Zielona granica – dramat filmowy z 2023 roku w reżyserii Agnieszki Holland na podstawie scenariusza napisanego z Gabrielą Łazarkiewicz-Sieczko i Maciejem Pisukiem, zrealizowany w polsko-francusko-czesko-belgijskiej koprodukcji. Film został zainspirowany kryzysem migracyjnym na granicy polsko-białoruskiej. W głównych rolach wystąpili Jalal Altawil, Maja Ostaszewska, Tomasz Włosok oraz Behi Djanati Ataï. Akcja filmu toczy się w latach 2021–2022 i składa się z kilku wątków: perspektywy uchodźców koczujących na granicy polsko-białoruskiej, działalności polskich aktywistów, którzy próbują pomóc imigrantom, oraz działań funkcjonariuszy Straży Granicznej.

Film miał swoją światową premierę 5 września 2023 roku w konkursie głównym na 80. Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w Wenecji. Poza granicami Polski Zielona granica otrzymała przeważnie pozytywne recenzje, w których chwalono naturalistyczną grę aktorską, reżyserię oraz scenariusz. Po premierze w Polsce film został pozytywnie przyjęty przez krytyków liberalnych i lewicowych, którzy podkreślali zniuansowane przesłanie dzieła Holland, Łazarkiewicz-Sieczko i Pisuka. Prawicowi recenzenci byli innego zdania, krytykując film jako przejaw „rosyjskiej propagandy” skierowanej przeciwko ówcześnie rządzącej partii Prawo i Sprawiedliwość.

Zielona granica nie została zgłoszona do konkursu głównego 48. Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych (FPFF). Została mimo to uhonorowana m.in. Nagrodą Specjalną Jury na MFF w Wenecji, trzykrotnie nominowana do Europejskiej Nagrody Filmowej (za najlepszy film europejski, reżyserię i scenariusz) oraz zdobyła kilka nagród publiczności na innych festiwalach. W Polsce nagrodzono ją m.in. Orłem za najlepszy film polski oraz Złotym Gronem na Lubuskim Lecie Filmowym. Pojawiwszy się w 49. edycji FPFF, Zielona granica zdobyła festiwalowe Grand Prix Złote Lwy wraz z nagrodą za dźwięk oraz Nagrodą Publiczności.

Fabuła Film opowiada o kryzysie migracyjnym na granicy polsko-białoruskiej. W czterech częściach, noszących odrębne tytuły, przedstawia trzy perspektywy: uchodźców, Straży Granicznej i polskich aktywistów.

1. Europa. Pierwsza część filmu rozgrywa się w październiku 2021 roku. Samolotem tureckich linii lotniczych na Białoruś przylatuje grupa syryjskich uchodźców. Należy do niej Abu Bashir, który wraz z rodziną (ojcem, żoną Aminą, synem Nurem, córką Ghalią oraz niemowlęciem) ląduje w Mińsku z nadzieją, że autokar przewiezie ich przez granicę polsko-białoruską, a następnie do Szwecji, gdzie znajduje się już jego brat Wesam. Droga wiedzie przez przejście graniczne, gdzie towarzyszy im Afganka Leila, władająca językiem angielskim. Jednak na białoruskim przejściu granicznym, gdy rozlegają się strzały, przewoźnik zostawia ich na pastwę losu, a białoruska straż graniczna wyrzuca ich do lasu po stronie polskiej. Podczas tułaczki po Puszczy Białowieskiej zmagają się z deszczem, głodem i pragnieniem; wędrują po błocie. Leila dociera na pole, gdzie prosi miejscowego rolnika o żywność i wodę. Ten jednak zawiadamia Straż Graniczną, która wyłapuje uchodźców. Strażnicy chwilowo uspokajają imigrantów, dają im papierosy, ale po nadejściu posiłków odsyłają ich z powrotem pod granicę polsko-białoruską i siłą przenoszą na stronę Białorusi. Po stronie białoruskiej uchodźcy nie są traktowani lepiej; ojciec Bashira zostaje spałowany przez białoruską straż graniczną, a jego rodzina wraz z kolejnymi imigrantami brutalnie przepędzona przez zasieki w stronę polskiej granicy.

2. Strażnik. W związku z kryzysem migracyjnym trwa szkolenie w placówce Podlaskiego Oddziału Straży Granicznej, gdzie dowódca ostrzega strażników przed zagrożeniem ze strony uchodźców, których uznaje za „broń Putina i Łukaszenki” oraz „żywe pociski”. Jeden z uczestników szkolenia, Janek, otrzymuje telefon od ciężarnej żony, do której niebawem wraca. Ta w sklepie nawiązuje rozmowę z przypadkową nieznajomą, Julią, która prosi strażników, aby przepuścili ciężarną w kolejce.

3. Aktywiści. Do Puszczy Białowieskiej niebawem docierają aktywiści, którymi koordynuje działaczka pozarządowa Marta. Opatrują imigrantów poszkodowanych wskutek starć ze strażnikami granicznymi, dostarczają uchodźcom żywność i wodę oraz rozmawiają z nimi. Aktywiści nagrywają imigrantów, z których część opowiada o konieczności ucieczki przed afgańskimi talibami oraz siłami tzw. Państwa Islamskiego. Aktywiści zapewniają tłumacza przysięgłego. Po jedną z ciężarnych imigrantek, pobitą wcześniej przez Białorusinów, zostaje wezwana karetka, ale wraz z nią przybywają strażnicy, którzy nocą ponownie pakują uchodźców do ciężarówek i przewożą ich z powrotem na Białoruś – mimo starań aktywistów. Za dnia strażnicy urządzają imprezę zakrapianą alkoholem.

4. Julia. W drodze samochodem do domu psycholożka Julia, początkowo neutralna wobec aktualnych wydarzeń, zostaje zatrzymana przez strażników i ukarana mandatem. Odjechawszy inną drogą do swojego mieszkania w lesie, zażarcie kłóci się z pacjentem Bogdanem, zdeklarowanym antyfaszystą, po czym wyklucza go z sesji. Gdy podczas nocnego spaceru słyszy nawoływania o pomoc, przedziera się przez bagna i dostrzega tonącą Leilę wraz z Nurem. Leilę udaje się uratować, ale Nur tonie w błocie i ginie. Julia i Leila zostają przewiezione do szpitala. Poruszona niedawnym wydarzeniem Julia spontanicznie dołącza do grupy Marty. Gdy przyjeżdżają ponownie do szpitala, zastają Leilę, którą przemocą zabierają strażnicy. Julia decyduje się pomóc grupie Marty, udostępniając jej swoje mieszkanie i otrzymując instrukcje dotyczące zasad pomocy uchodźcom.

Amina opłakuje śmierć Nura i wyrzuca przez telefon Wesamowi, że dopuścił do śmierci jej syna. Po raz kolejny Białorusini pakują imigrantów do ciężarówki z zamiarem odesłania ich Polakom; ojca Bashira, który nie ma siły iść dalej, białoruscy strażnicy biją brutalnie. Podczas nocnej warty granicznej Janek dostrzega zwłoki jednej z uchodźczyń, po czym wraz z kolegą przerzuca je przez zasieki, unikając patrolu Białorusinów. Widok ciała jest dla niego traumatyczny. Grupa Marty udaje się do strefy, gdzie dostrzega marokańskiego imigranta ze skręconą nogą, Ahmada. Julia obiecuje przewieźć go samochodem, za co jednak Marta udziela jej reprymendy, mówiąc, że naraziłoby to całą grupę na odpowiedzialność karną. Julia decyduje się działać samodzielnie, lecz nocą nie znajduje już Ahmada. Dodatkowo zostaje aresztowana przez strażników i osadzona tymczasowo w areszcie. Kiedy wraca z adwokatem do miejsca zamieszkania, zastaje po drodze rozbity własny samochód. Julia jednak nie rezygnuje. Nie mogąc przekonać swojej liberalnej koleżanki Basi do pożyczenia jej SUV-a, wraz z członkami grupy udaje się na poszukiwania zbłąkanych uchodźców. Grupa znajduje w lesie dwóch francuskojęzycznych imigrantów, którym udziela pomocy. Julia i członkinie grupy podstępnie przewożą znalezionych imigrantów z pomocą Bogdana.

Tymczasem Abu Bashir wraz z żoną, niemowlęciem i Ghalią ostatecznie przedzierają się przez granicę polsko-białoruską. Rodzina oczekuje na taksówkę, która ma ich przewieźć dalej. Taksówkarz próbuje przemycić rodzinę Bashira ukrytą za pudłami. Podczas patrolu Janek i jego koleżanka ze straży zatrzymują wóz. Janek przez szparę w załadunku dostrzega uchodźców, lecz przemilcza ich obecność i daje znak, by przepuścić taksówkarza. W domu rozbiera się przed lustrem, wpatruje się w swoje odbicie, po czym kładzie się na łóżku obok żony.

Film kończy się epilogiem z 2022 roku, kiedy na granicy polsko-ukraińskiej polscy aktywiści pomagają Ukraińcom, którzy uciekli ze swojego kraju w wyniku agresji wojsk rosyjskich.

Obsada Źródło: Filmpolski.pl

Produkcja Przygotowania mały|Agnieszka Holland, reżyserka filmu Zielona granica została zrealizowana w koprodukcji polsko-czesko-francusko-belgijskiej. Film wyprodukowali (Metro Films), Fred Bernstein (Astute Films) i Agnieszka Holland, która objęła również pieczę nad reżyserią. Współproducentami filmu były: Blick Productions, Marlene Film Production i Beluga Tree. Film otrzymał wsparcie od Eurimages, Czeskiego Funduszu Filmowego, Centre national du cinéma et de l’image animée (CNC), Sofica La Banque Postale Image 17, Centre du Cinéma et de l’Audiovisuel de la Fédération Wallonie-Bruxelles, Canal+ Polska, Telewizji Czeskiej oraz ZDF/ARTE. Film miał trzynaścioro koproducentów, wśród których była Dominika Kulczyk.

Holland podjęła decyzję o rozpoczęciu prac nad filmem we wrześniu 2021 roku. Wraz z Gabrielą Łazarkiewicz-Sieczko i Maciejem Pisukiem dokumentowała sytuację na granicy polsko-białoruskiej w celu napisania scenariusza. Jak powiedziała Holland podczas festiwalu w Wenecji, scenarzyści spotykali się ze strażnikami granicznymi, którzy udzielali anonimowo wywiadów, ponieważ nie chcieli zostać rozpoznani.

Obsada Jedną z głównych ról, Bashira, zagrał syryjski aktor, reżyser, aktywista i uchodźca . Wcześniej był on aresztowany w Syrii za udział w demonstracjach przeciwko dyktatorowi Baszszarowi al-Asadowi. Po otrzymaniu gróźb śmierci opuścił Syrię i po pobycie w Libanie, Jordanii, Egipcie oraz Turcji uzyskał azyl we Francji. Rolę Leili – uchodźczyni z Afganistanu – zagrała francuska aktorka i reżyserka pochodzenia irańskiego , która wraz z rodziną wyemigrowała z Iranu po wybuchu rewolucji islamskiej.

Rolę Julii reżyserka zaproponowała Mai Ostaszewskiej, która jeszcze przed udziałem w zdjęciach do filmu współpracowała z organizacjami pozarządowymi, takimi jak Rodziny Bez Granic oraz Grupa Granica, pomagającymi uchodźcom na granicy polsko-białoruskiej. Rolę Jana odegrał Tomasz Włosok, znany wcześniej z roli w filmie Jak zostałem gangsterem. Historia prawdziwa (2019) Macieja Kawulskiego.

Zdjęcia Agnieszka Holland chciała rozpocząć zdjęcia zaraz po ukończeniu scenariusza, jednak brak funduszy spowodował roczne opóźnienie. Zdecydowano, że film zostanie nakręcony w czerni i bieli, ponieważ uznano, że „będzie to metaforyczne i nawiązujące do przeszłości, II wojny światowej, na wzór dokumentu”, a także pozwoli na lepszą kontrolę wizualną i artystyczną, co miało znaczenie ze względu na harmonogram zdjęć i montażu. Główne zdjęcia kręcono przez 24 dni w trzech ekipach (główną ekipą kierowała Holland). Wielu członków ekipy filmowej ze względu na ryzykowne warunki realizacji filmu otrzymywało niewielkie wynagrodzenie, a część pracowała za darmo. Agnieszka Holland w jednym z wywiadów utrzymywała, że fabuła filmu opiera się na faktach – nic nie zostało zmyślone, a bohaterowie są postaciami zbiorczymi, lecz zainspirowanymi prawdziwymi ludźmi.

Zdjęcia kręcono m.in. w Chojnowskim Parku Krajobrazowym. Holland zrezygnowała z wysłania filmu na Festiwal Polskich Filmów Fabularnych, żeby uniknąć dodatkowych kontrowersji. W obliczu nagonki na Zieloną granicę część laureatów nagród na tym festiwalu wyraziła symboliczne poparcie dla Holland.

Upowszechnienie Film miał premierę 5 września 2023 roku w konkursie głównym 80. Międzynarodowego Festiwalu Filmowego w Wenecji. Został także wybrany do prezentacji na festiwalach filmowych w Nowym Jorku (), Toronto (Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Toronto), Vancouver (Vancouver International Film Festival) i Pusan (Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Pusan).

Frekwencja kinowa Polskim dystrybutorem filmu zostało Kino Świat. Premiera kinowa w Polsce odbyła się 22 września 2023 roku. Film rozesłano w 254 kopiach i pokazywano w 230 kinach. W pierwszy weekend po premierze (22–24 września) film obejrzało 137 435 widzów, co stanowiło najlepsze otwarcie polskiego filmu w 2023 roku. Do końca października 2023 roku film w Polsce zebrał widownię liczącą ponad 713 tysięcy osób, a do końca 2023 roku – 764 tysiące, co umiejscowiło Zieloną granicę na drugim miejscu na liście najchętniej oglądanych polskich filmów roku (pierwsze miejsce zajął film Chłopi). Film jeszcze przed premierą wywołał w Polsce wiele emocji, a MSWiA przygotowało specjalny spot, który miał być emitowany przed seansem. OKO.press poinformowało jednak, że spot ten „praktycznie nigdzie nie był wyświetlany”.