Alan Alda właśc. Alphonso Joseph D’Abruzzo (ur. 28 stycznia 1936 w Nowym Jorku) – amerykański aktor, reżyser i scenarzysta.
Odtwórca roli kapitana Benjamina Franklina „Sokole oko” Pierce’a w kultowym sitcomie z czasów wojny M*A*S*H (1972–1983), emitowanym przez telewizję CBS. Trzydzieści trzy razy był nominowany do nagrody Emmy, którą zdobył sześciokrotnie. Był też pierwszą osobą, która dostała Emmy za aktorstwo, scenariusz i reżyserię. Szesnaście razy był nominowany do nagrody Złoty Glob, którą otrzymał również sześciokrotnie. W 2005 został nominowany do Oscara dla najlepszego aktora drugoplanowego za rolę senatora Ralpha Owena Brewstera w dramacie biograficznym Martina Scorsese Aviator (2004).
Życiorys Urodził się na Manhattanie w Nowym Jorku jako syn Joan Browne, zwyciężczyni konkursów piękności, i aktora Roberta Aldy (właśc. Alphonso Giuseppe Giovanni Roberto D’Abruzzo). Jego ojciec był pochodzenia włoskiego, a matka miała korzenie irlandzkie. Jego ojciec wymyślił pseudonim sceniczny Alda, łącząc dwie pierwsze litery jego imienia i nazwiska. Alda spędził dzieciństwo podróżując po Stanach Zjednoczonych z rodzicami, wspierając ojca w jego pracy jako performera; występował z ojcem w skeczach burleskowych. U jego matki zdiagnozowano schizofrenię.
W wieku siedmiu lat Alda zachorował na chorobę Heinego-Medina, w efekcie czego przez dwa lata był sparaliżowany. Aby zwalczyć chorobę, rodzice stosowali u niego bolesny schemat leczenia opracowany przez Elizabeth Kenny, polegający na przykładaniu gorących wełnianych koców do kończyn i rozciąganiu mięśni. Alda uczęszczał do rzymskokatolickiej szkoły średniej dla chłopców Archbishop Stepinac High School w White Plains w stanie Nowy Jork. Studiował anglistykę na Fordham University w Bronksie, gdzie był członkiem personelu studenckiego tamtejszej stacji radiowej FM, WFUV. Na trzecim roku studiów przebywał w Paryżu, zagrał w sztuce w Rzymie i występował z ojcem w telewizji w Amsterdamie. W 1956 uzyskał tytuł licencjata sztuk pięknych. Służył przez pół roku w United States Army Reserve.
W 1959 zadebiutował na Broadwayu jako telefonista w sztuce Tylko w Ameryce. W 1962 wystąpił w roli Howarda Mayera w produkcji off-broadwayowskiej Szept do ucha Boga. Był czterokrotnie nominowany do nagrody Tony Award: za występ w musicalu Sheldona Harnicka Jabłoń (1967), jako Jake w przedstawieniu Neila Simona Kobiety Jake’a (1992), za rolę Shellya Levene’a w tragikomedii Davida Mameta Glengarry Glen Ross (2005) i jako producent przedstawienia Zwycięstwo Purliego: bezkonfederacka wędrówka przez bawełnianą łatę (2024).
Po raz pierwszy trafił na mały ekran w roli Carlyle’a Thomsona III w odcinku sitcomu CBS The Phil Silvers Show (1958) z Philem Silversem – pt. „Bilko, miłośnik sztuki” („Bilko the Art Lover”). Jego debiutem ekranowym była postać Charliego Cotchipee’a w komediodramacie Dawno minęły czasy! (Gone Are the Days!, 1963) u boku Ossiego Davisa.
Od 17 września 1972 do 28 lutego 1983 grał postać kapitana Benjamina Franklina „Sokole oko” Pierce’a, eleganckiego, ale zwariowanego chirurga, w kultowym sitcomie CBS M*A*S*H.
15 marca 1957 zawarł związek małżeński z Arlene Weiss. Mają trzy córki: Eve, Elizabeth i Beatrice. Jego przyrodni brat Antony Alda również był aktorem.
Filmografia Filmy RokTytułRolaReżyser1963Gone Are the Days!Charlie CotchipeeNicholas Webster1966Where’s EverettArnold BarkerGene Nelson1968Papierowy Lew (Paper Lion)George Plimpton Alex March1969Nadzwyczajny marynarz (The Extraordinary Seaman)Podporucznik Morton KrimJohn Frankenheimer1970JennyDelanoGeorge BloomfieldBitwa o whisky (The Moonshine War)John W.(Syn) MartinRichard Quine1971Walc Mefisto (The Mephisto Waltz)Myles ClarksonPaul Wendkos1972Szklany dom (The Glass House)Jonathan PaigeTom GriesPlaymatesMarshall BarnettTheodore J. FlickerZabić klowna (To Kill a Clown)Maj. Evelyn RitchieGeorge Bloomfield1973Isn't It Shocking?Szeryf Dan BarnesJohn Badham19746 Rms Riv VuPaul FriedmanAlan AldaAnnie and the Hoods–Martin Charnin1977Zabijcie mnie, jeśli zdołacie (Kill Me If You Can)Carrel W. ChessmanBuzz Kulik1978Za rok o tej samej porze (Same Time, Next Year)GeorgeRobert MulliganSuita kalifornijska (California Suite)Bill WarrenHerbert Ross1979Uwiedzenie Joe Tynana (The Seduction of Joe Tynan)Joe TynanJerry Schatzberg1981Cztery pory roku (The Four seasons)Jack BurroughsAlan Alda1986Słodka wolność (Sweet Liberty)Michael BurgessAlan Alda1988Zacząć od nowa (A New Life)SteveAlan Alda1989Zbrodnie i wykroczenia (Crimes and Misdemeanors)LesterWoody Allen1990Scientific American Frontierson sam, GospodarzWesele Betsy (Betsy’s Wedding)Eddie HopperAlan Alda1992Szepty w mroku (Whispers in the Dark)Leo GreenChristopher Crowe1993A orkiestra grała dalej (And the Band Played On)Dr Robert GalloRoger SpottiswoodeTajemnica morderstwa na Manhattanie (Manhattan Murder Mystery)TedWoody Allen1994Biała mila (White Mile)Dan CutlerRobert Butler1995Operacja "Bekon" (Canadian Bacon)prezydent USAMichael Moore1996Jake's WomenJakeGlenn JordanIgraszki z losem (Flirting with Disaster)Richard SchlictingDavid O. RussellWszyscy mówią: kocham cię (Everyone Says I Love You)Bob DandridgeWoody Allen1997Morderstwo w Białym Domu (Murder at 1600)Alvin JordanDwight H. LittleMiejski obłęd (Mad City)Kevin HollanderCosta-Gavras1998Moja miłość (The Object Of My Affection)Sidney MillerNicholas Hytner2000Czego pragną kobiety (What Women Want)Dan WanamakerNancy Meyers2001Klubowicze (Club Land)Willie WaltersSaul RubinekDziedziniec śmierci (The Killing Yard)Ernie GoodmanEuzhan Palcy2004Aviator (The Aviator)Senator Ralph Owen BrewsterMartin Scorsese2007Wskrzeszenie mistrza (Resurrecting the Champ)Ralph MetzRod Lurie2008Przebłysk geniuszu (Flash of Genius)Gregory LawsonMarc AbrahamPamięć z odzysku (Diminished Capacity)Rollie ZerbsTerry KinneyCena prawdy (Nothing But the Truth)Albert BurnsideRod Lurie2011Tower Heist: Zemsta cieciów (Tower Heist)Arthur ShawBrett Ratner2012Raj na ziemi (Wanderlust)CarvinDavid Wain2015Most szpiegów (Bridge of Spies)Thomas Watters Jr.Steven SpielbergNajdłuższa podróż (The Longest Ride)Ira LevinsonGeorge Tillman Jr.2019Historia małżeńska (Marriage Story)Bert SpitzNoah Baumbach
Seriale 1955: Secret File, U.S.A. 1971: Story Theatre 1983: M*A*S*H jako kapitan Benjamin Franklin „Sokole Oko” Pierce 1999: Prezydencki poker (The West Wing) jako Arnold Vinick 2010: Słowo na R (The Big C) jako dr Atticus Sherman 2016: Horace and Pete jako Wuja Pete 2018: " The Black List" jako Alan Fitch 2019: Ray Donovan jako dr Arthur Amiot
Publikacje
Nagrody Rok Nagroda Kategoria Film/Serial 1974 Nagroda Emmy Aktor roku – serialeM*A*S*H Wybitny aktor pierwszoplanowy - serial dramatyczny 1975 Złoty Glob Najlepszy aktor w serialu telewizyjnym, musicalu lub komedii People’s Choice Award Ulubiony wykonawca telewizyjny 1976 Złoty Glob Najlepszy aktor w serialu telewizyjnym, musicalu lub komedii 1977Nagroda Emmy Najlepszy reżyser serialu komediowego1979 Najlepszy scenariusz serialu komediowegoPeople’s Choice AwardUlubiony wykonawca telewizyjny 1980 Ulubiony wszechstronny artysta estradowy Złoty Glob Najlepszy aktor w serialu telewizyjnym, musicalu lub komedii 1981People’s Choice Award Ulubiony wykonawca telewizyjny Ulubiony wszechstronny artysta estradowy Złoty Glob Najlepszy aktor w serialu telewizyjnym, musicalu lub komedii 1982 Nagroda Emmy Najlepszy aktor serialu komediowego Złoty Glob Najlepszy aktor w serialu telewizyjnym, musicalu lub komedii People’s Choice Award Ulubiony wykonawca telewizyjny 1983 Złoty Glob Najlepszy aktor w serialu telewizyjnym, musicalu lub komedii1989 Nagroda Stowarzyszenia Nowojorskich Krytyków Filmowych Najlepszy aktor drugoplanowyZbrodnie i wykroczenia (1989) National Board of Review Najlepszy aktor drugoplanowy 2006 Nagroda Emmy Najlepszy aktor drugoplanowy w serialu dramatycznym Prezydencki poker 2019 Nagroda Gildii Aktorów Ekranowych Całokształt twórczości –
Przypisy
Bibliografia
Linki zewnętrzne
Kategoria:Amerykańscy aktorzy filmowi Kategoria:Amerykańscy aktorzy telewizyjni Kategoria:Amerykańscy reżyserzy filmowi Kategoria:Laureaci nagrody Emmy Kategoria:Laureaci Nagrody Gildii Aktorów Ekranowych za całokształt twórczości Kategoria:Laureaci Złotego Globu dla najlepszego aktora w serialu komediowym lub musicalu Kategoria:Amerykanie pochodzenia włoskiego Kategoria:Ludzie urodzeni na Manhattanie Kategoria:Urodzeni w 1936