Henryk Kotowski (ur. 16 marca 1909 w Dortmundzie, zm. 15 czerwca 1981 w Gdańsku) – polski lekarz, malarz, działacz społeczny i kaszubski.
Lata szkolne i studia Henryk Kotowski urodził się 16 marca 1909 roku w Dortmundzie. Jego rodzina pochodziła z powiatu starogardzkiego. Ojciec Józef Kotowski w roku 1900 podjął pracę jako robotnik kolejowy na stacji Smętowo, by po kilku latach udać się na emigrację do Zagłębia Ruhry, które przed I wojną światową było licznym skupiskiem Polonii. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości rodzina Kotowskich wróciła do Polski, początkowo do Kartuz, gdzie Henryk uczęszczał do Szkoły Podstawowej nr 1, a w roku 1920, w związku z drogą zawodową ojca Józefa, do Kościerzyny.
W roku 1926 Józef Kotowski ponownie został przeniesiony, tym razem na stanowisko dyspozytora ruchu w Dyrekcji Okręgowej Kolei Państwowych w Gdańsku, i wraz z rodziną zamieszkał w Sopocie. Młody Henryk po raz kolejny zmienił szkołę, podejmując naukę w utworzonym przez Gdańską Macierz Szkolną Gimnazjum Polskim. Do szkoły tej uczęszczały dzieci gdańszczan pochodzenia polskiego oraz dzieci Polaków zatrudnionych w Wolnym Mieście Gdańsku. W skład programu nauczania wchodziły m.in. nauka języka polskiego, kurs literatury polskiej oraz historia Polski i kultury ojczystejPiotr Pisarek, Marcin Pisarek, Lata szkolne, studia i pierwsza praca, Park im. Doktora Henryka Kotowskiego w Kartuzach, tablica biograficzna.. W tamtym czasie Henryk Kotowski uczęszczał na lekcje języka angielskiego do Stanisławy Przybyszewskiej, którą się opiekował i której pomagał, co później stało się motywem przewodnim jego dorosłego życiaJ. Ziegenhirte, Byłem uczniem Stanisławy Przybyszewskiej, „Dziennik Bałtycki”, A, nr 223 (10282), 1–2 października 1977, s. 5..
Będąc uczniem Gimnazjum Polskiego, Henryk Kotowski okazał się znakomitym sportowcem. Jako członek sekcji lekkoatletycznej Klubu Sportowego „Bałtyk” zdobywał medale w licznych zawodach. W roku 1927 pod patronatem „Gazety Gdańskiej” po raz pierwszy został zorganizowany bieg na przełaj. Było to nie tylko wydarzenie sportowe, ale również manifestacja polskości w zdominowanym przez Niemców mieście. Henryk Kotowski zajął w nim III miejsce, a w kolejnych latach trzykrotnie zwyciężał w tych zawodach, zdobywając na własność puchar przechodni.
W lutym 1930 roku w Gimnazjum Polskim odbyły się pisemne egzaminy maturalne, a 1 marca 1930 roku, po egzaminach ustnych, Komisja pod kierunkiem dyrektora Jana Augustyńskiego przyznała 4 abiturientkom i 9 abiturientom, wśród których był Henryk Kotowski, świadectwa dojrzałości.
Po ukończeniu gimnazjum Henryk Kotowski rozpoczął 1 października 1930 roku studia na Wydziale Lekarskim Uniwersytetu Poznańskiego, które ukończył, otrzymując 18 czerwca 1936 roku dyplom lekarzaArchiwum Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu..
Praca w szpitalu w Gdyni 1 lipca 1936 roku Henryk Kotowski rozpoczął pracę jako lekarz-stażysta w Szpitalu Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo w Gdyni. Pod kierunkiem dra Jerzego Krzyżanowskiego zdobywał doświadczenie na oddziale ginekologicznym, przyjmując w ciągu 3 lat około 2500 porodów. Mieszkając w szpitalu i pełniąc dyżury, interweniował w nagłych przypadkach chorób wewnętrznych, a także przeprowadzał operacje chirurgiczne i ortopedyczne. W roku 1938 Henryk Kotowski uczestniczył w międzynarodowym kursie dokształcającym dla chirurgów, zorganizowanym przez Berliner Akademie für Ärztliche Fortbildung w chirurgicznej klinice uniwersyteckiej CharitéAkta personalne, Henryk Kotowski, Archiwum Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach, sygn. Z. 184.. Kontynuował również naukę na Uniwersytecie Poznańskim, gdzie 19 maja 1939 roku ukończył studia doktoranckie, uzyskując tytuł doktora medycyny. W trakcie pracy w szpitalu w Gdyni poznał Martę Skwiercz, którą poślubił 18 października 1941 roku i z którą doczekał się pięciorga dzieci.
Okupacja 1 września 1939 roku, w dniu wybuchu II wojny światowej, z rozkazu szefa sanitarnego Floty kmdra por. dra Adama Uniszowskiego do Szpitala Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo w Gdyni przybył chirurg-ortopeda mjr rez. dr Henryk Cetkowski oraz otolaryngolog dr Tadeusz Gerwel. Ich zadaniem było opróżnienie z chorych cywilów nowego pawilonu szpitala i przekształcenie go w filię Szpitala Morskiego Nr 1. Dr Henryk Cetkowski został komendantem filii, a dr Tadeusz Gerwel jego zastępcą. Lekarze cywilni zostali zmobilizowani i podporządkowani komendzie szpitala, w którym utworzono cztery zespoły operacyjne. Doktorowi Henrykowi Kotowskiemu przypadło kierowanie trzecim zespołem operacyjnym.
Od początku działań wojennych do 14 września 1939 roku większość ciężko rannych żołnierzy była przywożona do Szpitala Sióstr, gdzie wykonywane były najcięższe operacje chirurgiczne m.in. czaszek, jam brzusznych, klatek piersiowych oraz kończyn. Dr Henryk Kotowski przeprowadził przy asyście lek. med. Antoniego Nowaka jedną z takich skomplikowanych operacji, która odbiła się szerokim echem nie tylko w szpitalu. 2 września niemieckie bombowce nurkujące zatopiły zakotwiczony w Zatoce Puckiej okręt ORP Gdynia, który pełnił służbę pomocniczą. Ciężko rannego dowódcę por. rez. Marynarki Wojennej kpt. Żeglugi Wielkiej i dyrektora Szkoły Morskiej Stanisława Kosko udało się przetransportować do Szpitala Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo w Gdyni dopiero 4 września. Stwierdzono u niego bardzo ciężkie uszkodzenia narządów wewnętrznych i niestety, pomimo przeprowadzonej operacji, kpt. Stanisław Kosko zmarł w dniu 8 września 1939 roku.
Z powodu zajęcia Szpitala Sióstr Miłosierdzia św. Wincentego a Paulo w Gdyni przez Niemców, z dniem 15 listopada 1939 roku Henryk Kotowski został zwolniony z pracy. Gdyński okupacyjny departament zdrowia skierował go do dzielnicy Grabówek, gdzie miał sprawować opiekę medyczną nad ludnością polską. Prowadząc prywatną praktykę, Henryk Kotowski niejednokrotnie udzielał pomocy osobom ukrywającym się i działającym w konspiracji. Aresztowany 3 maja 1940 roku przez Gestapo, został zwolniony po dwóch miesiącach z nakazem opuszczenia Gdyni. W tym czasie zastępował urlopowanych lekarzy w szpitalach w Nowym Mieście, Brodnicy i Starogardzie Gdańskim. W listopadzie 1940 roku skierowano go do leczenia ludności polskiej na terenie powiatu kartuskiego jako tzw. Polenbehandler. W latach 1941–1945 kierował służbą sanitarną w Komendzie Powiatowej na powiat kartuski Tajnej Organizacji Wojskowej „Gryf Pomorski”. Z narażeniem życia leczył i opatrywał ukrywających się w lasach i bunkrach partyzantów. Przeprowadzając zabiegi medyczne i wydając zaświadczenia lekarskie, pomagał powoływanym do Wehrmachtu oraz wysyłanym na roboty Kaszubom uchylać się od służby na rzecz okupanta.
Ustanie działań wojennych Kartuzy zostały wyzwolone spod okupacji niemieckiej 10 marca 1945 roku. Po ustaniu działań wojennych Henryk Kotowski czynnie włączył się w przywracanie funkcji życiowych miasta. Działając w ramach zorganizowanej grupy mieszkańców, zajął się zebraniem i pochowaniem około 500 ludzkich zwłok, które stanowiły we większości ciała uciekinierów z Prus Wschodnich, chcących przedostać się do NiemiecZbiory akt, Aleksander Arendt, Archiwum Muzeum Kaszubskiego w Kartuzach, sygn. Z. 16, s. 1.. Po objęciu funkcji lekarza przy zarządzie Wojskowej Komendy miasta Kartuz, Henryk Kotowski otrzymał upoważnienie do przyjmowania i odwiedzania chorych na terenie całego powiatu kartuskiego. Do jego obowiązków należało również sprawowanie nadzoru nad szpitalami cywilnymi i wojskowymi, a także składami spożywczymi i urządzeniami sanitarnymi miastaZaświadczenie Komendanta Milicji Obywatelskiej Powiatu kartuskiego z dnia 1 kwietnia 1945 r., Kolekcja dokumentów dot. H. Kotowskiego, muzealia artystyczno-historyczne AH 474/1-19 MKK, Muzeum Kaszubskie w Kartuzach..
Dr Henryk Kotowski decyzją Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża w Warszawie został pierwszym powojennym pełnomocnikiem PCK na powiat kartuski oraz lekarzem tej organizacji. Zorganizowała ona na terenie miasta pierwszą placówkę służby zdrowia. Była to izba chorych na 30 łóżek, niosąca pomoc zarówno mieszkańcom, jak i więźniom obozu koncentracyjnego Stutthof, których część znalazła się na terenie KartuzSprawozdanie osiągnięć służby zdrowia w powiecie Kartuzy od chwili uzyskania niepodległości do grudnia 46 r., Kartuzy, dnia 13 grudnia 1946 r., Archiwum Państwowe w Gdańsku, sygn. 1164/1043.. Pod koniec marca 1945 roku PCK uruchomił punkt pomocy zajmujący się dożywianiem i poszukiwaniem przejściowych noclegów dla potrzebujących. W połowie 1945 roku zebranie działaczy i szeregowych członków wybrało Henryka Kotowskiego pierwszym powojennym prezesem Zarządu Powiatowego PCK w Kartuzach. W tym trudnym okresie powierzona została mu funkcja przewodniczącego Komisji Społecznej PCK, zajmującej się zaopatrywaniem mieszkańców powiatu w żywność i artykuły sanitarne, nadsyłane przez organizacje Czerwonego Krzyża ze Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Francji. W późniejszym okresie przez wiele lat piastował funkcję wiceprezesa tej organizacji. Następnie jako lekarz kolejowy werbował spośród kolejarzy kartuskiej stacji Polskich Kolei Państwowych honorowych dawców krwi i był orędownikiem prowadzenia dla nich szkoleń z zakresu ratownictwa medycznego.
W okresie powojennym, charakteryzującym się brakiem kadry lekarskiej w powiecie kartuskim, dr Henryk Kotowski pełnił wiele funkcji. Pismem z dnia 29 marca 1945 roku starosta kartuski Mieczysław Nowak mianował go kierownikiem Szpitala Powiatowego w Kartuzach. Po powrocie przedwojennego dyrektora tego szpitala dra Edmunda Mroczkiewicza nominacja dla dra Kotowskiemu została cofnięta i otrzymał angaż w tej placówce na stanowisko asystenta. Od maja 1945 do lutego 1947 roku Henryk Kotowski był zatrudniony w gdańskim oddziale Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, w Punkcie Etapowym w Kartuzach, sprawując opiekę lekarską nad repatriantami, z których większość pochodziła z Kresów WschodnichPaństwowy Urząd Repatriacyjny Wojewódzki Oddział w Gdańsku, akta osobowe Henryka Kotowskiego, Archiwum Państwowe w Gdańsku, sygn. 1167/1623.. 9 czerwca 1945 roku w Kartuzach uruchomiony został Powiatowy Ośrodek Zdrowia, w którym dr Henryk Kotowski pełnił funkcję kierownika Poradni PrzeciwgruźliczejSprawozdanie ze stanu sanitariatu powiatu kartuskiego podpisane przez dr. Kazimierza Kieszkowskiego, Archiwum Państwowe w Gdańsku, sygn. 1164/1089.. Jedną z jego inicjatyw w tej placówce było zorganizowanie dostaw produktów żywnościowych dla pacjentów, którzy borykali się z niedożywieniemSprawozdanie lekarza powiatowego dr. Kieszkowskiego z powiatu kartuskiego z dnia 20 listopada 1945 r., Archiwum Państwowe w Gdańsku, sygn. 1164/1089.. 15 marca 1945 roku Henryk Kotowski został zatrudniony jako lekarz Ubezpieczalni Społecznej w Gdyni z siedzibą praktyki prowincjonalnej w Kartuzach. Odbyta praktyka szpitalna w zakresie ginekologii i położnictwa sprawiła, że 22 sierpnia 1946 roku Zarząd Izby Lekarskiej Gdańsko-Pomorskiej nadał mu prawo do używania tytułu specjalisty z zakresu chorób kobiecych i położnictwa.