thumb|Pokrój Thalia dealbata thumb|Pokrój Thalia geniculata
thumb|Pokrój Thalia multiflora thumb|Kwiatostan Thalia dealbata thumb|Kwiatostan Thalia geniculata
thumb|Kwiatostan Thalia multiflora thumb|Owocostan Thalia dealbata
Thalia L. − rodzaj roślin wodnych z rodziny marantowatych. Należy do niego 6 gatunków występujących w Ameryce, od Illinois w Stanach Zjednoczonych po północną Argentynę oraz w tropikalnej Afryce. Niektóre gatunki wykorzystywane są jako rośliny lecznicze, z uwagi na działanie antymalaryczne i przeciwgruźlicze, spożywcze, gospodarcze i ozdobne. Znajdują też zastosowanie w fitoremediacji wód.
Zasięg geograficzny Najszerszy zasięg ma Thalia geniculata, która występuje w tropikalnej Afryce i Ameryce. Jest to jedyny gatunek z tego rodzaju występujący w Afryce. Jego północny zasięg w Ameryce sięga Luizjany i Florydy w Stanach Zjednoczonych, a południowy do północnej Argentyny. Powyżej jej zasięgu w Ameryce Północnej występuje T. dealbata, która rośnie w Alabamie, Arkansas, Georgii, Illinois, Luizjanie, Missisippi, Missouri, Oklahomie, Karolinie Południowej i Teksasie. Pozostałe gatunki występują wyłącznie w Ameryce Południowej, z czego T. densibracteata w Brazylii, T. multiflora w południowo-wschodniej Brazylii, Urugwaju i północno-wschodniej Argentynie. Dwa gatunki mają bardzo ograniczony, endemiczny zasięg: T. pavonii występuje wyłącznie w Guayas w Ekwadorze, a T. petersiana w Rio de Janeiro w Brazylii.
Morfologia Pokrój Wieloletnie rośliny zielne o wysokości 1–3,5 metra.
Pędy Kłącze. Pęd kwiatostanowy nierozgałęziony, długości do 2,5 m (do nasady kwiatostanu).
Liście Roślina wypuszcza od 2 do 6 liści odziomkowych oraz rzadko jeden lub dwa liście ogonkowe, wyrastające nad wydłużonym (0,7–2,5 m) międzywęźlem. Pochwa liściowa nieuszkowata, gąbczasta, z wydatnymi przestrzeniami powietrznymi. Ogonek liściowy do 2,5 cm długości, nagi. Poduszeczka liściowa brązowawa, oliwkowa lub czerwonofioletowa. Blaszka liściowa zielona, jajowata do eliptycznej, długości do 60 cm.
Kwiaty Kwiaty rosną w parach w zredukowanych wierzchotkach zebranych w rozgałęzione kwiatostany, o osiach drugiego rzędu krótkich i wzniesionych (kwiatostany wielkości 31 cm) do długich i wygiętych (kwiatostany wielkości 1 metra), szeroko rozpostarte do zwisających i przypominających wiechę. Międzywęźla kwiatostanu wyraźnie zygzakowate. Każda para kwiatów wsparta jest podsadką, zielną do skórzastej, długości do 2,8 cm, odpadającą w czasie zawiązywania owoców. Listki wewnętrznego okółka okwiatu zrośnięte w rurkę na długości 1–6 mm, blado- do ciemnofioletowych, nierówne lub silnie nierówne. Listki zewnętrznego okółka błoniaste, trwałe, długości do 2,5 mm. Zewnętrzny prątniczek długości do 2 cm, lawendowy do ciemnofioletowego, przypominający listek okwiatu, efektowny. Guzowate prątniczki mięsiste, z wąsko zaostrzonym wierzchołkiem przypominającym listek okwiatu, u nasady białe, żółte lub fioletowe. Jeden prątniczek kapturkowaty, z dwoma wyrostkami przypominającymi palce u nasady. Jeden pręcik z pojedynczym pylnikiem. Zalążnia zbudowana z trzech owocolistków, funkcjonalnie jednokomorowa, z jednym, anatropowym zalążkiem. Szyjka słupka u nasady zrośnięta z rurką okwiatu, z jednym wyrostkiem, wydłużona, paskowata, po dotknięciu zwijająca się spiralnie, co jest wyjątkowe w rodzinie marantowatych.
Owoce Jednonasienne, kulistawe do elipsoidalnych, niepękające torebki (przypominające ziarniaki), wielkości do 12 mm, o papierzastej lub błoniastej owocni. Nasiona do 10 mm, ciemnobrązowe do czarnych, kulistawe lub elipsoidalne, gładkie.
Biologia i ekologia Rozwój Hydrofity, helofity, często zamierające na zimę lub w czasie suszy. Gatunki Thalia mają złożone kwiatostany i wykazują „fałszywą resupinację” (obrót o <180°), aby ustawić pary kwiatów w pozycji właściwej do zapylenia; np. T. geniculata (o kwiatostanie zwisającym) obracają się w bok o 90° przed kwitnieniem, podczas gdy T. dealbata (o kwiatostanie wzniesionym) wyginają się do tyłu o 90°. Podobnie jak inne rośliny z rodziny marantowatych, Thalia posiada wyspecjalizowany mechanizm zapylania. Przed kwitnieniem pyłek osadza się w zagłębieniu szyjki słupka. Kiedy kwiat się otwiera, szyjka słupka pozostaje ukryta za kapturkowatym prątniczkiem, utrzymywanym w naprężeniu przez wrażliwą na nacisk ostrogę. Po poruszeniu ostrogi przez dziób ptaka lub trąbkę owada szyjka słupka jest wystrzeliwana na przód kwiatu, powodując kontakt znamienia ze zwierzęciem i jednocześnie osadzając na nim pyłek. Kwiaty tych roślin odwiedzane są przez zadrzechnie, z takich gatunków jak Xylocopa micans, X. fimbriata i X. gualanensis, trzmiele z gatunku Bombus pensylvanicus, powszelatkowate oraz kolibry, takie jak koliberek czarnobrody i k. rubinobrody, złocik widłosterny i szmaragdzik brązowosterny. Niektóre gatunki mogą wytwarzać nasiona w sposób autogamiczny. Rośliny z tego rodzaju rozmnażają się generatywnie, przez rozsiew nasion za pomocą wody (hydrochoria), jak i wegetatywnie, dzięki rozprzestrzenianiu przez wodę oderwanych kawałków kłączy. Owoce tych roślin są pławne z uwagi na obecność gazu między ścianą owocu a nasionami, co ułatwia ich rozprzestrzenianie przez wodę.
Siedlisko Otwarte, słodkowodne bagna, także mokradła w okolicach zbiorników wodnych, lasach i na sawannie, na wysokości do 1100 m n.p.m. Zasiedla płytkie, stojące, słodkie wody (pH 5,4–8,8), na głębokości do 2 m.
Interakcje międzygatunkowe Thalia geniculata jest rośliną żywicielską omacnicowatych z gatunku Geshna cannalis, powszelatkowatych z gatunku Calpodes ethlius i piórolotkowatych z gatunku Sphenarches anisodactylus. Na liściach Thalia żyje też kilka gatunków grzybów, w tym Cercospora z gatunku C. thaliae i rdza z gatunku Puccinia thaliae.
Owoce i nasiona Thalia stanowią źródło pożywienia dla kaczek, sułtanki amerykańskiej, czubacza żółtoguzego i modrzyka zwyczajnego. Kłącza T. dealbata są okazjonalnie zjadane przez nutrie, a rośliny T. geniculata stanowią wiosenny pokarm niedźwiedzia czarnego na Florydzie.
Na roślinach z tego rodzaju żyją różne owady, takie jak mrówki z gatunku Paratrechina longicornis i pluskwiaki z gatunków Ischnodemus fulvipes i I. variegatus. Stanowią też one ważne siedlisko lęgowe dla epoletników krasnoskrzydłych i ciemnokacyków żółtogłowych.
Cechy fitochemiczne Z nadziemnych części Thalia multiflora wyizolowano dziewięć fitosteroli, cztery glikozydy izoramnetyny i kwercetyny, ceramidy, alkaloid indolowy i dwa proste związki fenolowe.
Analiza fitochemiczna nadziemnych części T. geniculata wykazała obecność steroli i ich glukozydów, takich jak sitoindozyd, daukosterol, stigmasterol, β-sitosterol i geranylofarnezol. W liściach T. geniculata obecny jest też kwas rozmarynowy.
Systematyka Pozycja systematyczna Rodzaj z rodziny marantowatych (Marantaceae) z rzędu imbirowców (Zingiberales). W systemie Takhtajana z 1997 roku zaliczany do plemienia Maranteae w rodzinie marantowatych, zaliczanej do rzędu Cannales.
Wykaz gatunków Thalia dealbata Fraser Thalia densibracteata Petersen Thalia geniculata L. Thalia multiflora Horkel ex Körn. Thalia pavonii Körn. Thalia petersiana K.Schum.
Nazewnictwo Etymologia nazwy naukowej Nazwa naukowa rodzaju została nadana na cześć Johanna Thala, niemieckiego botanika żyjącego w XVI wieku.
Nazwy zwyczajowe w języku polskim W wydanym w 1848 roku Ukazicielu polskich nazwisk na rodzaje królestwa roślinnego autorstwa Antoniego Wagi ujęta jest polska nazwa rodzaju Thalia: trzcian. Taką samą nazwę podał Erazm Majewski w wydanym w 1894 roku Słowniku nazwisk zoologicznych i botanicznych polskich, oprócz niej wymieniając nazwę kolbownia. Te same nazwy wskazał Józef Rostafiński w wydanym w 1900 roku Słowniku polskich imion rodzajów oraz wyższych skupień roślin. W pracach bardziej współczesnych, takich jak Słownik nazw roślin obcego pochodzenia pod redakcją Ludmiły Karpowiczowej z 1973 roku, Słownik polsko-łacińsko-francuski roślin i zwierząt pod redakcją Rajmunda Leperta i Ewy Turyn z 2005 roku oraz Słownik roślin zielnych łacińsko-polski Wiesława Gawrysia z 2008 roku, rodzaj nie został ujęty.
Nazwy zwyczajowe w językach obcych W języku angielskim rośliny z tego rodzaju nazywa się alligator-flag, fire-flag lub arrowroot.
Zagrożenie i ochrona Występujący endemicznie w Ekwadorze gatunek Thalia pavonii uznawany jest za narażony na wymarcie w naturze (VU) według światowej czerwonej listy publikowanej przez Międzynarodową Unię Ochrony Przyrody.
Znany z dziesięciu stanowisk w prowincji Guayas w Ekwadorze, z czego dwa znajdują się na wyspie Puná. Nieznane jest występowanie tego gatunku na terenie sieci obszarów chronionych Ekwadoru i żaden jego okaz nie znajduje się w ekwadorskich muzeach. Narażony jest na wymarcie z powodu niszczenia siedlisk.
Zastosowanie użytkowe Rośliny lecznicze Thalia dealbata stosowana była jako środek na kaszel. Liście T. geniculata wykorzystywano jako środek ściągający i przeciwgorączkowy w leczeniu biegunki. W tradycyjnej medycynie Senegalu korzenie i liście T. geniculata są wmasowywane w miejsca ukąszenia przez węże, podobnie stosowane były one na Jamajce. W Wybrzeżu Kości Słoniowej macerat z korzeni stosowany jest do leczenia anemii, natomiast w Ghanie do leczenia astmy. W Beninie roślina ta wykorzystywana jest do leczenia malarii.
Ekstrakty metanolowe z kłączy T. geniculata wykazują działanie przeciwpasożytnicze zarówno wobec wrażliwych, jak i opornych na chlorochinę szczepów zarodźca sierpowatego, odpowiedzialnego za wywoływanie malarii u ludzi. Obecne w tej roślinie stigmasterole wykazują działanie aktywne przeciwko prątkowi gruźlicy.
Geranylofarzenol obecny w liściach i pędach T. geniculata ma silne działanie przeciwpasożytnicze przeciwko P. falciparum i Leishmania donovani.
Rośliny spożywcze Kłącza Thalia geniculata były spożywane po upieczeniu. Istnieją doniesienia o pozyskiwaniu z nich skrobi (arrowroot), ale kłącza te nie są wyraźnie powiększone lub wyspecjalizowane do jej przechowywania. W Burkina Faso spożywa się liście roślin z tego gatunku, natomiast w Ghanie traktowane są one jako rośliny paszowe. Z popiołu powstałego ze spalonych pędów pozyskuje się sól. Istnieją również doniesienia o spożywaniu przez florydzkich Seminoli kwiatów, kłączy i nasad pędów kwiatostanowych, a także wykorzystywaniu liści T. geniculata do przygotowania potraw z chleba kukurydzianego i mięsa, zwanych paluee, przypominających tamal.
Rośliny ozdobne Różne gatunki Thalia uprawiane są jako rośliny ozdobne w ogrodach wodnych, ogrodach bagiennych, stawach rybnych i oczkach wodnych.
Rośliny gospodarcze Liście T. geniculata są szeroko wykorzystywane w Afryce do wykonywania pokryć dachowych. W Ghanie są nadto stosowane do pokrywania ścian. Często używa się ich również do pakowania produktów spożywczych i wykładania pojemników na żywność. W Gabonie zrolowane liście używane są jako zatyczki do butelek. Z kolei w Sierra Leone liście wykorzystywane są do bandażowania ran po obrzezaniu. Pędy tych roślin używane są w koszykarstwie, do plecenia mat, budowania płotów oraz produkcji pułapek na ryby, mebli, drabin i mostów.
Rośliny magiczne Pędy T. geniculata wykorzystywane były jako różdżki.
Inne zastosowania Ekstrakty z kłączy T. dealbata hamują rozwój niektórych sinic: Microcystis aeruginosa i Anabaena flosaquae.
Mikrosfery pochodzące z T. dealbata stosowane są jako sorbent do usuwania kadmu, fosforanów i sulfametoksazolu z zanieczyszczonych wód. T. geniculata została oceniona jako potencjalnie skuteczna w fitoremediacji wód zanieczyszczonych metalami ciężkimi.
Przypisy
Kategoria:Marantowate Kategoria:Taksony opisane przez Karola Linneusza