Kos – polski dramat historyczny z 2023 roku w reżyserii Pawła Maślony, według scenariusza Michała A. Zielińskiego. Kos, luźno oparty na realiach historycznych, przedstawia wydarzenia poprzedzające insurekcję kościuszkowską w 1794 roku. Głównym wątkiem jest misja generała Tadeusza Kościuszki (Jacek Braciak), który incognito zmierza do Krakowa, aby zorganizować powstanie niepodległościowe, a jego losy splatają się z losami szlacheckiego bękarta Ignaca (Bartosz Bielenia), marzącego o odzyskaniu należnego mu dziedzictwa.
Produkcja filmu, zrealizowana w studiu Aurum Film, kosztowała 22 miliony złotych. Scenarzysta podkreślał celowe odstępstwo od ścisłych faktów historycznych na rzecz spójnej opowieści z przesłaniem krytykującym relacje między szlachtą a chłopstwem u schyłku Rzeczypospolitej. Reżyser opisywał film jako mieszankę gatunków, czerpiąc inspiracje z twórczości Quentina Tarantino, westernów i horrorów, co zaowocowało określeniem produkcji mianem „westernu kościuszkowskiego”. Film porusza tematykę nierówności społecznych, polemizuje z ideologią sarmacką i wskazuje na podobieństwa losu polskich chłopów do losu zniewolonych Afrykanów.
Kos został przeważnie pozytywnie przyjęty przez polskich krytyków i zdobył liczne nagrody. Na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych film uhonorowano m.in. Złotymi Lwami dla najlepszego filmu oraz nagrodami za montaż (dla Piotra Kmiecika) i drugoplanową rolę męską (dla Roberta Więckiewicza). Podczas rozdania Polskich Nagród Filmowych (Orłów) produkcja otrzymała sześć statuetek, w tym za reżyserię, scenariusz i kostiumy (dla Doroty Roqueplo). Krytycy cenili dramaturgię filmu, próbę polemiki z tradycyjnym postrzeganiem polskiej historii oraz twórczą inspirację kinem Tarantino, choć pojawiały się też głosy krytyczne dotyczące zakończenia i stylu.
Fabuła mały|Kazimierz Wojniakowski, Portret Tadeusza Kościuszki, 1812 Akcja filmu zaczyna się wiosną 1794 roku w dogorywającej Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Do kraju wraca generał Tadeusz „Kos” Kościuszko, który planuje wzniecić powstanie przeciwko Rosjanom, mobilizując do tego polską szlachtę i chłopów z pomocą byłego niewolnika Jeana „Domingo” Lapierre’a. Dostrzegłszy szlachciców znęcających się nad uciekającym chłopem, Kościuszko i Domingo obezwładniają możnych i zmuszają ich do przeprosin wobec uciekiniera. Nocą Kościuszko i Domingo rozprawiają na temat sensu angażowania szlachty w powstanie narodowe.
Akcja przenosi się do szlacheckiego folwarku, gdzie poniżany szlachecki bękart Ignac o statusie chłopskim marzy o nadaniu herbu i majątku przez swojego umierającego ojca Duchnowskiego, który deklaruje uwzględnienie go w testamencie. Ignac otrzymuje zadanie przeprawienia karocy przez bród rzeczny. Na miejscu niespodziewanie pojawia się rosyjski rotmistrz Dunin, który ma zapobiec wybuchowi rebelii. Dunin szybko zabija jednego z pasażerów, który ośmielił się wyzwać go na pojedynek. Po powrocie do folwarku Ignac dowiaduje się o powrocie swego przyrodniego brata Stanisława, który cieszy się pełnią przywilejów oraz posiada testament Duchnowskiego. Ignac dźga Stanisława krucyfiksem w udo, zabiera testament i umyka z dworu.
Kościuszko w pobliskiej miejscowości Szymbarkowice orientuje się, że szlachta, która miała mu pomóc, jest zupełnie nieprzygotowana militarnie do powstania. Tymczasem Ignac, który również przebywa w Szymbarkowicach, bezskutecznie próbuje wyegzekwować testament i dowiaduje się, że dokument powinien trafić do Krakowa. Wówczas przybywają tropiciele wysłani przez Stanisława; Ignac zabiera testament i ponownie uchodzi. Podczas ucieczki spotyka Dominga; ten zostaje trafiony przez jednego z tropicieli. Ignacowi i Domingowi udaje się umknąć pościgowi. Na polecenie wykurowanego wyzwoleńca Ignac udaje się z nim do dworku w Szymbarkowicach, gdzie Kościuszkę gości jego dawna znajoma, pułkownikowa Marta Giżyńska. Ignac zostaje zatrzymany w areszcie i prosi pobliską pocztylionkę Kostkę o dostarczenie testamentu do Krakowa. Niebawem dworek nawiedza tropiciel, który przedtem postrzelił Domingo, lecz szybko zostaje zabity.
Wtedy jednak do dworku przybywa Dunin wraz z zastępem rosyjskich jeźdźców. Zastawszy trupa, nabiera podejrzeń. Giżyńska, próbując ratować sytuację, nie ujawnia prawdziwej tożsamości przybyszów i organizuje gościnę; rozpoczyna się gra w karty, podczas której Dunin dociekliwie wypytuje przyjezdnych o przyczyny zjawienia się w Rzeczypospolitej. Nocą Kościuszko przekrada się do ukrytego na strychu Ignaca i prosi go o udanie się do wsi, aby ten poprosił szlachtę o pomoc. W międzyczasie do Szymbarkowic przyjeżdża Stanisław; Dunin proponuje zgromadzonym przed stołem, aby tym razem grać o przyniesioną broń. Gdy Ignac dociera do wsi, dowiaduje się, że testament został przechwycony przez tropicieli na usługach Stanisława. Dostrzega też szlachcica Wąsowskiego, który poniewiera zbiegłym z folwarku chłopskim przyjacielem Ignaca, Wojtkiem. Gdy Wąsowski gwałci siostrę Wojtka, Ignac odruchowo odcina sznur zawiązany wokół szyi tegoż. Wszczęta zostaje wówczas gwałtowna walka między szlachtą a chłopstwem, w której ginie między innymi Wąsowski. Ignac zabiera kontusz pokonanego i udaje się w stronę dworku w Szymbarkowicach.
Gdy Ignac wraca do dworku, zastaje siepaczy Stanisława, którzy podstępem chcieli uprowadzić Kościuszkę. Szybko ich pokonuje i zaprowadza Kościuszkę z powrotem. Na miejscu dochodzi do gwałtownej awantury między Ignacem a Stanisławem, który demaskuje chłopa. Okazuje się, że Duchnowski nie zamierzał przyznać Ignacowi statusu szlacheckiego, a większość majątku podarował Stanisławowi. Dunin z kolei demaskuje Kościuszkę na podstawie inicjałów „T. K.” na broni palnej tegoż. Wówczas Kościuszko zabija Dunina, po czym rozpoczyna się desperacka obrona przed Rosjanami, którzy oblegają dworek. Docierają jednak posiłki w postaci okolicznego chłopstwa. Po walce na broń białą Ignac i Stanisław wzajemnie zadają sobie zabójcze ciosy.
Nazajutrz, obok zgliszczy zrujnowanego dworku, Domingo podchodzi do Kościuszki i pyta o dalsze plany. Kościuszko kieruje swój wzrok w stronę ocalałych chłopów.
Obsada Źródło: Filmpolski.pl Jacek Braciak – Tadeusz „Kos” Kościuszko Jason Mitchell – Jean „Domingo” Lapierre, przyjaciel Kościuszki Robert Więckiewicz – Iwan Dunin, rosyjski rotmistrz Bartosz Bielenia – Ignac Sikora Agnieszka Grochowska – pułkownikowa Maria Giżyńska Piotr Pacek – Stanisław Duchnowski Andrzej Seweryn – Duchnowski, ojciec Stanisława i Ignaca Łukasz Simlat – Wąsowski Joanna Szczepkowska – Helena, żona Duchnowskiego Michał Balicki – Wojtek Magdalena Malik – Weronka, siostra Wojtka Matylda Giegżno – pocztylionka
Produkcja Przygotowania mały|upright|Leszek Bodzak, jeden z producentów filmu (2016) Kos powstał w studiu Aurum Film. Jego producentami byli Leszek Bodzak i Aneta Hickinbotham, a także Daniel Baur z niemieckiej grupy K5 International, odpowiedzialnej za międzynarodową dystrybucję dzieła. Film został dofinansowany przez Polski Instytut Sztuki Filmowej. Łączny budżet Kosa wyniósł 22 miliony złotych.
Reżyserem Kosa był Paweł Maślona, znany przedtem z filmu Atak paniki (2017). Scenariusz do filmu napisał Michał A. Zieliński. Choć bohaterem filmu nominalnie jest generał Tadeusz Kościuszko, Zieliński w swoim scenariuszu świadomie skierował uwagę widzów na szlacheckiego bękarta Ignaca. Co do głównego bohatera, Zieliński podkreślił złożoność Kościuszki, „faceta, który wyprzedzał swoje czasy”: patrioty, a jednocześnie człowieka postępowego, wszechstronnie utalentowanego w służbie wojskowej. Scenarzysta przekonywał, że celowo odszedł od ścisłego podążania za realiami historycznymi:
Chciałem zbudować z tego jakąś formę, która ma sens i przesłanie, a nie wyliczankę wydarzeń. Istnieją klasyczne biografie filmowe, których nie lubię, bo odhaczają wydarzenia z życia wielkich postaci. […] Zazwyczaj nie jest to spójna opowieść o bohaterze ani zwyczajnie dobra historia. Większa część Kosa jest fikcyjna, żeby stworzyć z tego historię i przekaz.
Zieliński zarazem dbał o to, żeby scenariusz nadawał się do zamknięcia w budżecie, i tak wysokim jak na warunki polskiej produkcji. Jego prowokacyjnym zamiarem była bezpardonowa krytyka pańszczyźnianych relacji pomiędzy szlachtą a chłopstwem u schyłku Rzeczypospolitej Obojga Narodów, a także wypunktowanie paradoksów polskiej historii: „Pańszczyzna w Polsce została zniesiona w połowie XIX wieku i to przez zaborców, a w całej Polsce do dziś stoją za to chłopskie krzyże dziękczynne”.
Maślona natomiast opisywał Kosa jako mieszaninę różnych gatunków i stylów. Wśród swoich źródeł inspiracji Maślona wskazywał dzieła Quentina Tarantino i Sama Peckinpaha, a także westerny i horrory z podgatunku home invasion (polegającego na obronie przed inwazją agresorów). Stąd też podczas pokazu filmu na Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych film był nazywany przez dziennikarzy „westernem kościuszkowskim”.
Obsada Za casting była odpowiedzialna Nadia Lebik, której udało się zaangażować w projekt między innymi Joannę Szczepkowską. Kościuszkę odegrał Jacek Braciak, natomiast jego afroamerykańskiego towarzysza – Jason Mitchell. Mitchella zachęciła perspektywa zagrania w filmie, który podkreślał podobieństwo losu Polaków do zniewolonych Afrykanów: „Przechodziliśmy przez identyczne problemy. To będzie piękne, bo pokażemy na ekranie, że wszyscy jesteśmy tacy sami, bez względu na to, jakim językiem mówimy i jakiego koloru mamy skórę”. W Ignaca wcielił się Bartosz Bielenia, a rotmistrza Dunina – Robert Więckiewicz. Rolę pułkownikowej Marii Giżyńskiej reżyser przydzielił Agnieszce Grochowskiej, która miała na celu zachowywać się jak osoba równa mężczyznom. Na potrzeby upodmiotowienia bohaterki Maślona zrezygnował z filmowania sceny wprost pokazującej romans między Giżyńską a Kościuszką, pozostawiając widzom pole do interpretacji.
Zdjęcia Okres zdjęciowy do Kosa rozpoczął się w czerwcu 2022 roku, a zakończył się w sierpniu tego samego roku. Zdjęcia kręcono m.in. w Wilczej Woli, Kolbuszowej (skansen), Bulowicach, okolicach Włocławka, nad jeziorem Wapienniki pod Sulejowem, w Dziektarzewie i Zaborowie. Operatorem zdjęć był doświadczony filmowiec Piotr Sobociński jr. Kostiumy dla obsady wykonała Dorota Roqueplo, przy czym ubiory głównych bohaterów ze względu na realia historyczne filmu musiały zostać uszyte ręcznie. Scenografię z kolei opracowała Anna Anosowicz, która na potrzeby filmu zaprojektowała „w pełni urządzony, osiemnastowieczny dwór modrzewiowy ze stajnią, kurnikiem i chlewem”, postawiony w Dziektarzewie i służący jako folwark ekranowej pułkownikowej. Za dynamiczny montaż powstałego materiału odpowiadał Piotr Kmiecik.
Rozpowszechnianie i frekwencja kinowa Pierwszy teaser filmu Kos ukazał się we wrześniu 2023 roku; wtedy też zapowiedziano wprowadzenie filmu do kin na początku 2024 roku. W grudniu 2023 roku w ramach promocji filmu wypuszczono zwiastun. 26 stycznia 2024 roku Kos trafił do dystrybucji kinowej w Polsce. Do 11 lutego 2024 roku film obejrzało w kinach ponad 190 tysięcy widzów, w tym 70 tysięcy widzów w tygodniu otwarcia. 26 kwietnia 2024 roku Kos zadebiutował w dystrybucji wideo na życzenie w serwisie SkyShowtime.
Odbiór Kos otrzymał przeważnie pozytywne recenzje polskich krytyków. Piotr Guszkowski z „Gazety Wyborczej” w relacji z Festiwalu Polskich Filmów Fabularnych uznawał film Maślony i Zielińskiego za jedyne spełnione dzieło festiwalowe. Marta Kowalska w recenzji dla magazynu „Zwierciadło” twierdziła, że ekipie Kosa „udało się zrobić film bez kompromisów i z wielkim rozmachem”.