m.in. naukowcy Aleksander Łuczak i Kazimierz Przybysz oraz polityk ZSL Jerzy Szymanek. Uczestniczył w pracach Zespołu do Spraw Martyrologii Wsi Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. Działał również w Komitecie Organizacyjnym Budowy Mauzoleum Martyrologii Wsi Polskich w Michniowie. Z inicjatywy Gmitruka w owym mauzoleum zorganizowano stałą wystawę pt. Gdy płonęły niebo i ziemia.
Janusz Gmitruk brał udział w działaniach, które doprowadziły do powstania w roku 1984 Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w Warszawie. Nad przyszłym kształtem tej placówki współpracował z pełnomocnikiem prezesa ZSL Romana Malinowskiego do spraw organizacji tego muzeum – doktorem Józefem Fajkowskim, który następnie został pierwszym dyrektorem placówki. Z okazji uroczystego otwarcia muzeum w roku 1985, doktor Gmitriuk wspólnie z doktorem Sałkowskim zorganizowali pierwszą wystawę poświęconą 90. rocznicy powstania Polskiego Ruchu ludowego, która była eksponowana w Państwowym Muzeum Etnograficznym; zaś na otwarcie siedziby Muzeum w Żółtej Karczmie Janusz Gmitruk wraz zespołem przygotował wystawę pt. Bataliony Chłopskie (1940–1944).
Od 1988 do 1989 dr Gmitruk był zastępcą dyrektora ZHRL. W dniach 26–27 listopada 1989 roku w Warszawie odbył się XI Nadzwyczajny Kongres Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego, na którym podjęto uchwałę o zakończeniu działalności politycznej ZSL oraz o powołaniu Polskiego Stronnictwa Ludowego „Odrodzenie”, które przejęło całe mienie ZSL. 1 stycznia 1990 roku kierownictwo nowej partii powołało Janusza Gmitruka na stanowisko dyrektora Zakładu Historii Ruchu Ludowego. Dyrektor Gmitruk zabezpieczył zbiory i przygotował je do dalszego udostępniania badaczom dziejów Polski oraz polskiego ruchu ludowego. Dzięki jego zręczności – zarówno organizacyjnej, jak i politycznej – oraz sile tradycji ruchu ludowego ZHRL przetrwał kolejne zmiany personalne i perturbacje polityczne. W dniu 5 maja 1990 odbył się Kongres Jedności Polskiego Stronnictwa Ludowego, na którym Polskie Stronnictwo Ludowe „Odrodzenie”, Polskie Stronnictwo Ludowe (wilanowskie) oraz część PSL „Solidarność” utworzyły jednolite Polskie Stronnictwo Ludowe. Janusz Gmitruk, będąc dyrektorem ZHRL, przez wiele lat uczestniczył w posiedzeniach Naczelnego Komitetu Wykonawczego i Rady Naczelnej PSL z głosem doradczym, wchodził w skład zespołu ekspertów PSL, jak również był doradcą w klubie parlamentarnym PSL.
Od 1992 roku jest redaktorem naczelnym „Roczników Dziejów Ruchu Ludowego”.
Z dniem 3 września 1997 minister kultury i sztuki Zdzisław Podkański powołał Janusza Gmitruka na stanowisko dyrektora Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego w ramach pięcioletniego kontraktu (później kilka razy odnawianego). Muzeum zostało jednostką organizacyjną samorządu województwa mazowieckiego. Gmitruk jednocześnie objął funkcję redaktora naczelnego periodyku „Rocznik Historyczny Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego”. Nowy dyrektor odmłodził kadrę pracowników, a sama instytucja zmieniła formułę działalności i otworzyła się na nowe środowiska naukowe. Dzięki tym zmianom, w muzeum jako placówce naukowo-badawczej, pracownicy mogli realizować swoje ambicje naukowe przygotowując dysertacje doktorskie i uzyskując stopnie doktora habilitowanego. W MHPRL zaczęto publikować prace badawcze, książki i artykuły naukowe oraz organizować wystawy. Dzięki temu placówka stała się liczącym się ośrodkiem wydawniczym w kraju. Skupiając różne towarzystwa, instytucja pełni też rolę Ludowego Centrum Muzealnego.
Janusz Gmitruk jest członkiem, a od roku 2008 prezesem zarządu Ludowego Towarzystwa Naukowo-Kulturalnego.
W kręgu zainteresowań oraz tematów badawczych dr. Gmitruka są: martyrologia wsi polskiej w latach 1939–1945, Polskie Państwo Podziemne, Bataliony Chłopskie, chłopski ruch oporu po II wojnie światowej oraz dzieje wiejskiego ruchu młodzieżowego.
Praca społeczna Przez 10 lat pełnił funkcję ławnika w Sądzie Rejonowym w Warszawie. Był wieloletnim członkiem Rady Pracowniczej w NK ZSL i z jej ramienia przez 13 lat (do transformacji ustrojowej w roku 1989) pełnił funkcję przewodniczącego Kasy Zapomogowo-Pożyczkowej. Od roku 1992 współpracuje z Zarządem Głównym Związku Ochotniczych Straży Pożarnych, gdzie jest członkiem prezydium i wiceprzewodniczącym Komisji Historycznej oraz pełni funkcję współredaktora periodyku tego gremium – „Zeszytów Historycznych ZG ZOSP”.
Kontrowersje W 2013 sąd lustracyjny orzekł wobec Janusza Gmitruka pięcioletni zakaz pełnienia funkcji publicznych i prawa wybieralności m.in. do Sejmu, uznając, że w 2007 złożył fałszywe oświadczenie lustracyjne, w którym zataił współpracę ze Służbą Bezpieczeństwa w latach 1974–1980. W inwentarzu archiwalnym Instytutu Pamięci Narodowej znajduje się jego teczka jako Tajnego Współpracownika o pseudonimie „XX-24”. O współpracę z SB oskarżył dr. Gmitruka m.in. prof. Andrzej Friszke wskazując, że ten swoim donosem utrudnił mu karierę naukową.
Życie prywatne W młodości grał w piłkę nożną i siatkówkę. Jego pasją jest fotografia (w marcu 1968 został pobity przez funkcjonariuszy ZOMO, kiedy próbował dokumentować aparatem zajścia na uczelni) i jazda na nartach w polskich Tatrach. Interesuje się również sztuką, malarstwem oraz architekturą ogrodu.
Janusz Gmitruk z małżonką Beatą mają dorosłych synów Przemysława i Pawła.
Publikacje Jest autorem artykułów, które zostały opublikowane w takich pismach jak m.in.: „Jutro Polski” „Mówią Wieki”, „Polityka”, „Roczniki Dziejów Ruchu Ludowego”, „Rocznik Historyczny Muzeum Historii Polskiego Ruchu Ludowego”, „Strażak”, „Tygodnik Kulturalny”, „Wieści”, „Zielony Sztandar” oraz publikacji książkowych m.in.: Konspiracyjny Ruch Oporu na Kielecczyźnie 1939–1945, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa, 1980, s.382, Gniewnie szumiał las. Wspomnienia leśników polskich 1939–1945 (wybór i opracowanie J. Gmitruk, W. Lipko, P. Matusak), Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa, 1982, s. 446, Kalendarium działalności bojowej Batalionów Chłopskich 1940–1945 (wraz z P. Matusakiem, J. Nowakiem), Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa, 1983, s. 757, Konspiracyjny ruch ludowy na Kielecczyźnie 1939–1945, LSW, Warszawa, 1985, s.382, (wyd. 2) Bataliony Chłopskie (wraz z P. Matusakiem, W. Wojdyłą), Wojskowy Instytut Historyczny im. Wandy Wasilewskiej, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa, 1987, s. 477, Polski ruch ludowy w publikacjach LSW, LSW, Warszawa, 1987, s. 35 Żołnierze żelaznych szlaków. Wspomnienia polskich kolejarzy 1939–1945 (wybór i opracowanie J. Gmitruk, K. Komorowski, P. Matusak), Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa, 1988, s. 615, W kraju i na emigracji. Materiały z londyńskiego archiwum ministra prof. Stanisława Kota (1939–1943) (wybór i opracowanie J. Gmitruk, Z. Hemmerling, J. Sałkowski), Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa, 1989, s. 366, Sto lat ruchu ludowego. 1895–1995, Polskie Stronnictwo Ludowe. Wydział Organizacyjno–Informacyjny Naczelnego Komitetu Wykonawczego, Warszawa, 1995, s. 24 Z ziemi sowieckiej – z domu niewoli. Relacje, raporty, sprawozdanie z londyńskiego archiwum prof. Stanisława Kota (wybór i opracowanie J. Gmitruk, Z. Hemmerling, J. Sałkowski), Ludowe Towarzystwo Naukowo–Kulturalne, Warszawa, 1995, s. 191, Chłop potęgą jest i basta, Polskie Stronnictwo Ludowe. Wydział Organizacyjno–Informacyjny Naczelnego Komitetu Wykonawczego, Warszawa, 1996, s. 20, Materiały do bibliografii martyrologii wsi polskiej w latach 1939–1945, Zakład Historii Ruchu Ludowego, Fundacja „Polsko–Niemieckie Pojednanie”, Warszawa, 1996, s. 33 Pamiętniki nowego pokolenia chłopów polskich. Materiały konkursowe Tom 1 (przedmowa I. Kostrowicka, wybór i opracowanie A. Budzyński, J. Gmitruk), „Aral-Dimax”, Warszawa, 1996, s. 312, Prawda o sanacji w raporcie generała Zygmunta Platowskiego, Polskie Stronnictwo Ludowe. Wydział Organizacyjno–Informacyjny Naczelnego Komitetu Wykonawczego, Warszawa, 1996, s. 64,