Zrąbień dębowiec (Chrysobothris affinis) – gatunek chrząszcza z rodziny bogatkowatych i podrodziny Buprestinae. Zamieszkuje zachodnią i środkową część krainy palearktycznej. Polifagiczny. Kambiofagiczne larwy żerują pod korą drzew liściastych.
Taksonomia Gatunek ten opisany został po raz pierwszy w 1794 roku przez Johana Christiana Fabriciusa pod nazwą Buprestis affinis.
W obrębie tego gatunku wyróżnia się sześć podgatunków: Chrysobothris affinis affinis (Fabricius, 1794) Chrysobothris affinis heliophila Abeille de Perrin, 1893 Chrysobothris affinis kostini Bellamy, 1998 Chrysobothris affinis nevskyi Richter, 1944 Chrysobothris affinis tetragramma Ménétriés, 1832 Chrysobothris affinis tremulae Kostin, 1973
Morfologia thumb|left|Imago, widok z boku thumb|left|Spód tułowia. Zielony – wyrostek przedpiersia, niebieski – śródpiersie, żółty – zapiersie, pomarańczowy – tylne biodro thumb|left|Wierzchołek odwłoka samca thumb|left|Wierzchołek odwłoka samicy Chrząszcz o ciele długości od 10,5 do 15 mm, od 2,5 do 3 razy dłuższym niż szerokim, smuklejszym niż u C. leonhardi, grzbietobrzusznie mocno przypłaszczonym. Wierzch ciała zwykle jest metalicznie spiżowy czy ciemnobrązowy, rzadziej metalicznie niebieskawy lub zielonkawy; na pokrywach znajdują się trzy pary dołków o barwie metalicznie zielonkawej, miedzianej lub złocistej. Spód ciała jest zwykle metalicznie miedzianoczerwony z zielonkawymi lub niebieskawymi krawędziami sternitów.
Głowa jest szersza niż dłuższa, o ciemieniu węższym niż czoło, zaopatrzona w duże oczy sięgające ku tyłowi pobliża przedniej krawędzi przedplecza. Panewki czułkowe są ząbkowane, umieszczone blisko siebie, przed oczami. Czułki są lekko zakrzywione i mają wydłużone człony pierwszy i trzeci.
Przedplecze jest silnie poprzeczne, niemal dwukrotnie szersze niż dłuższe, o kątach przednich rozszerzonych i lepiej zaznaczonych niż u C. solieri. Tarczka ma zarys ostro zakończonego trójkąta równoramiennego. Pokrywy są szersze od przedplecza. W zarysie mają zaokrąglone barki, potem boki niemal równoległe, a dalej prosto zbieżne ku osobno zaokrąglonym wierzchołkom; zwężenie ku wierzchołkom jest słabsze, a same wierzchołki delikatniej piłkowane niż u C. leonhardi. Na powierzchni pokryw występują słabiej niż u zrąbienia świerkowego zaznaczone żeberka podłużne, zwłaszcza w przedniej połowie i po bokach pokryw wypłaszczone. Przestrzenie między żeberkami są regularnie, drobno, gęsto punktowane i pozbawione zmarszczek. Na każdej pokrywie znajdują się trzy okrągłe dołki o mniejszych niż u zrąbienia sosnowego i C. solieri rozmiarach; przedni z nich leży niedaleko tarczki, a środkowy i tylny są węższe niż dwie przestrzenie między żeberkami. Przedpiersie wypuszcza szeroki wyrostek międzybiodrowy z trzema ząbkami, z których boczne nie są krótsze niż środkowy. Odnóża przedniej pary mają silnej budowy uda z mocnym, tępym zębem skierowanym ku przodowi. Odnóża tylnej pary odznaczają się stopami o członie pierwszym dłuższym niż trzy następne razem wzięte.
Odwłok ma ostatni segment na szczycie u samicy prosto ścięty z parą płaskich ząbków narożach, a u samca okrągławo wycięty, również z ząbkowatymi narożami. Genitalia samca cechują się obecnością dwunastu par ząbków na bokach prącia. Pokładełko samicy jest dłuższe i o bliżej umieszczonych gonostylikach niż u C. leonhardi.
Biologia i ekologia thumb|left|Samica składająca jaja thumb|Imago szykujące się do odlotu Owad ten zasiedla lasy liściaste, zadrzewienia i parki. Preferuje stanowiska ciepłe, nasłonecznione. Rozmieszczony jest głównie od nizin do rzędnych około 800 m n.p.m., ale miejscami dochodzi do 1400 m n.p.m..
Samice składają jaja pojedynczo, zwykle w szczelinach kory lub pod jej łuski. Kambiofagiczne larwy żerują pod korą, w warstwie łyka pni, kłód, konarów i grubszych gałęzi drzew osłabionych, obumierających i martwych. Rzadziej żerują w gałęziach cieńszych, o średnicy 3,5 cm oraz drewnie przetworzonym, np. w słupach telegraficznych i płotach. Zrąbień ten jest szeroko polifagiczny. Preferuje dęby, ale wśród jego roślin pokarmowych wymieniane są też: buk zwyczajny, chmielograb europejski, dereń jadalny, eukaliptusy, figowiec pospolity, glediczja trójcierniowa, głogi, jabłoń domowa, jesion wyniosły, judaszowiec południowy, kasztan jadalny, klon francuski, leszczyna pospolita, morwy, olsze, robinia akacjowa, topole i wiązy. Drążony przez larwę korytarz jest zwykle płaski, sinusoidalny, dość krótki, nieschodzący pod łyko. Rozwój larwy typowo trwa dwa lata, ale może się wydłużać do lat trzech, a w ciepłych latach skracać do roku.
Przepoczwarczenie ma miejsce w owalnej komorze poczwarkowej na końcu chodnika. Typowo położona jest ona tuż pod korą, rzadziej wewnątrz grubej kory, a w cieńszym materiale lęgowym w bielu, równolegle do osi gałęzi. Zimowanie odbywa się w komorze poczwarkowej w stadium larwy lub przedpoczwarki, natomiast samo przepoczwarczenie ma miejsce w kwietniu lub maju. Osobniki dorosłe obserwuje się od maja, wyjątkowo końca kwietnia, do sierpnia ze szczytem pojawu w czerwcu. Szybko latają w dni słoneczne.
Rozprzestrzenienie Gatunek palearktyczny. Podgatunek nominatywny w Europie znany jest z Portugalii, Hiszpanii, Wielkiej Brytanii, Francji, Belgii, Niemiec, Szwajcarii, Austrii, Włoch, Danii, Szwecji, Norwegii, Łotwy, Polski, Czech, Słowacji, Węgier, Białorusi, Ukrainy, Mołdawii, Rumunii, Bułgarii, Słowenii, Chorwacji, Bośni i Hercegowiny, Serbii, Czarnogóry, Albanii, Macedonii Północnej, Grecji, europejskich części Rosji i Turcji. Poza nią notowany jest z anatolijskiej części Turcji, zachodniego Kazachstanu i Syberii.
C. a. heliophila zamieszkuje Maroko, Algierię, Tunezję, Libię i Egipt. C. a. kostini i C. a. tremulae są endemitami Kazachstanu. C. a. tetragramma obejmuje zasięgiem Turcję, Gruzję, Armenię, Azerbejdżan, Turkmenistan i Iran. C. a. nevskyi podawany jest z Kazachstanu, Turkmenistanu, Uzbekistanu, Tadżykistanu, Kirgistanu oraz Iranu.
Przypisy
Kategoria:Bogatkowate Kategoria:Chrząszcze Afryki Kategoria:Chrząszcze Azji Środkowej Kategoria:Chrząszcze Chin Kategoria:Chrząszcze Europy Kategoria:Chrząszcze Japonii Kategoria:Chrząszcze Korei Kategoria:Chrząszcze Mongolii Kategoria:Chrząszcze Rosji Kategoria:Chrząszcze Turcji Kategoria:Chrząszcze Zakaukazia Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1794 roku