thumb|alt=Widok na organy od strony prezbiterium|Widok na organy od strony prezbiterium Organy bazyliki Bożego Ciała w Krakowie – największe pod względem ilości głosów organy w Krakowie. Mają 83 głosy zbudowane z 5950 piszczałek oraz 20 dzwonów. Składają się z dwóch, posiadających własne klawiatury części, połączonych trakturą elektryczną: Organów głównych (63 głosy) umieszczonych na chórze muzycznym, Organów bocznych (20 głosów) mieszczących się w prezbiterium. Pierwsze organy w bazylice zbudowane zostały w 1373 roku; spłonęły w pożarze w 1594. Od 1606 poddawane były odbudowom, renowacjom i modyfikacjom; ostatnia – z 2016 roku – była renowacją miecha głównego.

Organy boczne Organy boczne były przebudowane. Obecnie posiadają trakturę elektropneumatyczną (przed przebudową mechaniczną). Do jej budowy użyto elementów elektrycznych (przekaźników, diod) i pneumatycznych (rurek, mieszków). Impulsy elektryczne przy napięciu stałym 24 V przebiegają od stołów gry do wiatrownic. Elementy dyspozycyjne zamontowane w stole gry są urządzeniami elektrycznymi (włączniki od klawiszy, włączniki wolnych kombinacji). Dopiero w samej wiatrownicy znajduje się przekaźnik odbierający impuls elektryczny i przetwarzający go na impuls pneumatyczny – uruchamia się mieszek. Stół gry i wiatrownice połączone są kablami umieszczonymi pod posadzką bazyliki. Dodatkowo tego typu traktura pozwoliła na zastosowanie ruchomych stołów gry.

Z poprzednich organów bocznych pozostawiono szafę barokową oraz piszczałki w prospekcie: Oktawbas 8' oraz inne, dziś nie podłączone. Poza tym wszystkie głosy organów bocznych są nowe: piszczałki były wykonane w Kobyłce koło Warszawy, w firmie Chaciński Jan. Piszczałki głosu Oktawbas 8', umieszczonego w prospekcie, mają poszarpane końcówki. Dawniej nie stosowano bowiem dostroików, a długość korpusu piszczałki zmieniano poprzez rozrywanie, spłaszczanie lub deformowanie górnego końca korpusu. Reszta najmniejszych piszczałek w prospekcie to nowe piszczałki zrobione dokładnie na wzór starych, wykonane w 2005 roku przez firmę Chaciński Jan. Organmistrz Roman Raźniak zadecydował, że poprzednie piszczałki były bardzo zniszczone i z uwagi na bardzo cienkie średnice, nie nadawały się do wyprostowania.

Miech organów bocznych mieści się nad zakrystią i wyposażony jest w urządzenie do kalikowania. Dzięki tak schowanemu miechowi nie słychać zupełnie jego pracy wewnątrz bazyliki. Kiedy kontuar od XIV wieku stał na chórku nad stallami, był dobry kontakt z kalikantem i wtedy używano organów bez prądu. Dziś to nie ma sensu, gdyż najbliższy z kontuarów jest daleko od miechu – przy ołtarzu głównym. Miech ten został wyremontowany w 2001 przez organmistrza Jana Bryla z Krakowa. Przy okazji została wymieniona większość uszkodzonych mieszków w organach głównych. W 2005 dzięki staraniu obecnego ks. Proboszcza Tadeusza Masłowskiego CRL, została przeprowadzona gruntowna renowacja całych organów bocznych, włącznie z oczyszczeniem z lakieru zabytkowych piszczałek z prospektu.

Organy główne Organy główne budowano w latach 1958–1963. Oparte są na tregerach znajdujących się na bombastycznym barokowym chórze muzycznym z lat 1770–1772, wspartym na sześciu kolumnach. W momencie budowy organy główne zaprojektowano na 63 głosy. Nie założono jeszcze jednego głosu językowego Basson 32'. Do brakującego głosu Basson 32' w sekcji pedału Organów głównych należy wykonać wiatrownicę. W 2005 r., podczas całkowitej renowacji bocznych organów przeniesiono Dzwony (20 dzwonów) do organów głównych i przypisano je do pedału. Zdecydowano się na to z uwagi na bardzo utrudniony dostęp do nich, kiedy znajdowały się na ścianie w szafie organów w prezbiterium.

Echo manuału III obejmuje wszystkie głosy z tego manuału dając płynnej zmiany głośności granych dźwięków. Bardzo duży miech umieszczono w wieży obok bazyliki, przez co jego praca nie jest słyszalna wewnątrz kościoła.

Dyspozycja Poszczególne głosy oznaczono kolorami: głosy językowe, mikstury.

Manuał I Manuał II (główny) Manuał III Manuał IV B PedałAmabilis 8',Rurflet 8',Bourdon 8',Flet pryncypał 8',Flet miedziany 4',Flet minor 4',Flautino 2',Sifflet 1',Kwinta 1 1/3',Nona 8/9',Sesquialtera 2 chóry,Harmonia Aetheria 8',Krumhorn 8'Obój 8'Pryncypał 16',Pryncypał 8',Koncertflet 8',Salicet 8',Dublet 8',Gedekt 8',Oktawa 4',Flet leśny 4',Flet rurkowy 4',Superoktawa 2',Róg nocny 2',Oktawa 1',Kwinta 2 2/3',Mixtura 4 chóry,Szarf 5 chórów,Trompet 8' Clairon 4'Pryncypał fletowy 8',Flet jasny 8',Szpic flet 8',Viola di Gamba 8',Aeolina 8',Vox coelestis 8',Oktawa fletowa 4',Trawersflet 4',Gemshorn 2',Kwintflet 2 2/3',Tercja 1 3/5',Septima 1 1/7',Mixtura 5 chórów,Akuta 3 chóry,Klarnet 8' Clarino 4'Kwintaton 16',Pryncypał włoski 8',Holflet 8',Dolce 8',Gemshorn 8',Flet major 8',Praestant 4',Szpicflet 4',Bachflet 4',Picolo 1',Flageolet 1',Nasard 2 2/3',Tercflet 1 3/5',Kwintflet 1 1/3',Cymbel 3-5 chórów,Tuba mirabilis 8',Vox humana 8'Majorbas 32',Kontrabas 16',Violonbas 16',Subbas 16',Zartbas 16',Echobas 16'B,Pryncypałbas 8',Fletbas 8',Fletbas 8'B,Oktawbas 8'BZ,Chorałbas 4',Flet 4',Pifaro 2',Mixturbas 5 chórów,Basson 32'XPuzon 16'Trompet 8'Kornetino 4'DzwonyD Tremolo manuału III organów głównych i organów bocznych (manuał IV), echo dla III i IV manuału, pedał i wskaźnik crescendo, woltomierz.

Dodatkowe registry: połączenia manuałów I, III i IV z manuałem głównym, superoktawa manuału II i połączeń. 4 wolne kombinacje, 2 stałe kombinacje (tutti nastawne), automat pedałowy, wyłącznik głosów językowych. B głosy organów bocznych

D dawniej w organach bocznych

X głosy zaprojektowane i wykonane, ale piszczałki nie założone na wiatrownicach

Z zabytkowy głos z XVII wieku

Historia Pierwsze udokumentowane wzmianki o organach w bazylice Bożego Ciała pochodzą z roku 1373. Z informacji zebranych przez ks. Kazimierza Łataka CRL dowiadujemy się:

Mistrz Jan o którym tu mowa, to być może Jan Wanc, organmistrz z Żywca, bardzo wtedy znany. Był to jeden z pierwszych w Polsce świecki budowniczy organów. Wejście do tych organów znajdowało się w wieżyczce, w zakrystii, po krętych, wąskich, kamiennych schodkach.

W roku 1439 zbudowano przejście gankowe łączące klasztor z kościołem. Około 1440 roku dobudowano zakrystię która wchłonęła dolną część wieżyczki, gdzie było wejście do organów. W zakrystii wykonano balkonik prowadzący z przejścia gankowego dlatego zmieniono wejście z balkoniku na chór i organy. W tej formie pozostało ono do dnia dzisiejszego, przez które wejście wchodzi się do organów bocznych.

9 grudnia 1595 roku kościół Bożego Ciała dotknął pożar, który zniszczył dach i organy.

Wiadomo, że zbudowano wielkie organy. Wielkie organy były zawieszone nad starą amboną, która wtedy była pod łukiem tęczowym. Ks. Stefan Ranatowicz CRL w opisie kościoła napisał:

W kościele znajdowały się też pozytywy. W 1629 roku remont takiego obiektu przeprowadził niejaki Tomasz, utożsamiany z Tomaszem Rayberem – organmistrzem działającym w Krakowie. W 1770 roku wypożyczono pozytyw od Szymona Sadkowskiego, natomiast w 1808 roku podobny instrument oddano organmistrzowi Kramkowskiemu.

Nowe 25-głosowe zbudowane zostały przez organmistrza Bartłomieja Juszkowicza w 1664 roku – tak podaje kronika klasztoru. Instrument umieszczono nad chórkiem muzycznym znajdującym się powyżej na baldachimowym zwieńczeniu stall. Były to organy z jednym manuałem.

Przeglądając zachowane odnotowane wydatki związane z utrzymaniem kaplicy Zwiastowania, a zapisane w księgach kasowych od 1623 roku (Altare Beate Virginis), przez zakrystianina ks. Jana Gelazego dowiadujemy się:

Z dokumentacji historycznej zostały wypalone inskrypcje na zewnątrz szafy organowej. Są to szczątkowe informacje w postaci inicjałów, ale można je zidentyfikować. Pozostawione informacje to wypalone inicjały: Fallowski Mikołay, J. Jachimek, A.O. – wypalił je pewnie Andrzej Ostaszewski (1713-1771) – organmistrz. W latach: 1775-1778 przy organach pracował czynny w Krakowie organmistrz – Ignacy Ziernicki. Orzekł on wówczas, że „…organ jest zbyt mocny i może spowodować pęknięcie murów…”, wobec czego polecił usunąć 6 lub 8 głosów, co też wykonano. Kolejne inicjały to R.D. 1847. Kolejne: M.M. – na pewno wypalił je Mateusz Mielczarski (1812-1868).

W roku 1860 przeniesiono organy z prezbiterium na wybudowany wcześniej, bo w 1772 roku chór (usunięto wtedy kilka głosów). Gdy organy stały na chórze, remont przeprowadził Aleksander Żebrowski, który pozostawił tu swoje inicjały Ż.A. Wiadomo o nim, że naprawiał organy w Krakowie w latach 1885–1914 m.in. w kościele Mariackim, w kościele św. Anny i innych. Da się też odczytać nazwisko KWAŚNIEWSKI 1934. Są jeszcze inne inicjały, lecz mało czytelne i w obecnie nie można ich jednoznacznie zidentyfikować (T.M. i inne).

w Opublikowanym w 1931 periodyku "Muzyka Kościelna" ówczesny organista przy kolegiacie św. Florjana – Franciszek Przystał opisał Organy w kościołach Krakowskich.

Na chórze w tyle bazyliki stały te organy do roku 1957. Był to instrument mechaniczny. Organista siedział tyłem do ołtarza na środku chóru i korzystał z lusterka, aby patrzeć na kościół.

Zobacz też Lista organów piszczałkowych

Przypisy

Kraków