Hajnówka (biał. ) – miasto w Polsce w województwie podlaskim, siedziba władz powiatu hajnowskiego oraz gminy wiejskiej Hajnówka. W 2007 roku w mieście wprowadzono język białoruski jako język pomocniczy.

Według danych GUS z 30 czerwca 2024 r. Hajnówka liczyła 18 836 mieszkańców.

Położenie Miasto jest położone na Równinie Bielskiej, na zachodnim krańcu Puszczy Białowieskiej. Ze względu na swoje położenie niedaleko Białowieży i puszczy nazywane jest „bramą do Puszczy Białowieskiej”.

Najbliższe miasta to Bielsk Podlaski (27 km), Kleszczele (28 km), Brańsk (50 km) i Białystok (62 km).

Hajnówka leży na pograniczu Podlasia i Polesia – zachodnia część miasta na prawym brzegu Leśnej Prawej położona jest w dawnej ziemi bielskiej województwa podlaskiego, zaś wschodni, lewobrzeżny fragment Hajnówki, należy do historycznej ziemi kamienieckiej województwa brzeskolitewskiegoJoanna Plit: Krajobrazy kulturowe Polski i ich przemiany. Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania im. Stanisława Leszczyckiego Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2016, s. 173. ..

Struktura powierzchni Według danych z roku 2002 powierzchnia Hajnówki wynosi 21,29 km², w tym: użytki rolne: 59% użytki leśne: 3%.

Miasto stanowi 1,31% powierzchni powiatu.

Ogólna charakterystyka thumb|Plan miasta thumb|Pomnik żubra na skwerze Wasilewskiego Miasto jest ośrodkiem turystycznym (lasy, kolej wąskotorowa) i ośrodkiem mniejszości białoruskiej (dzięki Muzeum Kultury Białoruskiej), która według danych spisu powszechnego z 2007 r. stanowi w Hajnówce 26,41% mieszkańców. W mieście ma swoją siedzibę Zamiejscowy Wydział Leśny Politechniki Białostockiej kształcący studentów na kierunku Leśnictwo. Jest to także ośrodek przemysłu drzewnego i wytwórnia maszyn dla leśnictwa. Mieszczą się tu zakłady: dziewiarski, odzieżowy, przetwórstwa runa leśnego oraz spożywczy. W mieście jest 5 szkół podstawowych, dwa licea państwowe (w tym jedno z dodatkową nauką języka białoruskiego – LO z DNJB), zespół szkół zawodowych oraz niepubliczny zespół szkół ekonomicznych (w tym liceum). Mieści się tu także Policealne Studium Psalmistów oraz Zakład Doskonalenia Zawodowego. Co roku, w maju w mieście odbywa się Międzynarodowy Festiwal „Hajnowskie Dni Muzyki Cerkiewnej”. W mieście znajduje się także siedziba Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Cerkiewnej „Hajnówka” w Białymstoku.

Hajnówka położona jest na Nizinie Podlaskiej, w południowo-wschodniej części województwa podlaskiego, na zachodnim krańcu Puszczy Białowieskiej. Okolice Hajnówki to rozległa równina pokryta lasami, łąkami i polami uprawnymi. Przez miasto przepływa rzeczka Leśna Prawa, dopływ Bugu.

Hajnówka wyrosła z osady strażnika leśnego, powstałej w XVI w. Wchodziła w skład Wielkiego Księstwa Litewskiego. W 1589 r. konstytucja „Ordinato o prewentach królewskich” podzieliła dobra królewskie na dobra państwowe i stołowe. Puszcza Białowieska weszła do dóbr stołowych, przeznaczonych na utrzymanie dworu królewskiego i z tego powodu była szczególnie chroniona. Rosło znaczenie Straży Hajnowskiej.

Po III rozbiorze Polski Hajnówka znalazła się wraz z Puszczą Białowieską w zaborze rosyjskim.

W 1888 roku Puszczę Białowieską przekazano do zarządu domen carskich. W latach 1894–1906 zbudowano kolej z Bielska Podlaskiego do Białowieży i z Siedlec przez Hajnówkę do Wołkowyska.

Hajnówka stała się węzłem kolejowym. Około 1900 zbudowano szosę z Bielska Podlaskiego do Białowieży, która przebiegała przez Hajnówkę. W czasie I wojny światowej, w 1915 r. Puszczę Białowieską zajęli Niemcy i przystąpili do jej eksploatacji. Zbudowali w Hajnówce dwa tartaki, fabrykę suchej destylacji drewna, węzeł leśnych kolejek wąskotorowych, warsztaty naprawcze, a w lesie około 90 km torów kolejowych służących do transportu drewna z Puszczy Białowieskiej. Władze polskie przejęły Hajnówkę w 1919 r.

Zakłady przemysłowe stanowiły własność państwową i były wydzierżawione, tylko fabryka „Terebenthen” przeszła w ręce prywatne. Przez kilka lat Puszczę, kolejki i tartaki w Hajnówce dzierżawiła firma angielska The Century European Timber Corporation. Napływała do Hajnówki fala ludności z różnych stron Polski. Ponadto została tu rozwiązana białoruska dywizja gen. Bułak-Bałachowicza, której żołnierze osiedli w Hajnówce i Białowieży. Utworzył się swoisty konglomerat gwarowy i kulturowy, w którym Polacy stanowili około 70% ludności.

Przybysze zajmowali baraki, budowali domy drewniane, trociniaki i ziemianki. Wytyczano uliczki na szerokość rozstawu ramion ludzkich. Powoli zaczęło rozwijać się życie kulturalne i społeczne. Powstała parafia rzymskokatolicka, zbudowano trzy szkoły podstawowe, Państwową Szkołę Przemysłu Drzewnego, internat, dom kultury, robotnicze osiedla mieszkaniowe, powstała poczta, apteka, hotel, biblioteka publiczna, dwa kina, Spółdzielnia Spożywców „Społem”, Kasa Chorych. Żydzi zbudowali bożnicę i zorganizowali szkołę wyznaniową. Ludność prawosławna od 1925 miała kaplicę „czasownię” w domu prywatnym.

Miejscowy lekarz i astronom samouk dr Tadeusz Rakowiecki wydał dwutomowe dzieło pt. Drogi planet i komet.

W dziedzinie gospodarczej dominowały cztery zakłady przemysłowe: Fabryka Chemiczna, Zarząd Kolei Leśnych, Terebenthen i Zakłady Drzewne Lasów Państwowych, które zostały rozbudowane, nowocześnie zorganizowane i zmechanizowane tak, że w 1938 r. były największym zakładem przemysłowym i zatrudniały 1521 osób. Łącznie w zakładach przemysłowych Hajnówki pracowało ok. 2 tys. osób. Hajnówka była drugim co do wielkości ośrodkiem przemysłowym w województwie. Rozwijało się rzemiosło.

Osadę zamieszkiwali Polacy, Białorusini, Rosjanie, Ukraińcy, Żydzi, Niemcy. Druga wojna światowa i okupacja zahamowały rozwój osady. Zniszczeniu uległy zakłady produkcyjne, część miasta, stacja i tory kolejowe. Zginęło około 700 mieszkańców. Wyzwolenie Hajnówki nastąpiło 18 lipca 1944 r.

Po wojnie odbudowano zniszczone zakłady, przebudowano większość ulic, postawiono osiem szkół, cztery kościoły różnych wyznań, dom kultury, dwa szpitale, przychodnię rejonową, stację uzdatniania wody, basen pływacki, a także wprowadzono komunikację miejską.

Prawa miejskie otrzymała Hajnówka w 1951 r., a w latach 1954–1975 była siedzibą władz powiatowych.

Ogółem miasto posiada 12 zakładów przemysłowych i ok. 280 zakładów rzemieślniczych. Przez Hajnówkę przebiega linia kolejowa z Siedlec do Siemianówki (granica państwa). Drogi kołowe z Hajnówki prowadzą gwieździście w kierunku: Białowieży (18 km), Białegostoku przez Narew (62 km), Siemiatycz przez Kleszczele (62 km), Bielska Podlaskiego (27 km), Siemianówki przez Narewkę (23 km).

Demografia Dane GUS z 30 czerwca 2024 roku Opis Ogółem Kobiety Mężczyźnijednostka osób % osób % osób %populacja 18 836 100 9 999 53,08 8 837 46,92powierzchnia 21,29 km²gęstość zaludnienia(mieszk./km²) 884,70 469,66 415,07

Liczba ludności Hajnówki w podziale na lata:

(Stan na 30 czerwca każdego roku) RokLiczba ludności199524 299199624 236199724 116199824 195199924 151200022 845200122 678200222 560200322 419200422 302200522 210200622 072200721 844200821 732200921 654201022 419201122 191201222 031201321 693201421 472201521 353201621 185201721 036201820 769201920 580202019 890202119 635202219 354202319 056202418 836

Rys historyczny Według spisu ludności z 30 września 1921 r. w osadzie fabrycznej w Hajnówce mieszkało 287 osób w 17 domach, 248 było narodowości polskiej, 29 narodowości białoruskiej, 4 niemieckiej i 6 innej narodowości (Rosjan, Rusinów). Osada Fabryczna należała do gminy ŁosinkaSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 5, Województwo białostockie, 1924, s. 21.. 187 osób było wyznania rzymskokatolickiego, 31 prawosławnego, 12 ewangelickiego, 56 mariawickiego i 1 bezwyznaniowiec.

Natomiast we wsi Hajnówka mieszkało 748 osób w 40 domach, 605 podało narodowość polską, 103 – białoruską, 6 – żydowską, 34 – inną narodowość. 416 osób było wyznania rzymskokatolickiego, 283 osób było wyznania prawosławnego, 41 zadeklarowało przynależność do wyznania mojżeszowego. Hajnówka (wieś) należała do gminy BiałowieżaSkorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych. T. 5, Województwo białostockie, 1924, s. 8..

Według danych z 2013 r. miasto miało 21 559 mieszkańców. Piramida wieku mieszkańców Hajnówki w 2014 r.Hajnówka polskawliczbach.pl, na podstawie danych GUS.:

690x480px

Nazwa Większość źródeł podaje, iż nazwa miasta pochodzi od imienia strażnika – Hayno (Hajno) – osadzonego w uroczysku Skarbosławka w XVIII w. Od tej pory uroczysko nosiło nazwę Haynowszczyzna zaś straż założona w tym uroczysku otrzymała miano: Straż Haynowa (Hajnowa) – w skrócie Hajnówka.

Nie jest jednak całkowicie pewne jak nazywał się pierwszy strażnik Straży Hajnowskiej. Nazwa może też pochodzić od gwarowego zwrotu „uhaj”, czyli miejsce w lesie (polana) na którym wypasano bydło.

Historia (kalendarium) Rzeczpospolita Obojga Narodów 1589 r. – na mocy Ordynacji Sejmu „Ordinato o prewentach królewskich” tereny Hajnówki trafiają do dóbr stołowych króla Polski 1639 r. – Ordynacja Sejmowa wprowadza nakaz utworzenia strażnic królewskich chroniących Puszczę. W „Ordinatia pusczy j.k.mści. leśnictwa Białowieżskiego y Kamienieckiego..” znalazła się pierwsza wzmianka o terenach, na których leży dzisiejsze miasto „przez rzekę Leśnicę kraiem Lasu Białego do Judina Błota, stamtąd do rzeczki Skrobosławki do Dubin do Sadka Uroczyska (...)” 1670 r. – w uroczysku Skarbosławka powstaje królewska strażnica (obecnie dzielnica Placówka), o której w „Inwentarzu leśnictwa białowieskiego” pojawia się wzmianka „Krzysztoph Haynym na uroczyszczu Skarbosławce mieszka na granicy Podlaskiey, od którey przy Gościńcu od Ladzkiego Leśnictwa...” 1679 r. – według „Opisania Puszczy” w strażnicy pełniło służbę 7 strzelców i 2 osoczników, pilnujących też Traktu Królewskiego do królewskiego dworu w Białowieży 1709 r. – po śmierci Krzysztofa Hayny podłowczy białowieski Łukasz Minicki osadził w uroczysku Haynowszczyzna strzelca Hrehorego Prokopowicza. 1780 r. – powstała Straż Hajnowska, jedna z 13 straży w Puszczy Białowieskiej, która miała za zadanie strzec granic Puszczy przed kradzieżą drewna i kłusownictwem oraz pomagać w urządzaniu łowów królewskich. 1784 r. – mapa M. Polchowskiego „Plan Pierwszy Traktat z Lady przez Straż do Białowieży” ukazuje Straż (Hajnowską) usytuowaną na rozwidleniu dróg do Bielska Podlaskiego i Narewki 1792 r. – W „Inwentarzu 4ech kwater Leśnictwa JKMCi Białowieża” umieszczono informację, że w obrębie Haynowszczyzny mieszkał strażnik Krzysztoff Szreterowicz (Szreyterowicz) z żoną i synami. Strażnica mieściła się w rejonie szatni na stadionie OSiR.

Pod zaborem rosyjskim i I wojna światowa

1795 r. – III rozbiór Rzeczypospolitej – do podpisania traktatu w Tylży w 1807 r. przez obszar dzisiejszego miasta przebiega granica między zaborem pruskim i rosyjskim, a od 1807 r. teren Hajnówki wraz z całą Białostocczyzną znajdował się całkowicie na obszarze Imperium Rosyjskiego (zaboru rosyjskiego). XIX w. – obok siedziby strażnika powstaje wieś. 23 maja 1831 r. koło Hajnowszczyzny oddział powstańczy gen. Dezyderego Chłapowskiego stoczył zwycięską bitwę z oddziałem wojsk rosyjskich. 1846 r. – utworzenie Leśnictwa Hajnowskiego – zamieszkuje je 18 rodzin. Na potrzeby leśnictwa utworzono wieś biegnącą wzdłuż ulicy Lipowej. 1863 r. – w okolicy mają miejsce walki w czasie powstania styczniowego 1888 r. – Puszcza Białowieska wchodzi w skład posiadłości carskich 1894 r. – doprowadzenie do Hajnówki kolei z Bielska Podlaskiego 1897 r. – przedłużenie linii kolejowej do pałacu w Białowieży 1909 r. – budowa przez Hajnówkę linii kolejowej na trasie Siedlce – Wołkowysk. Hajnówka liczy 600 mieszkańców