Płazy Europy – lista przedstawicieli gromady płazów zasiedlających Europę. W artykule tym opisano ewolucję i rozmieszczenie europejskich płazów, a także zagrożenia oraz metody ich ochrony, a następnie wymieniono wszystkie dotychczas (stan na 04.09.2023) opisane gatunki płazów występujące w Europie.
Ewolucja i rozmieszczenie Czynniki, które ukształtowały obecne rozmieszczenie europejskich płazów W Europie występują wyłącznie przedstawiciele płazów bezogonowych i ogoniastych, brak natomiast płazów beznogichPraca zbiorowa, Płazy – Amphibia, [w:] Czesław Błaszak (red.), Zoologia Tom 3 Część 1 Szkarłupnie – płazy, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2015, s. 602, .. Spośród rodzin płazów bezogonowych i ogoniastych żadna nie jest endemiczna dla Europy, występują natomiast endemiczne gatunki płazów. Na poziomie niektórych rodzin obserwuje się dysjunkcje zasięgu taksonów, co widoczne jest np. u odmieńca jaskiniowego (Proteus anguinus), występującego w Górach Dynarskich i będącego jedynym europejskim gatunkiem rodziny odmieńcowatych, której inni przedstawiciele z rodzaju Necturus spotykani są w Ameryce Północnej. Jest to spowodowane faktem, iż Europa i Ameryka Północna tworzyły kiedyś superkontynent Laurazję, co umożliwiło niektórym gatunkom swobodne przemieszczanie się pomiędzy obszarami leżącymi obecnie na różnych kontynentachPraca zbiorowa, Płazy – Amphibia, [w:] Czesław Błaszak (red.), Zoologia Tom 3 Część 1 Szkarłupnie – płazy, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2015, s. 603, ..
Pomimo iż większość z europejskich gatunków płazów istniała w miocenie ponad 5 milionów lat temu, w ciągu ostatnich paru milionów lat kilka czynników klimatycznych i geologicznych wpłynęło na obecne rozmieszczenie płazów europejskich, a także doprowadziło do powstania nowych gatunkówJeroen Speybroeck i inni, Field Guide to the Amphibians & Reptiles of Britain and Europe, Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 11, .Dufresnes Ch., Amphibians of Europe, North Africa and the Middle East, 19 stycznia 2019, s. 9, .. Do owych czynników zalicza się:
epoki lodowe występujące w plejstocenie. Okresy te (zwane zlodowaceniami) charakteryzowały się występowaniem lądolodu na znacznym obszarze kontynentu oraz spadkiem temperatur powietrza. Ostatnie z takich zlodowaceń, zlodowacenie północnopolskie, trwało około 100 tysięcy lat i zakończyło się około 11,7 tys. lat b2k. Płazy – jako zwierzęta zmiennocieplne – nie były w stanie przetrwać okresu zlodowaceń, co doprowadziło do wymarcia populacji północnych lub ich migracji na południe. Podczas epok lodowych płazy występowały wyłącznie w refugiach (ostojach) na Półwyspie Iberyjskim, Apenińskim oraz południowej części Półwyspu Bałkańskiego, które charakteryzowały się wyższymi temperaturami oraz bardziej stabilnym klimatem. Owe odizolowane populacje występujące w różnych refugiach niekiedy różnicowały się w odrębne gatunki. Podczas okresów międzylodowcowych (jeden z nich trwa również obecnie) wzrost temperatur umożliwiał płazom rekolonizację północnej Europy. W paru przypadkach nie doszło do ponownej kolonizacji obszarów północnych przez niektóre populacje. Jest to widoczne np. u podgatunku traszki górskiej Ichthyosaura alpestris cyreni w północnej Hiszpanii, której pozostałe populacje gatunku występują od środkowej i zachodniej Francji do południowej Polski (jest to tzw. dysjunkcja zasięgu). Wśród gatunków płazów, którym udało się ponownie skolonizować obszary leżące poza refugiami, należy wymienić grzebiuszkę gibraltarską (Pelobates cultipres), która rozprzestrzeniła się z Półwyspu Iberyjskiego wzdłuż francuskiego wybrzeża Atlantyku. Inne gatunki, takie jak ropucha paskówka (Epidalea calamita), zasiedliły ponownie znaczne obszary Europy Środkowej i Północnej. Niekiedy obserwowano również ponowny kontakt populacji odizolowanych w różnych refugiach. Zjawisko to widoczne jest np. w środkowych Niemczech w strefie kontaktu (ang. Contact zone) salamandry plamistej (Salamandra salamandra), gdzie jeden z podgatunków (S. s. terrestris) wyewoluował w Hiszpanii, a drugi (S. s. salamandra) na Półwyspie Bałkańskim. Na niektórych obszarach (np. Wielka Brytania) nie doszło do ponownej kolonizacji, co znacząco zmniejszyło bogactwo gatunkowe płazówJeroen Speybroeck i inni, Field Guide to the Amphibians & Reptiles of Britain and Europe, Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 12, .Jeroen Speybroeck i inni, Field Guide to the Amphibians & Reptiles of Britain and Europe, Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 13, .Dufresnes Ch., Amphibians of Europe, North Africa and the Middle East, 19 stycznia 2019, s. 10, .,
thumb|274x274px|Zasięg lądolodu w Europie podczas zlodowacenia północnopolskiego kryzys messyński, który rozpoczął się 5,96 miliona lat temu i spowodowany był epizodami otwierania się i zamykania cieśnin w rejonie Gibraltaru, co doprowadzało do zasychania Morza Śródziemnego. Pod koniec kryzysu (5,33 miliona lat temu) basen Morza Śródziemnego został ponownie zalany wodami Atlantyku, co odcięło płazom występującym na wyspach takich jak Korsyka, Sardynia czy Kreta dostęp do stałego lądu i doprowadziło do zróżnicowania się populacji wyspowych w nowe gatunki, dyspersja z innych kontynentów. Niektóre gatunki płazów występujące obecnie w Europie wyewoluowały na innych kontynentach. Do czynników umożliwiających kolonizacje przez nie Europy należą m.in. pomosty lądowe wynikające np. z zamarzania mórz i oceanów podczas zlodowaceń, kolizje płyt tektonicznych doprowadzające do orogenezy obszarów będących wcześniej pod wodą. W przeszłości Europa posiadała lądowe połączenie z Afryką (na obecnym obszarze Cieśniny Gibraltarskiej). Do innych pomostów lądowych należała także cieśnina Bosfor, co umożliwiło zasiedlenie Europy przez żabę Pelophylax bedriagae. Ponadto niektóre gatunki, takie jak ropucha zielona (Bufotes viridis), wyewoluowały w środkowej Azji, a do Europy dotarły dzięki korytarzom ekologicznym łączącym te dwa kontynentyJeroen Speybroeck i inni, Field Guide to the Amphibians & Reptiles of Britain and Europe, Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 14, ., lokalne bariery klimatyczne i topograficzne. We Włoszech Apeniny stanowią barierę pomiędzy dwoma populacjami płazów ogoniastych z rodzaju Salamandrina, co doprowadziło do powstania dwóch odmiennych gatunków. Na Półwyspie Iberyjskim z kolei suchy klimat uniemożliwił niektórym gatunkom zasiedlenie terenów oddalonych od wybrzeży Atlantyku i Morza Śródziemnego, co doprowadziło do izolacji i ewolucji gatunków i podgatunków płazów bezogonowych z rodzajów Alytes i Pelodytes. Niektóre płazy, takie jak płazy ogoniaste z rodzaju Speleomantes, cechują się niewielkimi zdolnościami do dyspersji (i tym samym do migracji między różnymi populacjami), co doprowadziło do powstania stosunkowo dużej liczby gatunków na niewielkim obszarze. Inne, jak np. ropucha szara (Bufo bufo), mogą występować w wielu rodzajach siedlisk, co umożliwiło im skolonizowanie bardzo dużej części EuropyDufresnes Ch., Amphibians of Europe, North Africa and the Middle East, 19 stycznia 2019, s. 11, .. Ponadto, w przypadku kilku gatunków płazów doszło do introdukcji mającej miejsce stosunkowo niedawno, jak i w czasach starożytnych.
Obecna różnorodność płazów Europy Batrachofauna Europy w porównaniu z innymi kontynentami uważana jest za bardzo ubogą. Obecnie na kontynencie tym wyróżnia się około 100 gatunków płazów, z czego mniej więcej 75% jest endemicznych dla Europy. Na początku XXI wieku liczba opisanych gatunków znacząco wzrosła, co spowodowane było lepszym zbadaniem batrachofauny południowej Europy oraz rozwojem badań molekularnych i genetycznych prowadzących do zmian taksonomicznych zaobserwowanych np. w rodzaju BufoJeroen Speybroeck i inni, Field Guide to the Amphibians & Reptiles of Britain and Europe, Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 10, ..
Obecnie wśród europejskich płazów wyróżnia się następujące typy rozmieszczenia:
CA1 – gatunki występujące na Półwyspie Iberyjskim oraz zachodniej Francji (np. rzekotka śródziemnomorska, Hyla meridionalis), CA2 – gatunki Europy Zachodniej (np. pętówka babienica, Alytes obstericans), CA3 – gatunki rozpowszechnione w całej Europie (np. ropucha szara, Bufo bufo), CA4 – gatunki występujące w Pirenejach (np. traszka pirenejska, Calotrition asper), CA5 i CA6 – gatunki występujące na Korsyce i Sardynii oraz wzdłuż południowego wybrzeża Morza Śródziemnego (np. traszka sardyńska, Euproctus platycephalus), CA7 – gatunki z Półwyspu Apenińskiego (np. Hyla intermedia), CA8 – gatunki występujące na Kaukazie (np. nurzaniec kaukaski, Pelodytes caucasicus), CA9 – gatunki występujące w Alpach oraz Górach Dynarskich (np. salamandra czarna, Salamandra atra).
Ogólne bogactwo gatunkowe jest najwyższe w Europie Środkowej i Zachodniej, co spowodowane jest rekolonizacją tych obszarów z kilku odrębnych refugiów oraz stosunkowo wilgotnym klimatem umiarkowanym. W zachodniej Francji na przykład w niektórych zbiornikach wodnych występuje pięć różnych gatunków płazów bezogonowych. W przypadku gatunków endemicznych dla Europy bogactwo gatunkowe jest największe w Europie Zachodniej, jako że duża część płazów Europy Środkowej występuje również w Azji. Do krajów z największą liczbą gatunków płazów należą Włochy, Francja oraz Hiszpania. Na Islandii z kolei nie występuje ani jeden gatunek płaza.
W skali regionalnej obszary charakteryzujące się największą liczbą gatunków endemicznych to Sardynia, Korsyka, Majorka, Sycylia, południowe Wyspy Egejskie, a także niektóre tereny na Półwyspie Bałkańskim oraz na Kaukazie. Włochy natomiast zostały uznane za jedyny europejski hotspot bioróżnorodności płazów (miejsce charakteryzujące się występowaniem dużej liczby gatunków endemicznych)Praca zbiorowa, Płazy – Amphibia, [w:] Czesław Błaszak (red.), Zoologia Tom 3 Część 1 Szkarłupnie – płazy, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2015, s. 608, .Hero, Jean-Marc, Shoo, Lucas. (2003). Conservation of amphibians in the Old World tropics: defining unique problems associated with regional fauna..
Zagrożenia i ochrona Zagrożenia W wydanej w 2009 roku European Red List of Amphibians (Europejska Czerwona Księga Płazów) podano, że populacja 59% europejskich gatunków płazów maleje, a 23% gatunków jest zagrożonych wyginięciem. Obecnie do najważniejszych zagrożeń dla europejskich płazów zalicza się:
Utratę i fragmentację siedlisk. Czynniki te uznawane są za główną przyczynę spadku rozmiarów populacji płazów w Europie. Eksploatacja siedlisk doprowadza do utraty łąk, lasów, a przede wszystkich terenów podmokłych, co prowadzi do zaniku miejscowych populacji płazów. Ponadto, fragmentacja siedlisk wynikająca często z obecności dróg samochodowych rozdzielających poszczególne populacje płazów (a także prowadzących do dużej śmiertelności płazów przejeżdżanych przez samochody) doprowadza do braku migracji pomiędzy populacjami (i wynikającym z tego inbreedingu) oraz utrudnia płazom dotarcie do zbiorników rozrodczychDufresnes Ch., Amphibians of Europe, North Africa and the Middle East, 19 stycznia 2019, s. 17, .Jeroen Speybroeck i inni, Field Guide to the Amphibians & Reptiles of Britain and Europe, Bloomsbury Publishing Plc, 2016, s. 17, .. Zmiany klimatu. Spekuluje się, że globalne ocieplenie może wpłynąć na rozmieszczenie europejskich płazów i będzie miało szczególnie negatywny wpływ na gatunki o małych zdolnościach do dyspersji oraz tych z ograniczonym zasięgiem. Co więcej, ocieplenie to może doprowadzić do szybszego wysychania okresowych zbiorników wodnych używanych przez płazy do rozrodu. Zjawisko to zauważalne jest już na niektórych obszarach strefy śródziemnomorskiej. Ponadto, zmiany klimatyczne mogą również doprowadzić do zmian fenologicznych w rozrodzie oraz zwiększyć rozmiary dziury ozonowej, tym samym zwiększając ilość promieniowania UV-B docierającego do ziemi i zagrażającego płazomDufresnes Ch., Amphibians of Europe, North Africa and the Middle East, 19 stycznia 2019, s. 18, ..